گفت: هیچ چیز خوشحالم نمی کنه و در فضای داروخانه دیالوگی شکل گرفت؛ او هم به دنبال سرترالین می گشت. آن هم بدون نسخه. دارویی برای بالا بردن حجم سروتونین در بدن؛ ماده ای که می گفت: نقش مهمی در تنظیم خلق و خو، اشتها، خواب و سایر عملکردهای بدن دارد. چیزی که او در این روزها کم داشت. دکتر داروخانه تایید می کرد که روزانه با تعداد قابل توجهی از مراجعانی روبه رو می شود که با همین علت به دنبال آسنترای کمیاب شده می گردند.

به گزارش فرارو، ماجرای کمیاب شدن آسنترا از ماه های گذشته مطرح شده. آسنترا نام تجاری همان سرترالین است. دارویی که باید از سوی روانپزشکان تجویز شود. حالا این دارو برای برخی مراجعان تجویز شده. مراجعی از حال خوشش پس از استفاده به دوستانش خبر داده و آنان در جست وجوی حال خوش در میان داروهای داروخانه می گردند. اما ماجرا تنها آسنترا نیست. فلوکسیتین، ریتالین، ویاس، کلونازپام و ... نقش نجات بخش پیدا کرده اند. اما چه شد یک دفعه تقاضا آنقدر بالا رفت که توزیع پاسخگو نبود؟ چه شد که انتخاب مردم جامعه مراجعه به روانپزشک شد؟ و ادامه این روند چه تبعاتی در پی خواهد داشت؟

از میانه دی ماه سال گذشته بود که زمزمه کمیاب شدن آسنترا و مشتقاتش میان مصرف کنندگان و تجویزکنندگان پیچید. اسفند ماه در مورد کمیاب شدن آسنترا هادی احمدی، عضو هیئت مدیره انجمن داروسازان ایران توضیح داد: کمبود این برند از حدود دو تا سه ماه پیش آغاز شده و اکنون به اوج رسیده است. به نظر می رسد شرکت توزیع کننده، دارو را قطره چکانی در اختیار داروخانه ها قرار می دهد؛ مثلا 10 بسته به یک داروخانه می دهند که نهایتا دو تا سه نسخه را پوشش می دهد، در حالی که سرترالین با نام های تجاری دیگر در بسیاری از داروخانه ها موجود است. این مساله همزمان با افزایش مصرف کنندگان داروهای اعصاب و روان رقم می خورد. اما چه شد که جامعه تا این حد نیاز به این دارو پیدا کرد؟ به جز آن دسته از افرادی که طبق تجویز پزشک به سراغ استفاده از این داروها می روند، سه روایت وجود دارد که قابل تامل است.

مریم، زنی 30ساله است که در داروخانه به دنبال سرترالین با برند آسنترا می گشت. در وهله اول پزشک داروخانه به او گفت که این دارو موجود نیست، اما ماجرا از جایی بغرنج شد که پزشک از او نسخه خواست و مریم گفت نسخه ای ندارد. او در ادامه توضیح داد مدتی است که به توصیه دوستش خوردن آسنترا را آغاز کرده. او به خبرنگار فرارو می گوید: حال و روز دوستم آنقدر تاریک شده بود که وقتی در کنارش می نشستیم به جز در مورد خودکشی و ناامیدی حرف دیگری نمی زد. پس از اینکه برنامه مهاجرتش کنسل شد به این روز افتاد و هر روز بیشتر در باتلاق ناامیدی فرو رفت. اما وقتی با مراجعه به پزشک، آسنترا را آغاز کرد، حال و روزش رو به بهبود رفت.

او در این مورد که چرا پیش از مراجعه به پزشک اقدام به مصرف این دارو کرده می گوید: ویزیت روانپزشک برای هر 20 دقیقه بیش از 700 هزار تومان است، گاهی سر درد دل باز می شود و کار به بیش از 20 دقیقه می کشد. می دانید که مراجعه به روانپزشک هم تحت پوشش بیمه نیست. او نه از عوارض آسنترا مطلع بود و نه می دانست که می تواند با راهکارهایی جایگزین حال خود را بهبود ببخشد.

اما سرترالین و مشتقاتش چه می کند که با دریافت آن احساس فرد تغییر می کند؟ عیلرضا شریفی یزدی، روانپزشک اجتماعی می گوید: سرترالین و به طور کلی داروهای این گروه، روی انتقال دهنده های عصبی مغز اثر می گذارند. این داروها تعادل برخی مواد شیمیایی مغز را تنظیم می کنند و به همین دلیل می توانند اضطراب، افسردگی و تنش روانی را کاهش دهند. البته این داروها فقط محدود به سرترالین نیستند و حدود 13 گروه دارویی مختلف در این حوزه وجود دارد که هرکدام عملکرد و کاربرد خاص خودشان را دارند.

او می افزاید: این داروها در واقع بازجذب سروتونین را در مغز انسان تسهیل می کنند. به زبان ساده تر، کمک می کنند آن نوروترانسمیتری که مسئول ایجاد حال خوب، نشاط و احساس لذت در انسان است، عملکرد بهتری داشته باشد. سروتونین همان ماده بیوشیمیایی ای است که باعث می شود فرد احساس شادابی کند، از زندگی لذت ببرد، سرحال تر شود و تا حدی از افسردگی، اضطراب و وسواس فکری فاصله بگیرد. داروهایی از این دست، با افزایش سطح سروتونین، می توانند حال روحی فرد را بهتر کنند و نوعی احساس نشاط و انرژی در او به وجود بیاورند. البته اگر افراد بتوانند ورزش را به صورت منظم جایگزین کنند، ورزش هم تا حد زیادی همین اثر را به شکل طبیعی در بدن ایجاد می کند. اما حالا با وجود تمام خطرات انگار تبدیل به نقل و نبات شده و هر کسی که می گوید حالش خوب نیست یا اضطراب و فکر زیاد دارد، سراغ این داروها می رود.

روایت دیگر، روایتی است از یک آرایشگاه زنانه. آرزو، زنی 45ساله که مدت هاست هر راهی را برای لاغر شدن امتحان کرده روایت خود از شیوه ای جدید را مطرح می کند. او به خبرنگار فرارو می گوید: در آرایشگاهی که هر ماه می روم یکی از پرسنل در یک ماه به شدت لاغر شده بود. پیش از این هم وزن و هیکل من بود و حالا دیدن او در سایز 38 هوش از سرم می پراند. از او پرسیدم چطور توانسته به وزن دلخواهش برسد و او گفت فلوکستین استفاده کرده. من هم شروع کردم. او تاکید داشت که هیچ یک از افراد حاضر در سالن آرایشی، وقتی رمز موفقیت او را متوجه شده بودند، نمی دانستند فلوکستین دارویی تخصصی برای اعصاب و روان است.

از دید علیرضا شریفی یزدی تبعات استفاده خودسرانه داروهای اعصاب و روان می تواند بسیار خطرناک باشد؛ او در این خصوص می گوید: البته همه داروهای پزشکی چنین ویژگی ای دارند، چون در نهایت مواد شیمیایی هستند و می توانند اثرات نامطلوبی روی جسم و روان انسان بگذارند. اما در حوزه روانپزشکی، به دلیل اینکه موضوع مستقیما با بیوشیمی مغز در ارتباط است، این تغییرات می تواند اثرگذاری منفی شدیدتری داشته باشد. اصولا داروهای روانپزشکی حتما باید زیر نظر متخصص روانپزشک مصرف شوند. حتی اگر یک روانشناس، که اساسا مجاز به تجویز دارو نیست، بخواهد دارویی را توصیه کند، مردم نباید خودسرانه از آن استفاده کنند.

البته به گفته او: پزشکان عمومی هم گاهی برخی داروهای روانپزشکی را تجویز می کنند که من حتی در این مورد هم توصیه می کنم تا حد امکان مراجعه به روانپزشک در اولویت باشد. هرچند ممکن است یک پزشک عمومی بر اساس اطلاعاتش یک یا دو قلم دارو تجویز کند، اما خوددرمانی در زمینه داروهای روانپزشکی می تواند آثار بسیار مخربی داشته باشد. برخی از این داروها اگر به اندازه و درست مصرف نشوند، خطرناک هستند؛ بعضی از داروها اثر یکدیگر را خنثی می کنند، بعضی در ترکیب با هم می توانند عوارض کشنده داشته باشند و برخی نیز خاصیت اعتیادآور دارند؛ مثل ریتالین.

و در نهایت، روایتی دیگر از افرادی وجود دارد که تحت تاثیر افزایش حق ویزیت و قیمت داروها ادامه روان درمانی زیر نظر روانپزشک را قطع کرده اند. مسعود یکی از این افراد است. او که تحت درمان مدتی ریتالین مصرف می کرده حالا به دلیل افزایش قیمت آن که به بیش از یک میلیون تومان در هر ماه رسیده مصرف آن را قطع کرد. دکتر به او توصیه کرده از ریتالین به ویاس روی آورد، اما تفاوت قیمت این دو آنچنان نبوده که بتواند تهیه کند. مسعود در خصوص حال و هوایش به دور از درمان می گوید: احساس پریشانی دارم. حسی شبیه به فروپاشی. اگرچه تصور می کنم بهتر بود استفاده از این دارو را تمام کنم، چون به گفته متخصصان اعتیادآور است، اما حالا حس می کنم که پریشانی ام از بهم ریختن اوضاع روح و روانم نشات می گیرد، نه پریشانی که مربوط به اعتیاد باشد.

علیرضا شریفی یزدی، در خصوص عوارض این اقدام می گوید: زمانی که یک متخصص تشخیص می دهد بیمار نیاز به فارماکوتراپی یا دارودرمانی دارد، یعنی فرد برای حفظ تعادل روانی و انجام امور روزمره زندگی به مصرف منظم دارو وابسته است. طبیعتا وقتی بدن فرد به مصرف دارو عادت کرده، قطع ناگهانی آن ـ چه به دلیل کمیابی، چه گرانی یا نبود دارو ـ شوک جدی به روان فرد وارد می کند و حال او به وضوح بدتر می شود.

بنابراین به گفته او: این مسئله کاملا طبیعی و قابل پیش بینی است. در حال حاضر بسیاری از داروهای روانپزشکی، از کلونازپام گرفته تا گاباپنتین، فلووکسامین و داروهای مشابه، با کمبود مواجه شده اند. در کنار افزایش تقاضای جدید ناشی از شرایط روانی جامعه، افرادی که سابقه مصرف این داروها را داشته اند نیز طبیعتا وضعیت سخت تری را تجربه می کنند. ضمن اینکه برخی اختلالات روان نیازمند مصرف طولانی مدت و حتی مادام العمر دارو هستند و مصرف این داروها صرفاً مقطعی نیست.

او در خصوص استفاده و کمیاب شدن ریتالین می گوید: ریتالین از همان گذشته هم جزو داروهایی بود که در داروخانه های خاص و با ارائه کارت ملی یا مدارک شناسایی عرضه می شد و دسترسی به آن آزاد نبود. الان هم اگر به داروخانه های خاص مراجعه کند، ممکن است بتواند تهیه کند، اما نکته اینجاست که چون ریتالین خاصیت اعتیادآور دارد، قیمت آن در بازار آزاد بسیار بالا رفته است. به هر رو اگر ریتالین پیدا نشد، ویاس در دسترس است.

علیرضا شریفی یزدی در مصاحبه ای با فرارو ضمن پرداختن به علل افزایش مراجعان به داروخانه و روانپزشک برای دریافت دارو از عوارض استفاده خودسرانه و جایگزین راه حلی بهتر می گوید: در همه جای دنیا، بعد از هر بحران، به ویژه اگر آن بحران ادامه دار و مستمر باشد و جامعه در حالت تعلیق و بلاتکلیفی قرار بگیرد، اضطراب اجتماعی، درون گرایی، افسردگی و غمگینی شدید میان مردم افزایش پیدا می کند. امروز هم در جامعه ایران شاهد افزایش افسردگی، ناامیدی، اضطراب و نگرانی هستیم؛ به دلیل اینکه افراد احساس می کنند تسلطی بر آینده ندارند و ابهام زیادی وجود دارد. معلوم نیست فردا چه اتفاقی خواهد افتاد؛ آیا جنگ می شود یا صلح، یا همین وضعیت نه جنگ و نه صلح ادامه پیدا می کند. از سوی دیگر، تورم شدید ماه های اخیر فشار روانی زیادی به مردم وارد کرده است. مجموعه این عوامل باعث شده اختلالاتی مانند افسردگی، اضطراب، وسواس فکری، نشخوار ذهنی، اورتینکینگ، اختلال خواب و اختلالات تغذیه ای در جامعه بسیار رایج شود.

او به فرارو می گوید: به دلیل افزایش اختلالات روانی در جامعه، بخشی از مردم، چه با تجویز پزشک عمومی یا روانپزشک و چه از طریق خوددرمانی، تلاش می کنند از طریق دارودرمانی یا فارماکوتراپی تا حدی تعادل روانی خود را حفظ کرده و زندگی روزمره شان را ادامه دهند. از این روست که افزایش مصرف و تقاضا برای داروهای روانپزشکی طی دو سه ماه اخیر کاملا مشهود است. از سوی دیگر، وضعیت دارو در کشور مانند بسیاری از حوزه های دیگر شرایط مناسبی ندارد. در نتیجه، کاهش عرضه و افزایش تقاضا باعث به وجود آمدن این عدم تعادل در بازار دارو شده است.

این روانشناس اجتماعی در پاسخ به این سوال که مراجعه به روانپزشک از چه زمانی در ایران فرهنگ سازی شد می گوید: می توان گفت از اوایل دهه 80 و با ورود رسانه ها به فاز جدید، این روند به تدریج شکل گرفت. رسانه های نوظهور مانند اینترنت، شبکه های اجتماعی و همچنین شبکه های ماهواره ای فارسی زبان خارج از کشور تاثیر زیادی در این زمینه داشتند. برنامه هایی که افرادی مانند دکتر هلاکویی، خانم مولوی، خانم فرنودی و دیگر روانشناسان در رسانه ها ارائه می کردند، به تدریج این ذهنیت را در جامعه ایجاد کرد که استفاده از خدمات روانشناسی و روانپزشکی امری قابل قبول و حتی ضروری است. به مرور زمان، مراجعه به متخصصان سلامت روان در میان مردم عادی تر و پذیرفته تر شد.

او در ادامه عنوان می کند: به هر حال برای بهتر شدن کیفیت زندگی در داخل کشور، یک موج جدید هم شکل گرفت. دانشگاه های ما در دهه 80 تعداد بیشتری روانشناس و روانپزشک تربیت کردند. البته شاید نسل جوان خیلی به یاد نداشته باشد، اما در آن سال ها سمینارهای انگیزشی، بحث هایی مثل حال خودتان را بهتر کنید یا از حال بد به حال خوب برسید بسیار رایج شده بود. مجموعه این عوامل زمینه فرهنگ سازی را فراهم کرد. رسانه های داخلی، اعم از روزنامه ها، سایت ها و حتی صداوسیما، توجه بیشتری به موضوع روانشناسی نشان دادند و دولت هم در این زمینه نقش داشت.

شریفی یزدی تاکید می کند: البته دولت لزوما با هدف توسعه فرهنگ مراجعه به روانشناس و روانپزشک وارد این حوزه نشد. بعد از اتفاقات سال 88، روندی شکل گرفت که با گسترش حوزه روانشناسی و روانپزشکی، عملا به سمت تضعیف نگاه جامعه شناختی پیش رفتند؛ یعنی این ایده مطرح شد که مسائل و مشکلات جامعه را به جای آنکه اجتماعی ببینیم، بیشتر فردی تحلیل کنیم. این روند از یک جهت باعث توسعه حوزه روانشناسی شد که اتفاق مثبتی بود، اما از جهت دیگر، از منظر اجتماعی قابل تحلیل است که چه پیامدهایی به همراه داشت که البته موضوع بحث امروز ما نیست.

از همان دوره، به گفته او: به تدریج با افزایش سطح تحصیلات مردم و به ویژه با گسترش اینستاگرام و انتشار پست های کوتاه روانشناسی، نوعی شرم زدایی در جامعه اتفاق افتاد. پیش از آن، بسیاری از افراد قبح و شرم اجتماعی داشتند که بگویند به روانشناس یا روانپزشک مراجعه می کنند، اما این موضوع بعدها کاملا برعکس شد و حتی به نوعی کلاس اجتماعی تبدیل شد؛ به طوری که افراد با افتخار می گویند من تراپیست خودم را دارم.

منبع: فرارو