رهبر انقلاب اخیرا، موکدا به حاج آقای علی اکبری و حاج آقای قمی فرمودند به مردم بگویید در میادین حرفی که برای تضعیف دولت و تضعیف تیم مذاکره کننده باشد اصلا به زبان نیاورید! این عباراتی است که محمدرضا طاهری، مداح معروف در اجتماع مردم تهران در میدان انقلاب به زبان آورده تا نشان دهد تا چه اندازه اهمیت دارد که در عرصه داخلی حوزه های خیابان، دیپلماسی و میدان در یک راستا عمل کنند.

به گزارش اعتماد، سرعت تحولات منطقه ای و جهانی با موضوع ایران اما به اندازه ای شده که گاهی افکار عمومی از قطار سریع السیر اخبار، رخدادها، دیدارها و فکت ها جا می مانند. تنها طی 24ساعت تا 48 ساعت گذشته دامنه وسیعی از اخبار از سفر وزیر کشور و فرمانده ارتش پاکستان به تهران گرفته تا سفر وزیر خارجه قطر به تهران، مصاحبه ترامپ و روبیو یکی از امریکا و دیگری در اروپا در هر کدام از آن ها می توان نشانه ای از تحولات بنیادین در عرصه روابط بین الملل را مشاهده کرد.

پس از پایان دیدارهای فیلد مارشال عاصم در تهران اما اعلام شد که دو طرف به یک متن مشترک دست یافته اند. متنی که بر بلندای یک بازه زمانی 30 و 60 روزه بنا شده است. در مرحله اول ترک تخاصم دو طرف و تبدیل آتش بس به نوع خاصی از پایان جنگ و پس از آن در بازه زمانی 60 روزه، سایر موارد توافق که مسائل هسته ای را نیز در بر می گیرد اعلام خواهد شد.

محسن جلیلوند، کارشناس برجسته روابط بین الملل، در گفت وگوی پیش رو به واکاوی پشت پرده تحرکات اخیر منطقه ای، اشتباهات محاسباتی دونالد ترامپ در مواجهه با تهران و آینده تفاهم احتمالی میان ایران و امریکا می پردازد.

در هفته های اخیر شاهد افزایش خیره کننده رفت و آمدهای دیپلماتیک هستیم، با کنار هم قرار دادن این فکت ها در کنار تجربه جنگ در کشاکش مذاکرات، چه برداشتی می توان داشت؟ آیا ما با یک دیپلماسی منتهی به ترک مخاصمه مواجهیم یا دوباره ممکن است ترامپ دست به رفتارهای غیر متعارف بزند؟

اجازه بدهید واقع بین باشیم. دنیای سیاست به ویژه در حوزه روابط بین الملل، دنیای خوشبینی های ساده انگارانه نیست. اینکه شما می بینید این حجم از رفت و آمدها در جریان است، در واقع مدیریت بحران است، نه لزوما حل بحران . ایران از گذشته تجربه های گرانقدری دارد و حاضر نیست این تجربه ها را کنار بگذارد.

مهم ترین خروجی این دستاوردها این است که امریکای مدل ترامپ اساسا قابل اعتماد نیست. ما تجربه داریم که جنگ ها چگونه در میانه های مذاکرات تداوم می یابند. برداشت من از کنار هم قرار دادن این قطعات پازل این است: طرفین به یک درک مشترک از خطر رسیده اند، اما با توافق فاصله دارند.

باید صراحتا بگویم؛ من چشم اندازی برای یک توافق جامع و پایدار نمی بینم. آنچه ممکن است رخ دهد، یک تفاهم موقت و شکننده برای ترک تخاصم است. سایر اخباری که درباره محتوای مذاکرات و… شنیده می شود به نظرم تا حصول نتیجه مهم نیستند. دلیلش هم واضح است، ما هنوز در وضعیت آتش بس هستیم، نه در وضعیت پس از جنگ . ما از فضای جنگ خارج نشده ایم.

هر طرفی که وارد مذاکرات می شود با برگ های بازی خاصی به گفت وگوها ورود می کند. ایران با چه برگ های برنده ای وارد مذاکرات شده است؟

مهم ترین برگ برنده ایران قبل از هر چیز مردمش است. برگ برنده بعدی ایران، تنگه هرمز است. این تنگه هرمز که امروز به عنوان برگ برنده ایران مطرح است، مانند چکی است که سه یا چهار هزار سال پیش به پشتوانه تاریخ و جغرافیا کشیده شده است. ایران طی قرن ها از این چک استفاده نکرد و به قول بازاری ها چک را خواباند. امروز این چک در دست ایران است. اینکه این چک در نهایت نقد می شود یا با یک بحران جهانی دیگر دوباره مسکوت می ماند، منوط به پایان قطعی جنگ است.

در بسیاری از رسانه های جریان اصلی امریکا شاهد انتقادهای گسترده از رویکرد ترامپ برای ورود به این منازعه هستیم. ریشه این انتقادها چیست و ترامپ چه خطاهای استراتژیکی مرتکب شد؟

ببینید، جنگ ها اغلب حاصل محاسبه نیستند، بلکه حاصل سوء محاسبه هستند. ترامپ در این جنگ دچار سوء محاسبات متعددی شد. اولین اشتباه او تک بعدی دیدن میدان نبرد بود. او تصور می کرد میدان جنگ، همان جغرافیای فیزیکی است که نیروهایش در آن حضور دارند. او فکر می کرد، نتیجه جنگ را بمباران تعیین می کند. غافل از اینکه ایران بازی را به سطحی بالاتر کشاند؛ یعنی عرصه اقتصاد جهانی.

وقتی ایران تنگه هرمز را به عنوان یک متغیر تاثیرگذار وارد معادلات کرد، ترامپ ناچار شد تمام توان خود را صرف مهارِ تبعاتِ بستنِ تنگه کند، اما او توانایی باز کردن آن را نداشت. این ظرفیت محدود ترامپ بود. خطای دوم ترامپ، اعتماد کورکورانه به گزارش های نظامی و اطلاعاتی اسراییل بود که تصویری غیرواقعی از قدرت ایران به او ارایه می دادند. اگر او به جای تکیه بر تحلیل های سیاسی مشاورانِ خود، به واقعیت های میدانی ارتش امریکا گوش می داد، متوجه می شد که اوضاع بسیار بحرانی تر از آن است که در اتاق های فکرِ واشنگتن ترسیم می شود.

نکته سوم، درک نکردنِ مفهوم جنگ منطقه ای بود. وقتی آیت الله خامنه ای رهبر شهید ایران ماه ها پیش از درگیری ها هشدار دادند که جنگ بعدی، جنگی منطقه ای خواهد بود، ترامپ یا این مفهوم را درک نکرد یا آن را به سخره گرفت. وقتی کشورهای منطقه یکی پس از دیگری زیر ضرب قرار گرفتند، ترامپ تازه فهمید جنگ منطقه ای یعنی چه؛ یعنی گسترش دامنه آتش به تمام پایگاه ها و متحدان امریکا.

در دوران پس از آتش بس هم شاهدیم که این تصاویر غیر واقعی وجود دارد، ترامپ ادعا می کند توان موشکی و پهپادی ایران را نابود کرده، اما گزارش های نهادهای نظامی و اطلاعاتی خود امریکا حاکی است که ایران بیش از 70درصد توان موشکی و دفاعی خود را کاملا حفظ کرده است.

چرا ترامپ با وجود مشاوره های سیا و ارتش، همچنان بر رویکرد خود اصرار داشت و فریب مطالبات نتانیاهو را خورد؟

چون ترامپ در بندِ تصویر ذهنی خود از قدرت است. او فکر می کرد با شوک اولیه می تواند ایران را به زانو درآورد. اما داده های نهادهای اطلاعاتی که امروز افشا شده، نشان می دهد که ایران با مدیریتِ منابع و پراکندگی استراتژیک، ضربات سنگین را به شکل حداقلی پاسخ داد و توان رزمی خود را حفظ کرد. ورود به میدان جنگ با ایران برای ارتش امریکا، دشوارتر از آن بود که در کتاب های آموزشی شان تصور می کردند. این اعتماد به نفسِ کاذب ، بزرگ ترین دشمن ترامپ در این پرونده بود.

به بحث تحرکات منطقه بازگردیم. سفر نخست وزیر پاکستان به چین، تلاش های قطر، رایزنی های پوتین و تغییر لحن عربستان در مورد ایران را چگونه می بینید؟ آیا این کشورها صرفا به دنبال خروج از بحران هستند؟

در تئوری روابط بین الملل، ما با مفهومی به نام پارادوکس امنیت روبه رو هستیم. گاهی شما فکر می کنید با دعوت از یک قدرت خارجی و استقرار پایگاه نظامی، برای خود امنیت می خرید؛ اما در عمل، همین پایگاه ها به اهداف بالقوه و منشا ناامنی تبدیل می شوند. کشورهای منطقه تازه به این واقعیت دردناک پی برده اند.

عربستان که تا دیروز سیاست های تهاجمی را در کنار امارات دنبال می کرد، امروز در یک چرخش محسوس، با امارات فاصله گذاری می کند. آن ها فهمیده اند که هزینه این امنیتِ عاریتی بسیار بالاست. بنابراین، تحرکات فعلی نه از سرِ یک استراتژی بلندمدت، بلکه از سرِ ترسِ ناشی از بلاتکلیفی است. آن ها نمی دانند فردا چه می شود، پس سعی می کنند با رفت و آمدهای دیپلماتیک، فعلا شرایط را فریز کنند تا بعدا تصمیم بگیرند.

با فرض ترک تخاصم، کنشگری ایران در آینده منطقه چگونه خواهد بود؟ آیا ایران با چهره ای متفاوت ظاهر می شود؟

اگر تفاهمی حاصل شود، ایران نه در قامت یک کشورِ تحت فشار، بلکه در شمایل یک فاتح یا حداقل یک بازیگرِ مقتدرِ غیرقابل حذف ظاهر خواهد شد. این تفاهم، تصویر ایران را در جهان تغییر می دهد. مساله اصلی فقط رفع تحریم هاست؛ اگر تحریم ها برداشته شود، ایران نشان داده است که پتانسیل تبدیل شدن به یک قدرت تعیین کننده را دارد.

ما همین حالا ثابت کردیم که قادریم کل اقتصاد جهانی را گروگان بگیریم؛ این قدرتِ چانه زنی کمی نیست. در صورتِ توافق، توازنِ قوا در خاورمیانه به نفع ایران تغییر خواهد کرد و نظمِ جدیدی شکل می گیرد که امریکا دیگر نمی تواند بدون حضور ایران آن را مدیریت کند.