عبدالناصر سعید در اعتماد نوشت: وقتی رهبران متفقین در فوریه 1945 در یالتا گرد هم آمدند، تنها پایان جنگ جهانی دوم را مدیریت نمی کردند؛ آن ها در واقع چارچوب نظمی را ترسیم می کردند که برای دهه ها بر جهان حاکم شد. نتیجه آن نشست شکل گیری نظمی دوقطبی بود: ایالات متحده در رأس بلوک غرب و اتحاد جماهیر شوروی در مرکز اردوگاه شرق.

این توازن در طول جنگ سرد ادامه یافت تا اینکه فروپاشی اتحاد شوروی در سال 1991 جهان را وارد مرحله ای کاملا متفاوت کرد: عصر تک قطبی امریکایی. برای نخستین بار پس از قرن ها، یک قدرت واحد توانست برتری نظامی، اقتصادی، فناورانه و سیاسی را در مقیاس جهانی در اختیار داشته باشد.

در همین فضای تاریخی بود که فرانسیس فوکویاما نظریه مشهور پایان تاریخ را مطرح کرد؛ نظریه ای که پیروزی دموکراسی لیبرال را پایان منطقی تکامل سیاسی بشر می دانست. همزمان، در درون واشنگتن جریانی فکری شکل گرفت که معتقد بود ایالات متحده باید از این برتری بی سابقه برای بازطراحی نظم جهانی استفاده کند.

این نگاه در پروژه قرن امریکایی جدید که در سال 1997 تأسیس شد، به روشنی بیان شد؛ پروژه ای که خواستار استفاده فعال از قدرت نظامی امریکا برای حفظ برتری راهبردی و جلوگیری از ظهور رقبای جهانی بود. اما سه دهه بعدی نشان داد که برتری نظامی به تنهایی برای ساختن نظمی پایدار در جهان کافی نیست.

خاورمیانه بیش از هر منطقه دیگری به صحنه ای تبدیل شد که در آن محدودیت های این الگو به تدریج آشکار شد. نقطه عطف نخست، جنگ عراق در سال 2003 بود. در آن زمان بسیاری از تصمیم گیران در واشنگتن باور داشتند که سرنگونی رژیم صدام حسین می تواند آغازگر زنجیره ای از تحولات سیاسی باشد که نقشه ژئوپلیتیکی خاورمیانه را به نفع امریکا بازسازی کند. اما واقعیت مسیر دیگری پیمود.

فروپاشی ساختار دولت عراق خلأیی ژئوپلیتیکی ایجاد کرد که به سرعت با درگیری های داخلی، ظهور بازیگران غیردولتی و گسترش نفوذ قدرت های منطقه ای پر شد. به جای آنکه عراق به الگوی خاورمیانه جدید تبدیل شود، به نخستین نشانه جدی از محدودیت توان امریکا برای مهندسی نظم سیاسی از طریق قدرت نظامی بدل شد.

از آن زمان به بعد تناقضی اساسی در سیاست خارجی امریکا آشکار شد: برتری نظامی امکان سرنگونی حکومت ها را فراهم می کرد، اما ایجاد نظم های سیاسی باثبات پس از آن به مراتب دشوارتر از آن چیزی بود که طراحان این مداخلات تصور می کردند. در همین چارچوب، رابطه ویژه امریکا و اسراییل نیز به تدریج در معرض بازنگری قرار گرفت.

برای دهه ها اسراییل یکی از مهم ترین دارایی های راهبردی واشنگتن در خاورمیانه محسوب می شد؛ متحدی قابل اعتماد و پایگاهی پیشرفته برای نفوذ امریکا در منطقه ای بسیار حساس. با این حال تحولات سال های اخیر پرسش های تازه ای در برخی محافل سیاسی و راهبردی امریکا ایجاد کرده است.

جنگ غزه که از اکتبر 2023 آغاز شد و هزینه انسانی بسیار سنگینی بر جای گذاشت، نه تنها بر محیط منطقه ای بلکه بر تصویر جهانی ایالات متحده نیز تأثیر گذاشت. انتقادات بین المللی از حمایت بی قیدوشرط واشنگتن از اسراییل افزایش یافت و به تدریج این پرسش در برخی محافل سیاستگذاری مطرح شد که آیا این رابطه همچنان یک مزیت راهبردی برای امریکا است یا در برخی شرایط به عاملی برای افزایش هزینه های ژئوپلیتیکی آن تبدیل شده است.

همزمان، ساختار درگیری ها در منطقه نیز تغییر کرد. جنگ ها دیگر در یک جغرافیای محدود باقی نمی ماندند، بلکه به شبکه ای از جبهه های مرتبط تبدیل می شدند که از لبنان تا دریای سرخ و خلیج فارس امتداد می یافتند. در این الگوی جدید، بازیگران منطقه ای توانستند با استفاده از ابزارهای نامتقارن، میدان رقابت را به حوزه هایی گسترش دهند که برای اقتصاد جهانی اهمیت حیاتی دارد؛ از مسیرهای انرژی گرفته تا خطوط کشتیرانی بین المللی.

در چنین فضایی بود که رویارویی مستقیم میان ایالات متحده و اسراییل از یک سو و ایران از سوی دیگر در سال 2026 به یکی از مهم ترین لحظات ژئوپلیتیکی سال های اخیر تبدیل شد. هدف اعلام شده این جنگ محدود کردن توانایی های نظامی ایران و ایجاد معادله بازدارندگی جدید در منطقه بود.

با این حال روند جنگ نشان داد که معادلات میدان پیچیده تر از آن چیزی است که در ابتدا تصور می شد. ایران توانست با تکیه بر ترکیبی از ظرفیت های نظامی، عمق جغرافیایی و شبکه ای از بازیگران همسو در منطقه، میدان درگیری را به جبهه های متعددی گسترش دهد.

امنیت مسیرهای حیاتی دریایی در خلیج فارس و دریای سرخ به یکی از محورهای اصلی این رقابت تبدیل شد و در نتیجه، جنگ تنها یک رویارویی نظامی محدود باقی نماند بلکه به عاملی تأثیرگذار بر بازار انرژی و تجارت جهانی نیز بدل شد. اهمیت این تحولات زمانی روشن تر می شود که به واکنش برخی از نظریه پردازان اصلی سیاست خارجی امریکا توجه کنیم.

در 10 مه 2026، رابرت کاگان در مجله آتلانتیک مقاله ای با عنوان کیش و مات در ایران منتشر کرد. اهمیت این مقاله تنها در محتوای آن نیست، بلکه در جایگاه نویسنده آن نهفته است. کاگان از برجسته ترین چهره های فکری جریان نومحافظه کار و از نظریه پردازان مرتبط با پروژه قرن امریکایی جدید به شمار می رود؛ جریانی که در دهه های گذشته بر استفاده از قدرت نظامی امریکا برای حفظ برتری جهانی تأکید می کرد و از حامیان اصلی جنگ عراق در سال 2003 بود.

از این رو، توصیف جنگ با ایران با اصطلاح کیش و مات معنایی فراتر از یک تعبیر روزنامه نگارانه پیدا می کند. هنگامی که چنین تعبیری از سوی یکی از مدافعان سرسخت هژمونی امریکا بیان می شود، در واقع نشانه ای از تردید عمیق در کارآمدی مدلی است که بر این فرض بنا شده بود که برتری نظامی ایالات متحده می تواند به نتایج سیاسی نهایی و تعیین کننده منجر شود.

در این معنا، مساله فقط موفقیت یا شکست یک عملیات نظامی خاص نیست؛ بلکه پرسش بزرگ تری مطرح می شود: آیا ایالات متحده همچنان قادر است حتی با وجود برتری نظامی خود، نظم های سیاسی پایدار را در مناطق پیچیده ای مانند خاورمیانه تحمیل کند؟

در همان زمانی که واشنگتن با بحران های متوالی در خاورمیانه درگیر بود، چین مسیر متفاوتی را دنبال می کرد. پکن به جای مداخله مستقیم نظامی، تمرکز خود را بر گسترش نفوذ اقتصادی، سرمایه گذاری در زیرساخت ها و توسعه شبکه های تجاری در چارچوب ابتکار کمربند و راه قرار داد.

این راهبرد به چین امکان داد تا بدون ورود به جنگ های پرهزینه، حضور خود را در مناطق راهبردی مانند خلیج فارس و دریای سرخ گسترش بدهد. در نتیجه، تصویر کلی نظام بین الملل در حال تغییر است. ایالات متحده همچنان بزرگ ترین قدرت نظامی جهان باقی مانده، اما تبدیل این قدرت به نظمی سیاسی پایدار بیش از گذشته دشوار شده است. در مقابل، قدرت هایی مانند چین با تکیه بر ابزارهای اقتصادی و تجاری نفوذ خود را به تدریج گسترش می دهند.

تمام این تحولات نشان می دهد که جهان به آرامی از مرحله تک قطبی پس از جنگ سرد فاصله می گیرد. قدرت نظامی همچنان عامل مهمی در سیاست جهانی است، اما دیگر به تنهایی تعیین کننده نیست. اقتصاد، فناوری، مسیرهای انرژی، مشروعیت بین المللی و شبکه های ائتلافی همگی به عناصر تعیین کننده در موازنه قدرت تبدیل شده اند.

اگر کنفرانس یالتا نماد آغاز نظمی جهانی بر پایه توازن قدرت های بزرگ بود، تحولات امروز خاورمیانه شاید نشانه ای از پایان دوره ای باشد که پس از جنگ سرد با برتری بلامنازع امریکا شکل گرفت. از یالتا تا هرمز، روایت اصلی سیاست جهانی تغییر کرده است: جهانی که دیگر توسط یک قدرت واحد اداره نمی شود، بلکه در حال حرکت به سوی نظمی پیچیده تر و چندقطبی است؛ نظمی که در آن قدرت نظامی تنها یکی از عناصر تعیین کننده در معادلات ژئوپلیتیکی خواهد بود.