علی ربیعی در اعتماد نوشت: بوم گردی در ایران، حتی اگر سیاستگذاری منسجم و دقیقی هم درباره آن انجام نشود، مسیر رشد خود را ادامه خواهد داد. تغییر سبک زندگی، خستگی از شهرهای بزرگ، میل به تجربه های اصیل تر و جست وجوی دوباره طبیعت و زیست محلی، جامعه را به سمت روستا، اقلیم، فرهنگ بومی و سفرهای متفاوت سوق داده است.

اما پرسش اصلی این نیست که بوم گردی رشد می کند یا نه؛ پرسش این است که این رشد چگونه مدیریت می شود: پایدار، مشارکتی و معناساز، یا پراکنده، فرسایشی و صرفا اقامتگاه محور؟ مشکل بسیاری از سیاستگذاری های ما، به ویژه در حوزه فرهنگ، این بوده که از دل گفت وگو با ذی نفعان بیرون نیامده اند.

گاه سیاست، به جای آنکه حاصل شنیدن میدان باشد، به بخشنامه تبدیل شده است. در بوم گردی، این خطر جدی تر است؛ زیرا این حوزه با زندگی واقعی مردم، با خانه، روستا، آیین، غذا، موسیقی، معماری و حافظه محلی سروکار دارد. نمی توان درباره آن از پشت میز تصمیم گرفت و انتظار داشت نتیجه، زنده و پایدار بماند.

از این منظر، هر تلاشی برای نشستن با فعالان بوم گردی، شنیدن تجربه های آنان و باز کردن مسیر گفت وگوی مستقیم با جامعه محلی، اقدامی درست و ضروری است. در ماه های اخیر نیز در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نشانه هایی از توجه جدی تر به همین رویکرد دیده می شود؛ رویکردی که اگر با تداوم همراه شود، می تواند بوم گردی را از سطح یک فعالیت اقتصادی محدود، به بخشی از سیاست فرهنگی و توسعه محلی کشور تبدیل کند.

تأکید وزیر میراث فرهنگی بر شنیدن صدای فعالان این حوزه و نزدیک شدن به مسائل میدانی، از همین جهت قابل توجه است. البته روشن است که بوم گردی فقط مساله یک وزارتخانه نیست؛ دولت نیز باید آن را موضوعی میان بخشی بداند؛ در پیوند با محیط زیست، اقتصاد روستا، زیرساخت، ارتباطات، آموزش، فرهنگ و انسجام اجتماعی.

افزایش گرایش به بوم گردی، فقط مساله قیمت سفر یا کمبود هتل نیست. در پس آن، تغییری آرام اما مهم در ذائقه جامعه دیده می شود. انسان امروز، در برابر شتاب زندگی شهری، تنهایی، مصرف زدگی و تجربه های استانداردشده، دوباره به سادگی، طبیعت، سنت و اصالت توجه نشان می دهد.

استفاده از درهای قدیمی، پنجره های چوبی، غذاهای محلی، موسیقی نواحی، لباس های بومی و معماری سنتی در زندگی امروز، فقط انتخابی تزیینی نیست؛ نشانه ای از میل به بازگشت به ریشه هاست. در این میان، بوم گردی می تواند پاسخی به یکی از مسائل پنهان انسان معاصر هم باشد: تنهایی.

بسیاری از آدم ها در شلوغی شهرها تنها شده اند. این تنهایی فقط جغرافیایی نیست؛ نوعی مهاجرت به درون است. بوم گردی، اگر درست فهمیده شود، فرصتی برای بازگشت به رابطه انسانی است؛ به گفت وگو، سفره مشترک، تجربه زندگی محلی، طبیعت، آیین و معاشرت بی واسطه.

البته بخشی از جذابیت بوم گردی به تفاوت آن با فضاهای رسمی و استاندارد شده اقامت نیز بازمی گردد. هتل، هرقدر مجهز باشد، تجربه ای کم و بیش مشابه تولید می کند؛ اما بوم گردی می تواند تجربه ای یگانه، محلی و انسانی باشد. در کنار این، در شرایط فشار اقتصادی، بوم گردی برای بسیاری از خانواده ها امکان سفر ارزان تر و در دسترس تری فراهم می کند.

این مزیت باید حفظ شود، اما نباید همه معنای بوم گردی به ارزانی و اقامت کاهش یابد. تجربه کشورهای موفق نیز نشان می دهد هر کشور بر مزیت خاص خود تکیه کرده است. کاستاریکا گردشگری را با محیط زیست پیوند زده، نپال بر مدیریت بازدید و اقتصاد محلی تمرکز کرده و کنیا و تانزانیا از ظرفیت حیات وحش بهره برده اند.

ایران نیز باید مزیت های خود را دقیق تر بشناسد: تنوع اقلیمی، روستاهای تاریخی، معماری بومی، غذاهای محلی، صنایع دستی، موسیقی نواحی، آیین ها، اقوام، طبیعت و مهم تر از همه، پیوند عمیق میان فرهنگ و زندگی روزمره. بنابراین، بوم گردی را نباید فقط یک صنعت دانست. اگر نگاه ما صرفا اقتصادی باشد، همه چیز در اشتغال، درآمد و سهم از تولید ناخالص داخلی خلاصه می شود.

این شاخص ها مهم اند، اما کافی نیستند. بوم گردی می تواند به شادی اجتماعی، توسعه محلی، تقویت هویت ایرانی، احیای روابط انسانی و حتی حفاظت فرهنگی کمک کند. بوم گردی فقط محل خوابیدن مسافر نیست؛ ظرفی برای انتقال معناست. در بوم گردی، فرهنگ محلی فرصت دیده شدن و ادامه یافتن پیدا می کند؛ آداب و رسوم، صنایع دستی، غذاهای بومی، موسیقی، معماری، زبان و شیوه های زندگی.

اینجا اهمیت وزارت میراث فرهنگی نیز بیشتر روشن می شود. میراث فرهنگی فقط دیوار، بنا و اثر تاریخی نیست؛ بخشی از آن در زندگی مردم جریان دارد. اگر وزارتخانه بتواند این نگاه را در سیاستگذاری خود تقویت کند، بوم گردی می تواند به یکی از ابزارهای حفظ میراث ناملموس ایران تبدیل شود.

یکی دیگر از ظرفیت های مهم بوم گردی، کاهش فاصله های فرهنگی است. هرچه مراوده میان مردم بیشتر شود، شناخت متقابل نیز افزایش می یابد. بوم گردی، به ویژه در مناطق مرزی و چندقومیتی، می تواند به فهم بهتر اقوام و فرهنگ ها از یکدیگر کمک کند.

این ظرفیت، در کشوری مانند ایران که تنوع فرهنگی یکی از سرمایه های اصلی آن است، اهمیت ویژه ای دارد. اما بوم گردی بی خطر نیست. یکی از آسیب های جدی آن، کالایی شدن فرهنگ است. اگر لباس، آیین، موسیقی و سبک زندگی مردم فقط برای نمایش به گردشگر بازسازی شود، فرهنگ از زندگی جدا و به صحنه تبدیل می شود. در چنین وضعی، اصالت فرهنگی آرام آرام فرسوده می شود.

بوم گردی نباید مردم محلی را به بازیگران نمایشی برای مصرف گردشگر تبدیل کند. چالش دیگر، نسبت بوم گردی با جامعه محلی است. سود این فعالیت باید به مردم همان منطقه بازگردد. توسعه زمانی واقعی است که مردم محلی در مرکز آن باشند، نه اینکه سرمایه گذار بیرونی وارد شود، سود را ببرد و برای روستا فقط فشار، تغییرات سطحی یا نارضایتی باقی بماند.

توسعه ای که حرمت مردم را از بین ببرد، توسعه نیست. در یکی از تجربه های میدانی در بلوچستان، نگهبان سدی که کنار روستا ساخته شده بود، جمله ای گفت که فراموش کردنی نیست: این سد حرمت من را برد. او پیش تر در روستای خود جایگاهی اجتماعی داشت، اما پس از جابه جایی روستا، شأن و موقعیتش فرو ریخته بود. این جمله، خلاصه یک حقیقت بزرگ است: توسعه اگر منزلت انسان را حفظ نکند، فقط سازه می سازد، نه زندگی. از همین منظر، در بوم گردی باید مراقب رابطه قدرت و سرمایه بود.

جامعه محلی نباید حاشیه نشین توسعه ای شود که به نام او انجام می شود. زنان، جوانان، هنرمندان، کشاورزان، صاحبان دانش بومی و ساکنان روستا باید در مرکز زنجیره ارزش بوم گردی قرار بگیرند. بوم گردی بدون مردم محلی، فقط یک نام زیبا برای شکل تازه ای از بهره برداری است.

نکته مهم دیگر این است که هدف بوم گردی نباید فقط اقامت باشد. امروز در برخی مناطق، اقامتگاه جای خود تجربه بوم گردی را گرفته است. اگر قرار باشد فقط خوابگاهی در کنار کویر، جنگل یا روستا ساخته شود، تفاوت چندانی با مسافرخانه نخواهد داشت. مزیت واقعی زمانی شکل می گیرد که گردشگر، زندگی در فرهنگ محلی را تجربه کند؛ کنار یک هنرمند صنایع دستی بنشیند، بخشی از فرآیند بافت، پخت، ساخت، موسیقی، آیین یا زیست روزمره مردم را لمس کند.

گردشگر خارجی برای هتل لوکس به ایران نمی آید. او در جست وجوی فرهنگ، طبیعت، روایت و سبک زندگی ایرانی است. از همین رو، حمایت ها و تسهیلات باید به سمت خلق مزیت های بومی بروند، نه فقط ساخت اقامتگاه های بیشتر. اگر جهت گیری های جدید وزارت میراث فرهنگی بتواند از نگاه صرفا کالبدی عبور کند و بر تجربه، روایت، هویت و زیست محلی متمرکز شود، بوم گردی ایران می تواند وارد مرحله ای جدی تر شود.

این مسیر البته بدون همراهی دستگاه های دیگر دولت ممکن نیست؛ از راه و ارتباطات گرفته تا محیط زیست، آموزش، نظام بانکی و مدیریت محلی. رسانه و شبکه های اجتماعی نیز در این میان نقشی تعیین کننده دارند. امروز بسیاری از مقصدهای سفر، پیش از آنکه در نقشه انتخاب شوند، در تصویر و روایت انتخاب می شوند.

یک عکس از خانه ای بومی، یک روایت انسانی از میزبان محلی، یک ویدیو از غذای روستایی یا یک داستان کوتاه از زندگی مردم، می تواند مقصد سفر را تغییر دهد. توسعه بوم گردی بدون روایت، تصویر، اعتماد و ارتباطات ممکن نیست. پیوند بوم گردی با محیط زیست نیز حیاتی است. اگر گردشگری به تخریب طبیعت، تولید پسماند، فشار بر منابع آب و نابودی زیست بوم های محلی منجر شود، دیگر نمی توان آن را بوم گردی نامید.

بوم گردی باید به جای مصرف طبیعت، به حفاظت از آن کمک کند. سیاستگذاری در این حوزه باید گردشگری و محیط زیست را دو مساله جدا از هم نداند. از امروز باید به نسبت بوم گردی با حافظه تاریخی نیز فکر کرد. مکان هایی که جنگ، آسیب، مهاجرت، مقاومت یا تجربه های دشوار تاریخی را از سر گذرانده اند، نباید لزوما به موزه های خشک و رسمی تبدیل شوند.

گاهی می توان آن ها را به گونه ای حفظ کرد که زیست، روایت و حافظه مردم در آن باقی بماند. چنین مکان هایی می توانند ظرفی برای آموزش تاریخی، گردشگری حافظه و انتقال تجربه های جمعی باشند. از نظر اقتصادی نیز بوم گردی می تواند آثار مهمی داشته باشد: کاهش مهاجرت، تقویت مهاجرت معکوس، ایجاد اشتغال محلی، افزایش مشارکت زنان و جوانان، حفظ صنایع دستی و فعال سازی اقتصاد روستا.

بسیاری از فعالان بوم گردی در سنین فعال اقتصادی قرار دارند و همین امر می تواند به تغییر ساختار اشتغال در مناطق کمتر برخوردار کمک کند. با همه این ظرفیت ها، چند مانع جدی باید برطرف شود؛ نخست، تعدد و پیچیدگی مجوزهاست. فعال بوم گردی نباید میان چند دستگاه سرگردان شود.

لازم است در هر استان، مسیر مشخص و واحدی برای پیگیری امور وجود داشته باشد. دوم، ضعف زیرساخت هاست؛ از جاده، حمل و نقل و اینترنت گرفته تا مدیریت پسماند، خدمات بهداشتی و امکانات اورژانسی. سوم، دشواری تامین مالی و کمبود سرمایه است. چهارم، ضعف آموزش است.

فعالان بوم گردی به آموزش در زمینه زبان، میزبانی، ارتباط با گردشگر، بازاریابی، محیط زیست و مدیریت تجربه سفر نیاز دارند. پنجم، اختلافات محلی بر سر مالکیت و منافع است که بدون میانجیگری و تدبیر نهادی، می تواند به آسیب جدی تبدیل شود.

در نهایت، بوم گردی فقط یک فعالیت اقتصادی نیست؛ بخشی از فرآیند احیای معنا، هویت و زیست ایرانی است. اگر آن را صرفا اقامتگاه ببینیم، ظرفیت آن را کوچک کرده ایم. بوم گردی می تواند روستا را به متن توسعه بازگرداند، فرهنگ محلی را از حاشیه به مرکز بیاورد، طبیعت را به شریک سیاستگذاری تبدیل کند و میان مردم، سرزمین و حافظه تاریخی پیوندی تازه بسازد.

از این منظر، گام هایی که در دولت و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای توجه جدی تر به بوم گردی، شنیدن فعالان آن و کاهش موانع اداری و حمایت های مالی برداشته می شود، می تواند نقطه آغاز مسیر مهم تری باشد؛ مسیری که البته فقط با اراده یک وزارتخانه به نتیجه نمی رسد. دولت باید بوم گردی را یکی از ظرفیت های جدی توسعه محلی، بازسازی اجتماعی، اقتصاد روستا و حفظ سرمایه فرهنگی ایران بداند.

بوم گردی - اگر درست فهمیده و عادلانه سیاستگذاری شود - فقط راهی برای سفر نیست؛ راهی برای بازگشت جامعه به ریشه های زنده خود است.