از ابتدای امسال تا امروز 251 زمین لرزه در نقاط مختلف ایران ثبت شده که از این میان، تنها 4 مورد آن مربوط به استان تهران است.

به گزارش فرارو، لرزش های پی درپی زمین در هفته ها و ماه های اخیر، آن هم در شرایطی که کشور درگیر جنگ و تنش های منطقه ای بوده، به شایعات و روایت های غیررسمی دامن زده؛ از ارتباط این زمین لرزه ها با انفجارهای ناشی از درگیری های نظامی گرفته تا فعال شدن آتشفشان دماوند و ربط آن با زلزله های تهران و اطراف آن.

اما چند پرسش اساسی همچنان پابرجاست: این لرزش ها نشانه تغییری غیرعادی در رفتار زمین هستند؟ تهران در آستانه یک بحران بزرگ لرزه ای قرار دارد؟ و اینکه می توان فعال شدن گسل ها یا حتی دماوند را به عنوان یک عامل هشداردهنده در نظر گرفت؟ برای پاسخ باید هم وضعیت کلی لرزه خیزی کشور و هم شرایط خاص تهران و سایر شهرها را در کنار هم قرار داد تا تصویر دقیق تری از وضعیت موجود مشاهده کرد.

شبکه های لرزه نگاری کشور، داده های مربوط به اواخر فروردین تا نیمه اردیبهشت 1405 را منتشر کرده اند. این داده ها تصویری چندلایه از وضعیت زلزله در ایران ارائه می دهد. تصویری که در ظاهر از کاهش نسبی تعداد کل زمین لرزه ها حکایت دارد و در لایه های عمیق تر، نشانه هایی از تغییر الگوی آزادسازی انرژی در پوسته زمین نشان داده می شود.

تعداد زمین لرزه ها در این بازه، از 87 مورد در هفته نخست به 78 مورد در هفته سوم رسیده است. بخش عمده آن در دسته زلزله های ضعیف (کمتر از 3 ریشتر) قرار دارند؛ اما آنچه از نگاه تحلیلگران پوشیده نمانده، افزایش نسبی زلزله های متوسط و قوی تر در همین بازه زمانی است. این موضوع از نگاه برخی زمین شناسان نشانه ای از تغییر در نحوه تخلیه تنش در گسل های فعال کشور تلقی می شود.

در همین زمینه نیز مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله به تداوم فعالیت در پهنه های کلیدی کشور اشاره دارد و تاکید می کند: وقوع زمین لرزه های با بزرگای بیش از 4 نشان دهنده تداوم آزادسازی انرژی در محل تلاقی ساختارهای مهم زمین ساختی است. اهمیت این گزاره در تحلیل وضعیت کنونی، به ویژه در مناطق مرکزی و شرقی ایران پررنگ تر می شود. در این مختصات، خوشه های لرزه ای در بازه های زمانی کوتاه مدت مشاهده شده اند.

در همین بازه زمانی، استان های خراسان رضوی، یزد، کرمان و سیستان و بلوچستان بیشترین سهم را از لرزش های زمین داشته اند و در برخی موارد نیز زلزله هایی با بزرگی بالاتر از 5 ریشتر ثبت شده است.

بیشترین تعداد زلزله و همچنین قوی ترین آن ها (5.1 ریشتر) در منطقه سفیدآبه در سیستان و بلوچستان رخ داده که از نظر علمی، نشانه ای از فعال بودن یک پهنه لرزه زا تلقی خواهد شد.

در کنار این مناطق، برخی استان ها مانند البرز و زنجان این بازه را بدون زلزله سپری کرده اند. حتی در تهران هم برای برخی هفته ها ثبت زلزله گزارش نشده؛ کارشناسان اما این سکوت لرزه ای را به معنای کاهش خطر تلقی نمی کنند، چراکه بر مبنای علم زلزله شناسی، نبود رخداد الزما نشانه نبود تنش نیست.

بخش مهمی از تحلیل ریسک های لرزه نگاری در کشور به پایتخت بازمی گردد؛. استان تهران در محل اثرگذاری مستقیم گسل مشا و گسل شمال تهران قرار دارد. این دو ساختارِ زمین ساختی جرو مهم ترین گسل های فعال البرز مرکزی به حساب می آیند که به گفته متخصصان، توان ایجاد زمین لرزه هایی با بزرگی بیش از 7 ریشتر را دارند.

مهدی زارع در این زمینه تاکید دارد: منطقه پردیس و بومهن در پهنه برخورد البرز مرکزی قرار دارد و تحت تأثیر مستقیم فعالیت دو گسل بسیار مهم و خطرناک است. همین تلاقی ساختاری موجب تبدیل شرق تهران به یکی از حساس ترین زون های لرزه ای کشور شده.

از دیگر سو، سابقه تاریخی این گسل ها هم بر نگرانی ها افزوده؛ آخرین زلزله بزرگ در این پهنه به حدود دو قرن پیش بازمی گردد و همین فاصله زمانی طولانی از دید زمین شناسی، نشانه ای از انباشت تنش در سیستم گسلی است. زارع در این رابطه می گوید: گسل مشا توانایی تولید زلزله ای با بزرگای بیش از 7 را دارد و در مرحله تنش بحرانی قرار دارد.

در هفته های گذشته، چندین زلزله با بزرگی بین 4 تا 4.6 در محدوده پردیس و بومهن رخ داد که باعث شد وضعیت این گسل ها دوباره در معرض توجه قرار بگیرد. این زمین لرزه ها از یک طرف می توانند بخشی از فرآیند تخلیه تدریجی انرژی تلقی شوند. از طرف دیگر اما الگوی خوشه ای و تکرارشونده آن ها ممکن است نشانه ای از انتقال تنش در بخش های مختلف گسل باشد. اتفاقی که زارع آن را اینگونه تحلیل می کند: این لرزه ها نشان از تخلیه انرژی دارند ولی می توانند مقدمه رویداد بزرگتری نیز باشند.

با وجود این، یکی از مهم ترین محدودیت های علمی همچنان پابرجاست: امکان پیش بینی دقیق زمان وقوع زلزله وجود ندارد؛ بنابراین، تحلیل ها بیشتر بر پایه الگوهای احتمالی و رفتار گذشته گسل ها انجام می شود، نه پیش بینی قطعی.

زلزله ربطی به جنگ دارد؟

زمین لرزه های ایران ماهیتی کاملا طبیعی و زمین ساختی دارند و هیچ شواهد علمی معتبری از ارتباط آن ها با جنگ، انفجارهای نظامی یا فعالیت های انسانی در این مقیاس وجود ندارد. عمق کانونی حدود 8 تا 20 کیلومتر و الگوی امواج P و S دقیقا با زلزله های تکتونیکی سازگار است و با ویژگی های انفجارهای مصنوعی تفاوت دارد؛ بنابراین این رخدادها از نظر علمی، ناشی از حرکت گسل ها و تنش های پوسته زمین هستند نه عوامل انسانی.

از منظر ریسک شهری هم تهران در وضعیت پیچیده ای قرار دارد. تراکم جمعیت، گسترش ساخت وساز در پهنه های حساس و وجود ساختمان های غیرمقاوم، در کنار ویژگی های زمین شناختی منطقه، باعث شده حتی یک زلزله متوسط هم با پیامدهای قابل توجهی همراه باشد. افزون بر این، برخی مناطق روی رسوبات آبرفتی قرار گرفته که می تواند شدت لرزش را افزایش دهد (در تحلیل های زمین لرزه ای به عنوان اثر تشدیدکننده نیز شناخته می شود).

تصویر لرزه خیزی کشور بجز استان تهران- نشان می دهد ریسک زلزله در یک نقطه خاص متمرکز نیست، بلکه در چندین ناحیه به صورت همزمان فعال است. در شرق و جنوب شرق کشور -به ویژه سیستان و بلوچستان- لرزش ها بخشی از رفتار طبیعی زمین در مرزهای برخوردی صفحات تکتونیکی محسوب می شوند. با این حال، ثبت زلزله های بالای 5 ریشتر نشان می دهد که این پهنه در دوره ای فعال قرار دارد.

در استان های یزد و کرمان، تعداد زلزله ها بیشتر به صورت مقطعی و ناشی از فعال شدن گسل های محلی دیده است. این وضعیت الزاما شروع یک دوره خطر بلندمدت نیست اما نشان می دهد که سیستم های گسلی در این مناطق نیز در حال تخلیه تنش هستند.

در خراسان رضوی نیز تداوم زلزله های متعدد با بزرگی پایین، یک رفتار لرزه ای پیوسته را نشان می دهد که احتمالا ناشی از جابه جایی تدریجی تنش در ساختارهای زمین ساختی منطقه است.

در مقابل، برخی مناطق کم لرزه تر و به ظاهر آرام در شمال و مرکز کشور وجود دارد. این سکوت در تحلیل های زمین شناسی، همیشه به معنای امنیت نیست و گاه می تواند نشان دهنده انباشت تدریجی تنش باشد.

کشور ما در این بازه زمانی در وضعیت لرزه ای یکنواختی قرار ندارد و با یک الگوی فعال اما ناپیوسته مواجه است. در برخی مناطق، انرژی زمین آشکارا و در قالب زلزله های متعدد آزاد می شود و در برخی مناطق دیگر، این فرآیند خاموش تر اما بالقوه ادامه دارد.

زلزله های تهران ربطی به آتشفشان دماوند دارد؟

زلزله های تهران و اطراف آن عمدتا به فعالیت گسل های مشا و شمال تهران در پهنه البرز مرکزی مربوط می شوند و شواهد لرزه ای، منشا تنش های تکتونیکی در این ساختارهای گسلی است، نه فعالیت آتشفشانی دماوند؛ اگرچه دماوند یک آتشفشان نیمه فعال است اما داده های لرزه ای اخیر ارتباط مستقیمی با فرآیندهای ماگمایی آن نشان نمی دهد و بیشتر زمین لرزه ها در عمق و الگوهای سازگار با گسل خود رخ داده اند؛ بنابراین ارتباطی مستقیم بین زلزله های تهران و دماوند تایید نشده است.

در این میان، استان تهران به دلیل موقعیت زمین ساختی خاص خود -محل تلاقی گسل های مهم- در کانون ریسک قرار دارد. البته هنوز نشانی از وقوع قریب الوقوع زلزله بزرگ دیده نمی شود اما ساختار زمین شناسی منطقه و سابقه تاریخی، احتمال رخدادهای بزرگ در آینده را همچنان باز می گذارد.

به بیان دقیق تر، تصویر کلی کشور نه از یک بحران فوری، بلکه از سیستمی فعال و زنده حکایت دارد؛ سیستمی که در نقاط مختلف آن، تنش ها در حال جابه جایی و آزادسازی هستند، بی آنکه بتوان زمان یا مکان دقیق یک رخداد بزرگ را مشخص کرد.

منبع: فرارو