پنتاگون آماده اجرای دستور حمله است و سپاه پاسداران هم مهیای هر سناریویی و البته با رویکرد و شگفتی های جدید در میدان؛ این دو موضع از سوی نیروهای نظامی آمریکا و ایران در حالی مورد تاکید قرار می گیرد که هیات هایی بلندپایه از پاکستان و قطر برای میانجیگری مستقیم به تهران آمدند و از ترکیه و مصر تا عراق و چین در تکاپوی غیر مستقیم برای تسهیل روند دیپلماسی هستند.

به گزارش ایرنا، واقعیت ها از حساسیت بالای شرایط حکایت دارند و روند دیپلماتیک آغاز شده با آتش بس 19 فروردین سال جاری، هر لحظه می تواند به واسطه رویکردهای تمامیت خواهانه آمریکا از بین برود و این تکاپوی منطقه ای و حتی بین المللی را بی نتیجه بگذارد.

روند میانجیگری پاکستان در مذاکرات ایران و آمریکا با سفر ژنرال عاصم منیر فرمانده ارتش این کشور به تهران در حالی اوج گرفت که محسن نقوی وزیر کشور برای دومین بار در هفته گذشته مهمان تهران بود و در حال رایزنی با مقامات ایران. همزمان با حضور منیر و نقوی، خبرها از سفر عاصم ملک رییس سازمان اطلاعات پاکستان هم در تهران منتشر شد تا اراده سیاسی اسلام آباد در مسیر رساندن ایران و آمریکا به امضای یک توافق بیش از گذشته پررنگ شود.

فیلد مارشال عاصم منیر، شامگاه جمعه با سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه دیدار کرد. دیداری که تا پاسی از شب هم ادامه یافت و طرفین درباره آخرین تلاش ها و ابتکارات دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید تنش و خاتمه جنگ تحمیلی آمریکا و اسراییل علیه ایران، و همچنین راهکارهای تقویت صلح، ثبات و امنیت در منطقه غرب آسیا تبادل نظر کردند. این دیدار ظهر امروز (شنبه دوم خرداد ماه) نیز تکرار شد.

فرمانده ارتش پاکستان همچنین دیدارهایی با مسئولان دیگر ایران داشت؛ از جمله تا ارزیابی دقیق تری از روند مذاکرات به دست آورد. وزیر کشور پاکستان هم طی یک هفته گذشته دیدارها و رایزنی های گسترده ای با رییس جمهور، رییس مجلس، وزیر خارجه و وزیر کشور ایران داشت.

روز گذشته و همزمان با حضور هیات پاکستانی در ایران، خبرهایی از سفر هیاتی از قطر به تهران هم منتشر شد؛ هیاتی که اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه در گفت وگویی حضور آن ها را تایید و در راستای تداوم مساعی جمیله کشورهای منطقه برای جلوگیری از آغاز مجدد تنش در منطقه دانست.

سخنگوی دستگاه دیپلماسی تکاپوی قطر و دیگر کشورهای منطقه و خارج از منطقه را برای رسیدن به روندی صلح آمیز ارزشمند دانست اما تاکید کرد که پاکستان همچنان میانجی اصلی روند مذاکرات است.

سفر ژنرال ارشد پاکستانی به ایران، که گمانه زنی ها درباره آن از روز چهارشنبه هفته گذشته آغاز شده بود؛ از آن رو مهم است که وی از همان ابتدا نقش اصلی و ویژه ای در مسیر توافق بین ایران و آمریکا را بر عهده داشته و بسیاری از تحلیلگران حضور او در تهران را به معنای رسیدن به نقطه عطف و حتی آماده سازی امضای توافق تفسیر کردند؛ این تفسیر اما با توجه به واقعیات موجود میان دو طرف مذاکراتی، کمی خوشبینانه به نظر می رسید و از این رو بود که بقایی این سفر را گرچه به معنای وجود یک نقطه عطف دانست اما توضیح هم داد که نمی توانیم بگوییم که به جایی رسیدیم که توافق نزدیک است؛ ضرورتاً اینطور نیست. اختلاف نظرها بین ایران و آمریکا به ویژه بعد از جنایاتی که در ماه های اخیر مرتکب شده اند آنقدر عمیق و زیاد است که نمی توان گفت با چند بار رفت و آمد یا مذاکرات ظرف چند هفته یا چند ماه حتماً به نتیجه خواهیم رسید. دیپلماسی زمان بر است و طرفین از هر فرصتی برای انتقال دیدگاه های خود استفاده می کنند .

همزمان با سفر فرمانده ارتش پاکستان به تهران، گمانه زنی های متعددی درباره متون توافق شده میان ایران و آمریکا در رسانه های مختلف منتشر شد اما سخنگوی هیات مذاکراتی هیچ یک از آن ها را معتبر و نزدیک به آنچه در مذاکرات می گذرد؛ ندانست.

در شماری از این متون انتشار یافته جزییاتی حتی بسیار فنی درباره موضوع غنی سازی، ترتیبات تنگه هرمز و مواردی از این قبیل مطرح شده بود و این در حالی است که تهران تصریح دارد که در مرحله کنونی مذاکرات با آمریکا؛ تمرکز اصلی بر خاتمه جنگ در همه جبهه هاست و تا تهدید جنگ از سر منطقه دور نشود؛ هرگونه مذاکره درباره مسائل دیگر چندان عاقلانه به نظر نمی رسد.

اوج گیری اخبار درباره انتشار متون از یک سو و اظهارنظرهای اغلب بی اعتبار و دور از فضای مذاکرات و عقلانیت، سبب شد که محمدباقر قالیباف رییس هیات مذاکراتی ایران، اسماعیل بقایی را به عنوان مسئول اصلی اعلام دیدگاه های ایران درباره روند مذاکرات اعلام کند تا اظهارنظرهای متفرقه در این زمینه منجر به انحراف اذهان عمومی نشود.

تعدد و تکرار سفرهای مقامات پاکستانی به ایران و حضور هیاتی از قطر در تهران، گرچه نشانه جدی تر شدن روند مذاکرات میان ایران و آمریکا است اما این لزوما به معنای رسیدن به چارچوبی از یک تفاهم اولیه نیست و چنین تفاهمی تنها در یک صورت امکان اجرا خواهد داشت و آن تن دادن آمریکا به مجموعه ای معقول از خواسته هاست.

گرچه به تاکید مقامات دستگاه دیپلماسی متون منتشر شده درباره توافق هیچ یک مورد تایید نیست اما آنچه از اظهارات همین مقامات قابل برداشت است نشان می دهد که مواضع تهران بر اساس واقعیات موجود در یک سال اخیر تنظیم شده و درجه قابل قبولی از عقلانیت و منطق برخوردار است.

تهران در این مرحله از گفت وگوها تاکید دارد که بر سر چیزی جز خاتمه جنگ مذاکره نمی کند. این مهم گرچه در روایت رسانه ای غرب به عنوان مانعی در مسیر توافق بیان می شود اما آیا مذاکره در شرایط تهدید و محاصره می تواند به حفظ منافع کشور در توافق احتمالی منجر شود؟ اگر تهران بر دور شدن سایه جنگ در منطقه تاکید دارد از آن روست که این موضوع را گام مهمی در مسیر ایجاد اعتمادی نسبی ارزیابی می کند و معتقد است که مذاکره ای نتیجه بخش خواهد بود که سایه جنگ بر سر آن نباشد.

تاکید ایران بر گفت وگو درباره نحوه پایان دادن به جنگ از دیدگاه آمریکا به این معنا تعبیر می شود که تهران نمی خواهد درباره موضوع هسته ای به عنوان کانون اصلی درگیری مذاکره ای داشته باشد پس تهران در پی ساختن بمب اتم است! این مغالطه درحالی مطرح می شود که جمهوری اسلامی ایران در یک سال گذشته 2 بار بر سر میز مذاکره با آمریکا درباره پرونده هسته ای خود نشست و دقیقا زمانی که نشانه ها رسیدن به یک توافق را گواهی می دادند با حمله نظامی روبرو شد و رهبر، فرماندهان نظامی و انتظامی و بسیاری از شهروندان خود را از دست داد.

چنین تجربه ای نه ایران که دولت مستقر در هر سرزمینی را از تکرار دوباره آن بر حذر می دارد که مذاکره و توافق زیر سایه حمله نظامی را حامل ضمانت اجرایی بداند و به آن تن دهد.

از سوی دیگر تهران معتقد است بررسی و حل و فصل چالش های میان دو کشور در پرونده ای به پیچیدگی موضوع هسته ای ایران، با فرمول پیروزی سریع مورد تاکید دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا چندان سازگار نیست و برای این نگاه خود هم به توافق سال 2015 استناد می کند؛ برجام حتی اگر از دیدگاه رییس جمهور آمریکا، توافقی قابل قبول نباشد؛ بهترین نتیجه ای است که ایران و آمریکا در حل چالش های هسته ای به آن رسیده بودند و این رسیدن بیشتر از سه سال (از مذاکرات محرمانه در عمان تا توافق در ژنو) طول کشیده بود.

عامل دیگری هم در پیچیدگی مذاکرات این دوره تاثیرگذار است و آن توقف تردد در تنگه هرمز به دلیل شرایط جنگی است. واشنگتن معتقد است که تهران این آبراه بین المللی را مسدود ساخته و اجازه عبور و مرور کشتی ها را نمی دهد اما ایران تاکید دارد که این تنگه به واسطه ناامنی ناشی از حملات آمریکا مسدود و با توجه به اینکه از این گذرگاه آبی، علیه ایران استفاده شده است و قانون بین المللی عبور بی ضرر در این آبراه نقض شده، بنابراین مدیریت امنیتی آن در دوران پساجنگ باید از طریق دو کشور ساحلی ایران و عمان صورت گیرد تا امنیت تنگه و دولت های ساحلی تامین شود.

از دیدگاه عرف و قانون بین الملل موضع ایران به عنوان کشوری که مورد تجاوز نظامی قرار گرفته، غیرمنطقی نیست اما به نظر می رسد که آمریکا تمایلی به همراهی با این فرمول ایران ندارد. رویکرد کلی آمریکا نشان می دهد که کاخ سفید برای رسیدن به حداقلی از تفاهم با تهران حاضر به قبول واقعیات منطقی نیست و گره اصلی در مذاکرات هم نه خواسته های ایران که همین نگاه زیاده خواهانه دولت ترامپ است.

تفاهم اولیه برای توقف تنش و در پی آن و ورود به مذاکرات هسته ای یا شکست مذاکرات و بازگشت به درگیری دو سناریویی است که تهران خود را برای آن آماده می بیند اما این هر دو برای ترامپ با توجه به اهداف اعلامی وی از جنگ با ایران، چندان مطلوب نخواهد بود. مذاکره بر اساس منطق عقلانی ایران و به دور از هیجان های ترامپ، نوعی شکست برای اوست و آغاز جنگ با توجه به واقعیات میدان هم همینطور. بر این اساس گرهی که در روابط واشنگتن با تهران به خواست و تشویق رژیم اسراییل ایجاد شده یا با دست منطق و قانون باید حل شود یا آغاز مجدد درگیری آن را کورتر خواهد کرد.