بحران آب در استان تهران دیگر فقط به کاهش بارندگی یا افت ذخایر سدها محدود نیست؛ آنچه اکنون در شرق و شمال شرق استان تهران جریان دارد، به گفته کارشناسان، وارد مرحله ای عمیق تر و پیچیده تر شده که از آن با عنوان خشکسالی هیدرولوژیک یاد می شود؛ مرحله ای که در آن حتی بارش های مقطعی و سنگین نیز توان احیای سفره های زیرزمینی و بازگرداندن تعادل آبی را ندارند.

توسعه شتاب زده ویلاسازی، رشد جمعیت، برداشت بی رویه از منابع زیرزمینی و تداوم شش سال خشکسالی، اکنون مناطقی مانند لواسانات، پردیس، رودهن و دماوند را به کانون بحران آب زیرزمینی در شرق استان تهران تبدیل کرده است.

مهدی زارع، پژوهشگر و استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی، با تشریح وضعیت منابع آب زیرزمینی شرق استان تهران، تأکید می کند: وضعیت آب های زیرزمینی در پهنه شمال شرق و شرق استان تهران، شامل شمیرانات و دماوند، به دلیل ویژگی های خاص توپوگرافی، ساختار زمین شناسی و از همه مهم تر بارگذاری جمعیتی و توسعه ویلاهای تفریحی، نمادی از بحران خشکسالی هیدرولوژیک است.

او درباره اثر بارش های سال آبی 1404-1405 توضیح می دهد: اگرچه این بارندگی ها روان آب های سطحی موقتی ایجاد کردند، اما به دلیل کوهستانی بودن حوضه ها و سرعت بالای تخلیه زهکش ها، پتانسیل چندانی برای تغذیه آبخوان های آسیب دیده نداشتند.

زارع با اشاره به وضعیت لواسانات و حوضه آبریز جاجرود و سد لتیان می گوید: وضعیت آب زیرزمینی در لواسان بزرگ و کوچک و رودبار قصران کاملاً تحت تأثیر سازندهای سخت بالادست و نفوذپذیری سطحی است. به دلیل ساخت وسازهای گسترده در شیب ها و حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق برای باغ ویلاها، تراز ایستابی در سفره های محلی و آبرفت های کم ژرفای پادگانه های رودخانه ای افت شدیدی را نشان می دهد.

او یکی از بحران های جدی این منطقه را آلودگی نیتراتی می داند و می گوید: نبود سیستم فاضلاب شهری یکپارچه در ویلاسازی ها موجب نفوذ پساب چاه های جذبی به سفره های کم ژرفا شده و کیفیت آب را به شدت کاهش داده است. این وضعیت خطر آلودگی بیولوژیکی و نیتراتی حوضه آبریز سد لتیان را به همراه دارد.

به دلیل کوهستانی بودن منطقه و جنس سازند کرج که از توف ها و سنگ های پیروکلاستیک آندزیتی البرز تشکیل شده، باران های سال 1404-1405 به سرعت به شکل روان آب سطحی وارد رودخانه جاجرود شدند و سهم نفوذ ژرف بسیار ناچیز بود.

زارع درباره وضعیت پردیس و رودهن نیز هشدار می دهد: توسعه شهری ناگهانی روی سازندهای سخت و بارگذاری بیش از حد جمعیت، به ویژه در پروژه های مسکن مهر، بحران آب زیرزمینی را تشدید کرده است. دشت پردیس و رودهن برخلاف دشت های جنوبی تهران، فاقد آبرفت وسیع و مناسب برای ذخیره سازی آب است و منابع زیرزمینی این مناطق عمدتاً محدود به زون های خردشده گسلی مانند گسل پردیس، مشا و شمال تهران و همچنین آب های کارستی ناپایدار است.

او اضافه می کند: بارگذاری جمعیت چندصد هزار نفری در پردیس، اتکا به چاه های محلی پردیس، رودهن و بومهن را به بالاترین حد رسانده است. در نتیجه بسیاری از چاه ها با افت مداوم سطح آب و کاهش دبی استخراجی روبه رو شده اند.

از آنجا که آبخوان های پردیس و رودهن توان بازسازی این حجم از برداشت را ندارند، منطقه به شدت به آب سطحی سد لار و کلان وابسته شده و هرگونه کاهش تراز سد لار مستقیماً پایداری آب این مناطق را مختل می کند.

زارع درباره وضعیت دشت هومند-آبسرد و مشا می گوید: بزرگ ترین و نگران کننده ترین آنومالی منفی آب زیرزمینی در شرق استان تهران در این منطقه دیده می شود. دشت هومند-آبسرد عملاً به یک دشت ممنوعه و بحرانی تبدیل شده است. هجوم بی سابقه ویلاسازی و حفر هزاران حلقه چاه غیرمجاز برای استخرها و آبیاری فضای سبز، توازن هیدرولوژیکی دشت را نابود کرده است.

در مناطقی از آبسرد و گیلاوند، افت سطح آب های زیرزمینی در سال های اخیر به ارقامی بین 40 تا بیش از 60 متر رسیده است. یعنی چاه ها مدام باید کف شکنی شوند و به سنگ کف نزدیک تر گردند.

به گفته این استاد دانشگاه، تغییرات کیفی آب با شور شدن و افزایش TDS همزمان با تخلیه آب شیرین آبرفتی رخ می دهد: جبهه آب های شور و بی کیفیت از زون های زمین شناختی جنوبی حاوی گچ و نمک به سمت مرکز دشت پیشروی کرده است. آزمایش های هیدروژئوشیمیایی نشان دهنده افزایش شدید هدایت الکتریکی و کلراید در چاه های جنوبی دماوند است.

او در ادامه به آغاز پدیده فرونشست اشاره می کند و می گوید: اگرچه نرخ فرونشست نسبت به دشت هایی مانند ورامین یا شهریار کمتر است، اما متراکم شدن لایه های رسی میان بسته ای آغاز شده و ظرفیت ذخیره سازی آبخوان برای همیشه در حال کاهش است.

زارع با اشاره به بارش های دو سال اخیر تأکید می کند: بارندگی های فصلی سال های 1404 و 1405 هرچند لایه سطحی خاک را مرطوب و چشمه های فصلی را موقتاً احیا کرد، اما به دلیل برداشت سنگین چاه ها و نفوذپذیری محدود عمقی در ساختار کوهستانی، نتوانست خشکسالی هیدرولوژیکی این مناطق را از بین ببرد.

او راهکار اصلی را انسداد قاطع چاه های غیرمجاز تفریحی و اجرای شبکه های مدرن فاضلاب و بازچرخانی پساب عنوان می کند.

زارع درباره اثر تداوم خشکسالی توضیح می دهد: وقتی حوضه آبریز وارد ششمین سال خشکسالی متوالی می شود، سامانه هیدرولوژیکی منطقه دچار تغییر ساختاری منفی می شود که با چند بارندگی شدید هم ترمیم نمی شود.

او با اشاره به مفهوم حافظه خاک - Soil Moisture Deficit می گوید: پس از شش سال خشکسالی مفرط، لایه های رویی و زیرین خاک در بالادست سدها به شدت تشنه و لایه لایه شده اند. بارش های 1404-1405 هم پیش از رسیدن به رودخانه ها، توسط این لایه های خشک و اسفنجی جذب یا تبخیر شدند. در نتیجه ضریب روان آب به شدت سقوط کرده و آورد رودخانه ها به کمترین حد تاریخی رسیده است.

او همچنین می گوید: شش سال گرما و خشکی، ذخیره برف راهبردی ارتفاعات تهران را که بانک آب تابستانی سدها بود، تقریباً از بین برده است. وقتی برفی وجود نداشته باشد، دبی پایه رودخانه های کرج، جاجرود و لار به شدت افت می کند.

زارع درباره وضعیت سدهای تأمین کننده آب تهران هشدار می دهد: در ششمین سال خشکسالی، ورودی رودخانه لار به حداقل ممکن رسیده و به دلیل فرار شدید آب کارستی، تراز سد به زیر حجم مُرده متمایل شده است. بارندگی های اخیر هم اثری بر بهبود وضعیت این سد نداشته اند. فرار آب ساختاری همزمان با سقوط دبی پایه رودخانه لار به کمترین میزان ثبت شده همچنان مشکل سد لار است.

سد ماملو دچار خشکی نزدیک به خط قرمز است. به دلیل کاهش شدید خروجی سد لتیان و نبود پساب و روان آب باکیفیت در حوضه جاجرود، ورودی این سد به شکل بی سابقه ای افت کرده و عملاً توان تامین آب جنوب شرق تهران و پیشوا و ورامین را از دست داده است. افت شدید تراز هیدرولیکی و کسری انباشته 6ساله مخزن مشکل مداوم این سد است.

او ادامه می دهد: سد لتیان -با مخزن حدود 100 میلیون متر مکعبی- که در سال های نرمال به سرعت پر می شد، اکنون به دلیل ششمین سال خشکسالی و سقوط ورودی رودخانه های افجه و جاجرود، با تراز منفی تاریخی روبه روست. سرعت بالای تبخیر و رسوب گذاری شدید ناشی از رگبارهای بی حاصل برای مخزن لتیان تداوم دارد.

کاهش شدید دبی رودخانه کرج باعث شده ورودی سد امیرکبیر به پایین ترین ارقام ثبت شده چند دهه اخیر برسد و حجم مفید سد پاسخگوی نیاز غرب تهران نباشد.

سد طالقان نیز به دلیل شش سال برداشت مداوم و کاهش ورودی های حوضه شاهرود، به ترازهایی رسیده که بازسازی آن سال ها زمان خواهد برد. حجم ورودی به این سد نیز رکورد کمترین میزان تاریخی را لمس کرده است.

زارع در جمع بندی وضعیت موجود تأکید می کند: با رسیدن ورودی سدها به پایین ترین حد تاریخی، بار اصلی تأمین آب تهران، پردیس، دماوند و لواسانات مستقیماً بر دوش آب های زیرزمینی افتاده است. بارندگی ها به دلیل خشکی شدید خاک، توان تغذیه سفره ها را ندارند و ورودی آبخوان ها تقریباً به صفر رسیده است. در همین حال، حفر چاه های اضطراری برای جبران کسری سدها به معنای مصرف آب استراتژیک و فسیلی در زون های دماوند، پردیس و لواسان است.

بنابراین، سامانه هیدرولوژیکی تهران در سال 1405 نه تنها از خشکسالی عبور نکرده، بلکه در شدیدترین فاز خشکسالی هیدرولوژیکی قرار دارد.