رمان شوهر آهو خانم به قلم علی محمد افغانی (متولد 1303)، یکی از ستون های کلاسیک ادبیات داستانی معاصر ایران است. افغانی - که اصالتی کرمانشاهی دارد - این اثر 800 صفحه ای را در سال های حبس پیش از انقلاب به رشتهٔ تحریر درآورد.

در خاطرات او آمده است که برای در امان ماندن از دست زندانبان، جلوی دستش کتاب انگلیسی می گذاشته تا او گمان کند که افغانی مشغول ترجمه است، نه نگارش رمان. حتی گاهی شب ها در ذهنش تصویرسازی و دیالوگ نویسی می کرده و روزها روی کاغذ می آورده است.

خلق چنین اثر پرجزییاتی در شرایط دشوار زندان و بدون دسترسی به منابع کافی، از انضباط فکری و نبوغ افغانی حکایت می کند که توانسته است تصویری دقیق از جامعه ترسیم کند.

ماجراهای شوهر آهو خانم در حدود سال 1313 در شهر کرمانشاه می گذرد. داستان درباره مردی میانسال، متدین، ثروتمند و سرشناس به نام سیدمیران سرابی (رییس صنف نانوایان شهر) است. او سال هاست که زندگی آرام، مرفه و آبرومندی در کنار همسر مهربان، فداکار و سنتی خود یعنی آهو خانم و فرزندانشان دارد. آهو خانم نماد زن سنتی ایرانی است که تمام زندگی اش را وقف خانواده و شوهرش کرده است.

چاپی قدیمی از رمان "شوهر آهو خانم"

گره داستان از جایی شروع می شود که زنی جوان، زیبا، جسور و سنت شکن به نام هما به شکلی اتفاقی وارد زندگی و مغازهٔ سیدمیران می شود. ورود هما آرامش این خانواده را به هم می ریزد. سید میران که تا پیش از این مردی به شدت پایبند به اصول اخلاقی و خانواده بود، درگیر وسوسه و عشقی طوفانی به هما می شود.

از منظر سبک شناسی، روایت داستان بیشتر بر محور تکنیک بیان مستقیم (Telling) استوار است تا نمایش (Showing)؛ مثلاً در بخشی از رمان، به جای آن که تمرکز آهو بر کارهای منزل را نشان دهد آن را بیان می کند و می نویسد: آهو زن خانه داری بود که وظایف خود را با عشق و علاقه انجام می داد. فرد پرکار و مشغله ای مانند آهو فقط سال و ماهی یک بار از خانه بیرون می آمد و اتفاقی گذارش به خیابان می افتاد.

نثر کلاسیک کتاب، طولانی بودن توصیفات و غنای زبانی متن، اگرچه برای مخاطب شتاب زدهٔ امروز چالش برانگیز است، اما برای علاقه مندان به ادبیات، فرصتی بی نظیر جهت غوطه وری در نثر فاخر فارسی فراهم می کند.

علی محمد افغانی

مثلاً در جایی سیدمیران می گوید: … بهانهٔ بچه جاترکن آب هندوانه است؛ این ها همه عذر است؛ نشانهٔ کورذهنی و بلاشک حماقت است که کسی تا این درجه نتواند خیر و صلاح خود را تشخیص بدهد.

یا در بخش دیگری افغانی می نویسد: آن روزها را مگر ما دیگر در خواب ببینیم که آسیابان در دست نانوا از موم هم نرم تر بود! ... موضوع چه بود؟ اتّحاد ما خار چشم آن ها شده بود!

و یا در بخشی دیگر می آورد: هرکس می آید می چسبد به لِنگ ننم، یکی نمی آید بچسبد به بیل بابام. خوب، تو چه گفتی؟ بگو چه دارم که بگویم، وقتی هنوز نمی دانم به چه زبان باید با او صحبت کنم.

در لایه های زیرین داستان، افغانی نقدی ظریف و غیرمستقیم بر ساختارهای اجتماعی و سیاسی عصر خود ارائه می دهد. پرهیز نویسنده از مستقیم گویی و بیانیه نویسی سیاسی، باعث شده است تا این انتقادات با بافت قصه ادغام شود.

مثلاً در اوایل کتاب از زبان شخصیت اصلی، سیدمیران، می نویسد: پریروز شهرداری مرا خواسته بودند… شهردار تازه وارد، هنوز از گرد راه نرسیده پایش را در کفش ما کرده است. از بام نانوا گویا بامی کوتاه تر ندیده اند. یک پا را به صندلی تکیه داد و با لحنی تقلیدی صدا را کلفت تر کرد: نان سنگک، از هجده سنار نباید بیشتر فروخته شود. نرخ نان، در تمام شهر باید یکسان باشد - و مطلب خنده دار - نان دم تنور هم باید به ترازو گذاشته شود.

در بخش دیگری و در نقد کم کاری شهربانی های آن دوره می نویسد: چون محلّ پیش آمدن حادثه درست در یک کیلومتری حومه واقع شده بود، شهربانی می گفت امنیه* [ژاندارمری؛ نیرویی نظامی که مسئول نظم جوامع غیر شهری،روستایی و راه ها بود]، امنیه می گفت شهربانی باید به آن رسیدگی کند. نکردند، نخواستند بکنند، ما هم با اجازهٔ یک مقام شرعی - که اسمش را نمی برم - با استشهاد خاکش کردیم.

هستهٔ مرکزی داستان - همان طور که پیشتر بیان شد - پرداختن به موضوع چندهمسری و بررسی تغییرات ناشی از آن در درون یک خانوادهٔ سنتی است. نویسنده با دقتی روان شناختی، واکنش ها، استیصال آهو در برابر فروپاشی آشیانه اش و کشمکش های درونی سیدمیران در میان هوس و تعهد را به تصویر می کشد. مثلاً در جایی وقتی هما در منزل پاگیر شده است می نویسد:

از آن طرف، آهو، همان طور که گفته بود، به معنی واقعی کلمه کاری به کار آن دو [سیدمیران و هما] نداشت. سیدمیران ابتدا تصوّر کرد زن بزرگش بعد از آن ملاقات کذایی و صحبت های نامطلوبی که بی شک نمی توانست قلبش را جریحه دار نکند، به حساب خود قهر کرده است و این هم یکی از شیوه ها و اداهای معمول میان زنان است برای جلب شوهر.

امّا مدت زیادی در این اشتباه نماند. به تدریج که دقت می کرد، می دید که در کار آهو هیچ نقشه یا نیّتی پنهان نیست. روزها و ماه ها یکی پس از دیگری به سرعت برق سپری می شد. گاه سیدمیران متوجّه می شد که سه یا چهار روز بود اصلاً او را ندیده بود؛ گمان می کرد که ناخوش شده و خوابیده است. از هما حالش را می گرفت و وقتی می فهمید مانند همیشه صحیح و سالم، سر و مُر و گنده در خانه مشغول انجام وظایف خویش است، تعجّب می کرد.

زنی که در گذشته، هنگام آمدن او به خانه، بیرون رفتن یا آمد ورفت های ضروری در حیاط، تا صدای پایش را می شنید، پا به ایوان می آمد، مثل بعضی پرنده های جنگلی خود را نشان می داد و با نگاه های انتظار آلود و پرتمنا - که برای او بی معنی و خنک بود - دنبالش می کرد، اینک هر بار که تصادفاً او را می دید، سایهٔ چشمش را پایین می انداخت، به طور ساده و طبیعی، امّا با احترام خاص چادرش را روی سر مرتب می کرد و راه اطاق خود را پیش می گرفت.

خواندن رمان "شوهر آهو خانم" به دلیل دیالوگ های عمیق و فضاسازی های واقع گرایانه، نیازمند صبوری، تأمل و خوانشی جرعه جرعه است.

با توجه به جایگاه مهم این کتاب در تاریخ ادبیات ایران، مطالعهٔ آن علاوه بر رمان دوستان، به پژوهشگران علوم اجتماعی و دوست داران داستان نویسی توصیه شده است؛ اثری که به دلیل هزینه های بالا در این روزها، امانت گرفتن آن از کتابخانه های عمومی راهکاری منطقی و مطلوب برای بهره مندی از آن به نظر می رسد.

*امنیه : ژاندارمری نام یک نیروی نظامی از نوع ژاندارمری بود که در سال 1288 (1910 میلادی) در ایران تشکیل شد. این سازمان نظامی به درخواست دولت ایران از دولت سوئد به دست سوئدی ها به وجود آمد. ژاندارمری در دوران پهلوی دوم توسعه یافت. ژاندارمری مسئول امنیت راه ها و اماکن بیرون شهری بود. پس از انقلاب 1357 ژاندارمری جمهوری اسلامی جایگزین شد و تا سال 1370 به فعالیت خود ادامه داد.