فرارو آندریاس کریگ، دانشیار گروه مطالعات دفاعی کینگز کالج لندن

به نقل از نشریه میدل ایست ای، امارات متحده عربی طی دو دهه گذشته تلاش کرده است از سرنوشت معمول دولت های کوچک بگریزد؛ تلاشی که مسیر آن از قدرت شبکه ای، اتصال پذیری گسترده و حضور افراطی در گره های راهبردی منطقه و جهان می گذشت. این کشور بندر ساخت، نفوذ خرید، شبه نظامیان را پرورش داد، نظر واشنگتن را جلب کرد، میان مسکو و پکن موازنه سازی کرد و تصویری از خود ارائه داد که گویی آن قدر چابک، ثروتمند و مفید است که نمی توان آن را در تنگنای جغرافیا محصور کرد.

برند اسپارتای کوچک در این چارچوب، کمتر شبیه یک لقب تبلیغاتی و بیشتر شبیه یک دکترین راهبردی به نظر می رسید: فدراسیونی کوچک با جاه طلبی های یک قدرت میانه، برتری نسبی نظامی و اهرم های شبکه ای کافی برای آنکه محیط راهبردی خود را بر اساس شروط خودش شکل دهد.

سه ماه گذشته، اصطکاک میان جاه طلبی های ابوظبی و واقعیت های سخت ژئوپلیتیکی را بیش از پیش آشکار کرده است. حملات ایران، امارات را با شکافی بنیادین روبه رو ساخته است: فاصله میان تصویری که از خود به عنوان یک قدرت میانه ساخته و آسیب پذیری ساختاری ای که همچنان به عنوان یک دولت کوچک با آن دست وپنجه نرم می کند.

در همین فضا، انور قرقاش، مشاور رییس جمهور امارات، اخیراً به همسایگان و شرکای منطقه ای تاخت و در ایکس نوشت: دوست به جای آنکه متحد و حامی ثابت قدم باشد، به میانجی تبدیل شده است. این پست، بیش از آنکه صرفاً گلایه ای دیپلماتیک باشد، بازتاب سرخوردگی عمیق ابوظبی از ناتوانی در به کارگیری اهرم های خود برای بسیج همسایگان و شرکا حول موضعی تهاجمی تر در برابر ایران است.

طارق العتیبه، تحلیلگر اماراتی، ماه گذشته در مقاله ای، همبستگی عربی و چندجانبه گرایی را به دلیل ناتوانی در ایجاد بازدارندگی جمعی در برابر حملات ایران به باد انتقاد گرفت. یک ماه پیش از آن نیز، برادر بزرگ تر او، یوسف العتیبه، سفیر امارات در واشنگتن، در یادداشتی اعلام کرده بود که ابوظبی آماده است به یک ابتکار بین المللی برای بازگشایی تنگه هرمز بپیوندد و بخشی از بار عملیاتی این مأموریت را بر عهده بگیرد. این پیام های آکنده از سرکشی و نمایش اراده، تلاش می کند حقیقتی سخت تر را پنهان کنند: اهرم های انباشته نفوذ امارات، در لحظه مواجهه با قدرت قهریِ ایران، به خودمختاری راهبردی تبدیل نشده اند.

فرض بنیادینی که ابوظبی بر آن تکیه کرده بود، اینکه قدرت شبکه ای می تواند جایگزین عمق راهبردی شود، اکنون محدودیت های خود را آشکار کرده است. امارات در دوران ریاست محمد بن زاید، گونه ای از دولت مداری را به اوج رساند که بر وابستگی متقابلِ تسلیح شده استوار بود. کریدورها و هاب های لجستیکی، صندوق های ثروت حاکمیتی، شبکه های اطلاعاتی و رسانه ای، معامله گران کالا، شرکت های خصوصی نظامی و امنیتی، و روابط نیابتی از یمن تا سودان، به این کشور دامنه نفوذی بخشید که بسیار فراتر از اندازه واقعی آن بود.

این الگو هوشمندانه، اغلب مؤثر و گاه بی رحمانه بود. همین مدل به ابوظبی امکان داد خود را وارد منازعات، بازارها و معامله های دیپلماتیک کند و در عین حال، هاله ای از یک دولتِ شکل دهنده به رویدادها برای خود حفظ کند. اما در خلیج فارس، قدرتی که از مسیر شبکه ها ساخته می شود، الزاماً به قدرتی تعیین کننده در نتایج راهبردی تبدیل نمی شود. هنگامی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تصمیم گرفت حملات را افزایش دهد، مجموعه چشمگیر دارایی ها، پیوندها و اهرم های امارات ارزش قهری چندانی از خود نشان نداد.

با وجود آنکه امارات سرمایه های روسی و الیگارش ها را به قلمرو قضایی خود جذب کرده بود، مسکو برای دفاع از ابوظبی وارد میدان نشد. پکن نیز همان زبان آشنای نگرانی، ثبات و دعوت به خویشتن داری را به کار گرفت. واشنگتن اطمینان خاطر داد، اما در عرصه بازدارندگی، دستاوردی بسیار محدود و ناچیز ارائه کرد. همان ساختاری که امارات را ضروری، مفید و غیرقابل چشم پوشی جلوه می داد، در لحظه بحران، محدودیت های این کشور را نیز آشکار کرد. اینکه امارات هاب سرمایه جهانی، گره لجستیکی تجارت بین الملل و شریک همه قدرت های بزرگ است، دقیقاً همان ویژگی ای بود که آن را به هدفی اصلی برای ایران تبدیل کرد.

این همان پارادوکس دولت مداری اماراتی است. امارات یکی از پیچیده ترین ماشین های نفوذ در منطقه را ساخته است، اما همچنان زندانی جغرافیاست. بنادر آن در سمت نامناسبِ برد موشک ها و پهپادهای ایران قرار دارند. ثروتش به اعتماد، اتصال پذیری و جریان های بی وقفه وابسته است. اقتصادش دقیقاً به این دلیل هدف است که باز، آشکار و به صورت جهانی شبکه مند است.

تنها کاری که ایران برای تضعیف راهبردی امارات باید انجام دهد، این است که به سرمایه گذاران، بیمه گران، شرکت های کشتیرانی و مهاجران یادآوری کند که امارات، استثنایی بر ناامنی خلیج فارس نیست. امارات نیز، مانند هر دولت کوچک دیگری در خلیج فارس، در معرض فشارهای منطقه ای قرار دارد؛ فشارهایی که نه با برند سیاسی مهار می شوند و نه با شبکه های سرمایه و لجستیک از میان می روند. نمایش آسیب ناپذیری با واقعیت های مادیِ نزدیکی جغرافیایی، جمعیت شناسی و وابستگی به تضمین های امنیتی خارجی برخورد کرده است.

حملات نظامی جاه طلبانه امارات، که در واکنش به حملات تهران علیه زیرساخت های حیاتی ملی امارات انجام شد، بعید است توانسته باشد موازنه بازدارندگی را در برابر ایران بازگرداند؛ نظامی که در مقایسه با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، آستانه تحمل بسیار بالاتری برای درد، هزینه و فرسایش دارد. این حملات پس از آن صورت گرفت که محمد بن زاید تلاش کرد همسایگان خود را به همراهی با امارات در یک کارزار نظامی مشترک و قاطع تر علیه ایران ترغیب کند؛ تلاشی که با پاسخ مطلوب ابوظبی روبه رو نشد. با بی پاسخ ماندن این درخواست، امارات از آن پس بیش از هر چیز به ارتباطات راهبردی روی آورده است؛ ابزاری که اکنون به گزینه ترجیحی ابوظبی برای نمایش سرکشی، قاطعیت و قدرت تبدیل شده است.

از همین رو، پیام رسانی اماراتی ها اغلب به بهای حمله به همسایگان خلیج فارس، شورای همکاری خلیج فارس، اتحادیه عرب و شرکای میانجی گر از جمله پاکستان تمام شده است؛ بازیگرانی که ابوظبی آنان را متهم می کند به اندازه کافی محکم در کنار امارات نایستاده اند. اما این شکایت، تنها بازتاب گلایه ای مقطعی نیست؛ بلکه مشکل عمیق تری را نیز آشکار می کند.

ابوظبی سال ها تلاش کرد از معماهای امنیت جمعی خلیج فارس فراتر رود و خود را از محدودیت های نظم منطقه ای موجود رها کند. در نگاه امارات، شورای همکاری خلیج فارس نه چندان یک نظم امنیتی ضروری، بلکه بیشتر قیدی بر جاه طلبی های ابوظبی به نظر می رسید؛ نهادی که می توانست سرعت، دامنه و جسارت کنشگری امارات را محدود کند. اکنون اما، زیر فشار بحران، ابوظبی درمی یابد همان همسایگانی که زمانی از آنان پیشی می گرفت و گاه دورشان می زد، همان بازیگرانی هستند که بدون همراهی آنان، تثبیت محیط پیرامونی اش ممکن نیست.

غریزه ابوظبی احتمالاً این خواهد بود که در محیط اطلاعاتی، همان مسیر پیشین را با شدت بیشتری ادامه دهد: لابی گری گسترده تر در واشنگتن، پیام رسانی راهبردی پررنگ تر در پایتخت های غربی، روایت های گزینش شده تر درباره تاب آوری و استثناگرایی امارات و نشست های توجیهی پنهان تر درباره همسایگانی که از نگاه ابوظبی، قابل اعتماد نیستند.

هم زمان، تلاش هایی صورت خواهد گرفت تا این بحران به سندی تازه تبدیل شود؛ سندی برای اثبات اینکه امارات سزاوار تضمین های امنیتی قوی تر از سوی غرب و رویکردی سخت گیرانه تر در برابر ایران است. اما این مسیر، مشکل اصلی را حل نخواهد کرد. زیرا مسئله ابوظبی فقط کمبود حمایت خارجی یا ضعف پیام رسانی نیست؛ مسئله این است که قدرت شبکه ای، هرقدر گسترده و پرزرق وبرق باشد، در لحظه برخورد با تهدید سخت، جایگزین عمق راهبردی و امنیت جمعی نمی شود.

آنچه ابوظبی بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، پذیرش این واقعیت است که نمی تواند سرنوشت امنیتی خود را به طور مستقل تعیین کند. امنیت امارات، برخلاف تصویری که سال ها از استثناگرایی خود ساخته بود، از محیط پیرامونی اش جدا نیست.

ابوظبی باید از تلقی میانجی گری پاکستان، قطر یا عمان به عنوان خیانت دست بردارد و آن را بخشی از تقسیم کار منطقه ای بداند؛ تقسیم کاری که در لحظه های بحران، می تواند به جای تضعیف جبهه خلیج فارس، مسیرهای کنترل تنش و مدیریت هزینه را باز نگه دارد. همچنین، امارات نباید احتیاط عربستان سعودی را نشانه ضعف تفسیر کند. ابوظبی باید دریابد که عمق راهبردی و وزن انرژی ریاض، دارایی هایی هستند که هیچ معماری امنیتی به رهبری امارات نمی تواند جایگزین آن ها شود.

در همین چارچوب، فرصت طلبی اسراییل برای ارائه پشتیبانی عملیاتی به دفاع امارات نمی تواند واقعیت جغرافیایی امارات را تغییر دهد. نزدیکی عملیاتی به اسراییل، جایگزین نزدیکی جغرافیایی با همسایگان خلیج فارس نیست؛ زیرا امنیت پایدار امارات، نه در ائتلاف های مقطعی و بیرونی، بلکه در چارچوب یک مجموعه امنیتی مشترک خلیج فارس معنا پیدا می کند.

ابوظبی تنها زمانی می تواند سرنوشت خود را شکل دهد که بپذیرد به تنهایی قادر به شکل دادن آن نیست. مسئله اصلی، جاه طلبی امارات برای ایفای نقش یک قدرت میانه نیست؛ مشکل آنجاست که ابوظبی تصور کرده کنشگری در قامت یک قدرت میانه می تواند آسیب پذیری های ساختاری یک دولت کوچک را از میان ببرد.

امنیت آینده امارات نه با روایت های پرصداتر درباره استثناگرایی تضمین خواهد شد و نه با این خیال که اسپارتای کوچک می تواند خود را از سرنوشت جمعی خلیج فارس جدا نگه دارد. اگر قرار باشد این امنیت تأمین شود، تنها از مسیر پذیرش واقع بینانه این حقیقت ممکن خواهد بود: همه دولت های خلیج فارس زیر یک سایه زندگی می کنند، حتی اگر هر یک سایه ای متفاوت از خود بیفکنند.