در طول هفته های گذشته گزارش هایی در مورد تمایل عربستان سعودی برای امضای یک پیمان عدم تعرض با ایران با پیروی از الگوی روند هلسینکی که در دهه 1970 بین کشورهای اروپایی دو جبهه بلوک شرق و بلوک غرب پیگیری شد، امضا کند.

به گزارش ایرنا، هر چند مقام های رسمی عربستان سعودی رسما چنین خبری را تایید نکرده اند، اما از زمان انتشار این خبر گمانه زنی ها در مورد آینده روابط دو سوی خلیج فارس پس از پایان جنگ تحمیلی جاری افزایش پیدا کرده است.

برای بررسی کارآیی الگوی روند هلسینکی برای عادی سازی روابط ایران و کشورهای جنوب خلیج فارس پس از جنگ جاری، با کوروش احمدی، دیپلمات پیشین و تحلیل گر مسائل خلیج فارس گفت وگو کردیم.

احمدی معتقد است که اثرگذاری بازیگران بیرونی بر روابط میان کشورهای منطقه باعث می شود تا پیگیری روندی مشابه روند هلسینکی در منطقه دشوار باشد، چرا که هر چند کشورهای منطقه آمادگی همزیستی مسالمت آمیز با یکدیگر دارند، اما لایه بیرون منطقه آمادگی ورود به چنین فرآیندی را ندارد.

در ادامه متن کامل گفت وگو را با کوروش احمدی، دیپلمات بازنشسته و تحلیل گر مسائل خلیج فارس مطالعه می کنید.

اخیرا گزارش هایی مبنی بر آمادگی عربستان سعودی جهت امضای توافق عدم تعرض با ایران منتشر شده است که در آن ها از علاقه مندی ریاض برای به کارگیری فرآیندی مشابه روند هلسینکی برای مشارکت در خلیج فارس سخن گفته شده است. الگوی موسوم به روند هلسینکی چه ویژگی های شاخصی دارد که می تواند برای خلیج فارس مفید واقع شود؟

پیش از هر چیز باید به این نکته اشاره کنم که تا جایی که من رصد کرده ام، این خبر نخستین بار توسط نشریه فایننشال تایمز منتشر شد و من هنوز موضع گیری یا اظهارنظر رسمی از سوی مقامات سعودی در این رابطه ندیده ام. به نظر می رسد این موضوع بیشتر یک نوع استمزاج یا طرح ایده ای به صورت غیررسمی باشد؛ چرا که هیچ مقام رسمی در عربستان تا این لحظه چنین پیشنهادی را به شکل علنی مطرح نکرده است.

اما در خصوص ایده پیمان عدم تعرض و شباهت های آن، باید گفت که موقعیت نهایی شدن پیمان هلسینکی از برخی جهات با وضعیت کنونی ایران و منطقه قرابت هایی دارد. پیمان هلسینکی در شرایطی به ثمر نشست که جهان تازه دوره جنگ ویتنام را پشت سر گذاشته بود و تنش ها میان بلوک شرق و غرب به شدت بالا بود. مرکز ثقل و حوزه جریان داشتن این تنش ها نیز قاره اروپا بود.

در آن زمان، ایده اصلی در قالب تز همزیستی مسالمت آمیز تعریف شد؛ به این معنا که نظام های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی متفاوت بتوانند ضمن حفظ ویژگی ها، ساختارها و اصالت های خود، در کنار یکدیگر زندگی کنند، از حجم تنش ها بکاهند و در یک سری حوزه ها متعهد به پیشرفت متقابل شوند. یکی از محورهای اصلی آن توافق نیز، اگر اشتباه نکنم، تسهیل چرخش آزاد اطلاعات بود. با چنین اهداف و در چنین موقعیتی بود که پیمان هلسینکی در سال 1975 امضا شد.

آیا اجرای این الگو در منطقه ما امکان پذیر است؟

اگر بخواهیم این وضعیت را با منطقه خودمان تطبیق دهیم، ما اکنون در شرایطی هستیم که می توان گفت کشورهایی با نظام های سیاسی کاملاً متفاوت در دو سوی خلیج فارس قرار دارند؛ یعنی ایران در یک طرف و بقیه کشورها در طرف دیگر. در حال حاضر میان ایران و سایر کشورها که کم وبیش با یکدیگر در ارتباط نزدیک هستند شاهد نوعی صف آرایی مجدد سیاسی و امنیتی هستیم؛ صفی از کشورها که به نحوی از انحاء و به درجات متفاوت، موقعیت امنیتی خود را در برابر ایران تعریف می کنند.

جوهر اصلی ایده هلسینکی در خلیج فارس می تواند این باشد که میان ایران و این کشورها، به ویژه شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، تفاهی شکل بگیرد که به تعبیر عامیانه، هر کس سرش به کار خودش و زندگی خودش باشد و کاری به کار دیگری نداشته باشد. به بیانی دقیق تر، طرفین متعهد شوند که علیه یکدیگر دست به اقدامات تعرض آمیز، تخاصم و تجاوز نزنند و در چارچوب این امنیت متقابل، همکاری های اقتصادی نیز میان آن ها شکل بگیرد. هدف کلیدی این است که تجربه تقابل نظامی میان ایران و شش کشور حوزه خلیج فارس در جریان جنگ 40 روزه اخیر، دیگر هرگز تکرار نشود و امکان وقوع مجدد پیدا نکند.

باید تاکید کرد که اگر مدیریت امور صرفاً واگذار به خودِ این کشورها یعنی ایران و شش کشور عضو شورای همکاری بود، تحقق این ایده بسیار راحت تر صورت می گرفت، اما همه می دانیم که معادلات جاری در منطقه ما لایه های دیگری دارد.

در ادامه صحبت شما در مدل اروپاییِ هلسینکی ما با یک نظام دوقطبی مشخص مواجه بودیم، اما در منطقه خلیج فارس با تعدد بازیگران روبرو هستیم. از یک سو اسراییل به عنوان یک بازیگر جدی مطرح است و از سوی دیگر، آمریکا نقش پدرخوانده امنیتی شش کشور جنوب خلیج فارس را ایفا می کند. این تکثر بازیگران چه تاثیری بر عملیاتی شدن الگوی هلسینکی می گذارد؟

این دقیقاً همان نقطه تمایز اساسی است. اگر ایران و این شش کشور در تصمیم گیری های خود کاملاً قائم به خود بودند، تفاهم به هر شکلی ممکن بود. تفاوت عمده وضعیت منطقه ما با نظام دوقطبی شرق و غرب در دوران جنگ سرد این است که در آن دوره، بلوک شرق و غرب خودشان واحدهای اصلی شکل دهنده به معادله بودند و فاکتور خارجیِ تأثیرگذاری خارج از آن دو قطب وجود نداشت. اما موقعیت میان ایران و شورای همکاری خلیج فارس قائم به خود و خودمحور نیست؛ بلکه فاکتورهای بیرونی در آن دخالت دارند و گاهی این تأثیرگذاری، کاملاً تعیین کننده است.

این شش کشور خلیج فارس روابط بسیار تنگاتنگی با آمریکا دارند و برخی از آن ها ظرف سال های گذشته روابط بسیار نزدیک و حتی پیوند امنیتی با اسراییل برقرار کرده اند. بنابراین، دشواری اقتباس و پیشبرد نمونه ای مانند هلسینکی در این منطقه، به فاکتورهایی برمی گردد که خارج از این معادله و خارج از جغرافیا قرار دارند.

واقعیت این است که تنش های منطقه ای کنونی ما، عمدتاً ناشی از تعارضات فی مابین ایران و این شش کشور نیست؛ بلکه ریشه اصلی آن، تنش میان ایران و آمریکا از یک سو، و تخاصم جدی، بنیادی و ریشه ای میان ایران و اسراییل از سوی دیگر است. در شرایطی که ایران هنوز دولت اسراییل را به رسمیت نشناخته و حتی موجودیت آن را نپذیرفته است، و در مقابل، مناسبات اسراییل با کشورهای منطقه ظرف چند سال گذشته رو به توسعه بوده، این فاکتورهای بیرونی را باید به شکل جدی وارد معادله کرد.

سوال اصلی این است: تا زمانی که تنش بین ایران با آمریکا و اسراییل در سطح برخورد، منازعه و جنگ ادامه دارد، آیا کشورهای شورای همکاری و ایران می توانند راه خود را بروند و حساب مناسبات خود را از تعارضات کلان جدا کنند یا خیر؟

احتمالاً مطلع هستید که محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین جمهوری اسلامی ایران، مدت هاست ایده یک پیمان عدم تعرض میان ایران و کشورهای منطقه و حتی ایده حل مشکل با آمریکا را مطرح می کنند. پیمان عدم تعرض ایده خوبی است، اما سوال بر سر عملی بودن آن است. برای آمریکا شاید ورود به چنین پیمانی دشوار باشد، چرا که ایالات متحده از ناحیه ایران به معنای سنتی و کلاسیک کلمه احساس تعرضی نمی کند؛ آمریکا یک ابرقدرت اتمی، اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک است و با توجه به مولفه اندازه و ابعاد قدرت، این احتمال که ایران ابتدا به ساکن و بدون اقدام پیش دستانه آمریکا، بخواهد به آن تعرض کند مطرح نیست. بنابراین سوال این است که آیا آمریکا حاضر به ورود به چنین پیمانی هست؟

در هر صورت، ایده ای که آقای ظریف مطرح می کنند بر این فلسفه استوار است که مشکل اصلی میان ایران و آمریکا باید به نحوی حل شود (چه در قالب پیمان عدم تعرض و چه هر سازوکار دیگری) که این یک منطق درست است. اگر چالش میان ایران و آمریکا حل شود و به تبع آن، منازعه با اسراییل نیز قابل مدیریت باشد، دیگر اساساً تضاد حاد و تعارض خاصی میان ایران و شش کشور خلیج فارس باقی نمی ماند که برای حل آن نیازمند فرمول هلسینکی یا پیمان عدم تعرض مجزا باشیم. این ها ابعاد مختلفی است که در بررسی این ایده باید مد نظر قرار داد.

به ایده های آقای ظریف اشاره کردید؛ به گفته خود ایشان، ایده الگوبرداری از روند هلسینکی یک موضوع با سابقه 40ساله است. حتی گفته می شود پاراگراف 5 و 8 قطعنامه 598 شورای امنیت نیز با نگاه به همین فرآیند هلسینکی توسط ایشان و آقای یان الیاسون (دیپلمات سوئدی و فرستاده وقت سازمان ملل) نگارش شده بود. وقتی ایده ای 40 سال است که مطرح شده اما هرگز به نتیجه نرسیده، آیا این امر مایه تردید در عملی بودن آن نمی شود؟

بله، این یک پرسش کاملاً به جا و تأمل برانگیز است. دلیل عدم موفقیت این است که بازیگران این دو مجموعه یعنی ایران و متحدان منطقه ای اش در محور مقاومت از یک طرف، و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (که البته در مقاطعی عراق، پاکستان و ترکیه نیز هر کدام به شکلی در لایه های آن مطرح بوده اند) از طرف دیگر در تصمیم گیری های استراتژیک خود کاملاً قائم به خود نبوده اند.

اگر محور مقاومت را کنار بگذاریم، بقیه بازیگران منطقه مستقل از قدرت های بیرونی عمل نکرده اند؛ منظورم این نیست که آن ها استقلال سیاسی ندارند، بلکه آن ها در یک ائتلاف و اتحاد استراتژیک با مجموعه های خارج از منطقه قرار دارند که این پیوند برایشان تعیین کننده است. در طول دوره پس از جنگ کویت، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و عراق همواره میزبان پایگاه ها و نظامیان آمریکایی بوده اند و در چند سال اخیر نیز رابطه با اسراییل به فاکتور مهم دیگری در منطقه تبدیل شده است.

بنابراین، دلیل اصلی دشواری پیاده سازی روند هلسینکی در این جغرافیا این است که رفتار بازیگران منطقه تا حد زیادی تحت تأثیر لایه بیرونی تعارضات یعنی تقابل میان محور مقاومت با آمریکا و اسراییل قرار دارد. عملکرد کشورهایی مانند شش عضو شورای همکاری، پاکستان، ترکیه، مصر و عربستان سعودی به میزان زیادی تحت شعاع وضعیت برقرار میان ایران با آمریکا و اسراییل است و آن ها عملاً فضای مانور مستقل و خارج از این فاکتورها را ندارند.

در روند هلسینکی اصلی چنین مشکلی وجود نداشت؛ در آنجا دو بازیگر اصلی یعنی آمریکا و شوروی حضور داشتند که باید با یکدیگر به تنش زدایی می رسیدند و می توانستند فارغ از دخالت فاکتورهای بیرونی تصمیم گیری کنند. اما امروز شورای همکاری نمی تواند خارج از ائتلاف های بیرونی خود عمل کند و مناسباتش با تهران همیشه تحت الشعاع روابط ایران و آمریکا و نوع تقابل ایران با اسراییل خواهد بود. این یک تفاوت بنیادین میان روند خاورمیانه با روند تاریخی هلسینکی است.

یک سوال بنیادی تر هم در این میان وجود دارد؛ روند هلسینکی علاوه بر سازوکارهای همکاری و امنیتی، بر یک اصل اساسی دیگر استوار بود و آن پذیرش ماهیت موجودیتی طرف مقابل بود؛ به این معنا که طرفین ماهیت نظام های یکدیگر را می پذیرفتند و از اقدام برای تغییر ماهوی یا رژیم چنج دست می کشیدند؛ اصولی که در نهایت منجر به امضای توافق 1975 شد. آیا فکر می کنید چنین آمادگی مبنایی میان ایران و کشورهای جنوب خلیج فارس برای پذیرش متقابل ماهیت یکدیگر وجود دارد؟

این موضوعی که به آن اشاره کردید، در واقع همان اصل همزیستی مسالمت آمیز است؛ یعنی طرفین ضمن اذعان به برخورداری طرف مقابل از یک نظام ویژه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، حق حاکمیت او را به رسمیت بشناسند و به دنبال تغییر نظام یا تغییر رفتارهای بنیادین یکدیگر نباشند.

اگر بحث را صرفاً به لایه داخلی منطقه محدود کنیم، یعنی فقط رابطه ایران و شش کشور شورای همکاری را در نظر بگیریم، بله؛ چنین چیزی قابل تصور است. می توان گفت که ایران و این شش کشور آماده هستند نظام های سیاسی یکدیگر را بپذیرند و به این اصل همزیستی مسالمت آمیز پایبند باشند. اما مشکل اصلی باز هم در همان لایه بیرونی رخ می نماید.

ایران موجودیت اسراییل را نمی پذیرد و آن را به رسمیت نمی شناسد؛ در مقابل، اسراییل و متحدانش مدعی هستند که هدف غایی محور مقاومت، نابودی اسراییل است. بنابراین آن ها معتقدند ایران این اصل همزیستی مسالمت آمیز را در قبال اسراییل نپذیرفته است. از سوی دیگر، ایران حضور نظامی آمریکا را در منطقه برنمی تابد و بارها اعلام کرده که پایگاه های آمریکایی در منطقه باید تعطیل شوند. پس در لایه رابطه ایران با آمریکا و اسراییل، ما شاهد شکل گیری اصل همزیستی مسالمت آمیز نیستیم. در طرف مقابل نیز آمریکایی ها همواره این رویکرد را داشته اند که نظام سیاسی ایران یا باید نابود شود یا تغییر رفتار جدی بدهد و بحث تغییر رژیم یا تغییر رفتار همیشه از سوی آن ها مطرح بوده است.

در نتیجه، اصل همزیستی مسالمت آمیز نظام های سیاسی متفاوت، در لایه بیرونی (رابطه ایران با آمریکا و اسراییل) در حال حاضر فاقد فعلیت است و تنش های این لایه، همواره بر لایه داخلی (رابطه ایران و شورای همکاری خلیج فارس) سایه افکنده و مانع از پیگیری روندی مشابه هلسینکی شده است.

البته بحث من مخالفت با تلاش طرفین نیست و تنها دشواری ها و موانع پیش رو را تبیین می کنم. وجود این موانع نباید و نمی تواند مانع از تلاش ایران و شش کشور منطقه برای اصلاح روابط خود با الهام از مدل هلسینکی شود. اگر تلاشی در این سطح آغاز شود، ممکن است پروسه و فعل وانفعالاتی را کلید بزند که در نهایت تأثیر مثبتی بر لایه بیرونی بگذارد، تنش های میان ایران، آمریکا و اسراییل را تا حدی مدیریت کند و از این طریق، موانع لایه داخلی را کاهش داده یا از میان بردارد. طرفین می توانند گام در این مسیر بگذارند و میزان پیشرفت کار را در عمل بسنجند.

شما فرمودید که آمادگی برای همزیستی مسالمت آمیز بین ایران و شش کشور خلیج فارس وجود دارد. آیا صرفِ وجود این آمادگی، خود یک پیشرفت محسوب نمی شود؟ چرا که به نظر می رسد تجربه تاریخی پنج دهه گذشته نشان می دهد دو طرف چندان آمادگی همزیستی مسالمت آمیز نداشتند؛ موید این امر، شعارهای سرنگونی حکومت در برخی کشورهای منطقه از سوی برخی از جریان ها در ایران، حمله به سفارتخانه ها، یا حتی برخی تهدیدها بابت تصرف برخی کشورهای منطقه از یک سو، و در برابر اخبار لو رفته از تمایل سعودی ها برای زدن سر مار و حذف حکومت ایران و تشویق آمریکا به جنگ علیه ایران از سوی دیگر است.

من با این گزاره که در پنج دهه گذشته آمادگی وجود نداشته موافق نیستم؛ معتقدم در طول این پنج دهه، همواره آمادگی برای همزیستی مسالمت آمیز تا حدودی و نه البته به صورت صد درصدی وجود داشته است.

وقتی می گویم این آمادگی تا حدودی وجود داشته، منظورم این است که جریانات اصلی و عاقل در دو کشور، عمدتاً (و نه همیشه) خواستار این همزیستی بوده اند؛ هرچند در مقاطعی تنش ها به شدت بالا گرفت. به عنوان نمونه، در سال 1366 ماجرای تلخ حج رخ داد که طی آن حدود 400 تن از حجاج ایرانی جان خود را از دست دادند، یا بحث هایی که پیرامون مراسم برائت از مشرکین در حج وجود داشت. در مقاطعی دیگر نیز تنش های حادی مثل حمله به سفارت عربستان در تهران را داشتیم که به روابط ما با ریاض و منامه آسیب زد. در اوایل انقلاب نیز جریانات و ادبیاتی وجود داشت که از شیوخ مرتجع منطقه سخن می گفت و از لزوم نابودی آن ها دم می زد.

اما نکته اینجاست که این رویکردها، جریان اصلی و حاکم در ایران و منطقه نبودند. همواره نوعی عقلانیت در هر دو طرف وجود داشته و عقلای نظام سیاسی ایران و این شش کشور خواستار روابط مسالمت آمیز بوده اند. بازتاب این عقلانیت را در دوران ریاست جمهوری آقای خاتمی دیدیم که روابط تا حد امضای موافقت نامه امنیتی میان ایران و عربستان پیش رفت. در مقاطع دیگر نیز روابط حسنه ای برقرار بود، اما جریان های افراطی در دو طرف همواره تلاش کرده اند مناسبات را به سمت تنش بکشانند.

بنابراین بستر همزیستی مسالمت آمیز در این پنج دهه وجود داشته و هرچه جلوتر آمدیم، جریان تندرو در داخل ایران لفاظی های خود را علیه عربستان و این شش کشور کمتر کرده بود؛ تا اینکه جنگ 40 روزه اخیر رخ داد. با وقوع این جنگ و گسترش آن به منطقه و فعال شدن پایگاه های آمریکایی، تقابل لایه بیرونی (جنگ ایران با آمریکا و اسراییل) ناخواسته روابط ایران با این شش کشور را نیز به سمت تنش کشاند.

در نهایت، اگرچه مسیر دشوار است، اما چون زیرساخت و بستر این عقلانیت و تمایل به همزیستی در لایه داخلی وجود دارد، می توان روی آن کار کرد و به تعبیری روی آن بنیان سازی (Build up) کرد. اگر لایه بیرونی تعارضات قابل مدیریت باشد، پتانسیل پیشرفت و توسعه روابط در لایه داخلی خلیج فارس کاملاً وجود دارد و می توان به آینده آن امیدوار بود.