9 اسفند، همان روزی که سایه جنگ بر سر شهرها افتاد، مادرهای شاغلی که کودکانشان را به دست مهدکودک سپرده بودند، سراسیمه به سراغ فرزندانشان رفتند و آنان را نزد خود آوردند. از آن روز به بعد، مهدکودک ها عملا تعطیل و سازوکارهایی برای مادران تدارک دیده شد؛ دورکاری یا مرخصی جنگ. اگرچه این تعطیلی قرار بود موقتی باشد اما حالا هفته ها از آن گذشته و هنوز خبری از بازگشایی رسمی نیست.

به گزارش فرارو، در تازه ترین اظهارات، رییس سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک اعلام کرده: به صورت رسمی، مهدهای کودک در سراسر کشور فعلا بازگشایی نمی شوند. این تصمیم در نگاه اول، صرفا یک اقدام احتیاطی است، اما در عمل، زندگی هزاران خانواده، به ویژه زنان شاغل را دستخوش آشفتگی کرده.

حالا مادرانی وجود دارند که باید بین کار و یا مراقبت از فرزندانشان یک گزینه را انتخاب کنند؛ آن هم در شرایطی که سایه تعدیل بر سرشان سنگینی می کند. حالا با گذشت زمان، نه چشم انداز روشنی برای بازگشایی وجود دارد و نه راه حل جایگزینی که برای همه قابل دسترس باشد.

الهام، 34 ساله و کارمند یک شرکت خصوصی در غرب تهران است. دختر سه ساله اش تا پیش از تعطیلی ها، هر روز به مهد می رفت. او می گوید: هفته اول فکر می کردیم چند روزه حل می شود. مادرم گفت بچه را بیاور اینجا، اما الان بیشتر از دو ماه گذشته. مادرم خودش بیمار است و نگهداری از یک بچه سه ساله واقعا برایش سخت شده.

او می گوید در این مدت بارها میان محل کار و خانه دچار تنش شده است: شرکت از یک جایی به بعد دیگر درک نمی کند که شما بچه داری. از طرفی نمی توانستم بچه را تنها بگذارم. عملا به جایی رسیده ام که یا باید کارم را نگه می داشتم یا بچه ام را.

نکته این است وقتی زیرساخت های مراقبتی مانند مهدکودک از دسترس خارج می شوند، اولین فشار مستقیم به زنان وارد می شود؛ چرا که هنوز در بسیاری از خانواده ها، مسئولیت اصلی مراقبت از کودک بر عهده مادران است.

در این میان، نگرانی دیگری نیز آرام آرام در حال شکل گیری است؛ ترس از حذف تدریجی مادران دارای فرزند کوچک از بازار کار. برخی زنان شاغل می گویند پس از تعطیلی مهدکودک ها، ناچار شده اند بارها مرخصی بگیرند، دیر به محل کار برسند یا در میانه روز برای نگهداری از فرزندشان محل کار را ترک کنند؛ این وضعیت، به خصوص در شرکت های خصوصی، با نارضایتی کارفرما همراه شده.

مونا، کارمند 33 ساله می گوید: خواهرم مرضیه کارمند یک اداره دولتی است، آن ها طبق مصوبات مجبور به کنار آمدن با مادران شاغل هستند، اما شرکت ما در لیست تعدیل خود پس از جنگ 3 مادر را گنجانده بود. کارفرما می گفت بهتر است در این وضعیت کارمندی بی دردسر داشته باشم.

درواقع، بسته بودن مهدکودک ها همزمان با میان زمین و هوا بودن بسیاری از کسب وکارها همراه شده. در این شرایط بعضی کارفرمایان ترجیح می دهند به جای حفظ نیروهای دارای مسئولیت مراقبتی، سراغ استخدام افرادی بروند که به تعبیر خودشان دردسر کمتری دارند. همین مسئله، اضطراب تازه ای را برای مادران شاغل ایجاد کرده؛ اینکه تعطیلی طولانی مدت مهدکودک ها، تنها به آشفتگی روزمره ختم نشود و در نهایت به حذف تدریجی آنان از محیط کار بینجامد.

نفیسه آزاد، جامعه شناس و فعال حقوق زنان نیز پیش تر در خصوص قانون دوکاری ویژه برای زنان نیز گفته بود: اگر یکی از قلاب های این زنجیره قوانین را تغییر دهید، حتی اگر آن قلاب به خودی خود خوب باشد و امتیازی برای زنان شاغل محسوب شود، ممکن است برآیند آن به حذف بیشتر زنان از بازار کار منجر شود؛ مثل قانون مرخصی 9ماهه زایمان. مقصود این جامعه شناس در برابر استدلال کارفرماها قرار می گیرد، همان هایی که می گویند بهتر است کارمندان بی دردسرتری را بپذیرند. حالا همزمان با گسترش موج تعدیل نیرو در برخی بخش ها، مادران دارای کودک خردسال ممکن است به یکی از آسیب پذیرترین گروه های بازار کار تبدیل شوند.

همزمان با تعطیلی رسمی مهدها، حالا نوعی بازار غیررسمی و خاکستری هم شکل گرفته. برخی مهدکودک ها بدون مجوز رسمی فعالیت خود را از سر گرفته اند و بعضی دیگر از والدین تعهدنامه هایی گرفته اند که مسئولیت هر اتفاق احتمالی را بر عهده خانواده ها می گذارد؛ از شرایط بحرانی گرفته تا حوادث ناشی از جنگ یا ناامنی.

مادر یکی از کودکان در شرق تهران می گوید: مهد بچه ام گفت اگر می خواهید فرزندتان بیاید باید نامه ای امضا کنید که هر اتفاقی بیفتد مسئولیتش با خودتان است. عملا یعنی هیچ مسئولیتی قبول نمی کنند.

در ظاهر، این راه حل شاید برای والدینِ درمانده یک گزینه باشد، اما کارشناسان معتقدند شکل گیری چنین فضاهایی می تواند تبعات خطرناکی داشته باشد؛ از نبود نظارت بر ایمنی و سلامت کودکان گرفته تا افزایش احتمال سوءاستفاده مالی. وقتی یک خدمت عمومی و ضروری تعطیل می شود اما نیاز اجتماعی به آن همچنان پابرجاست، بازار غیررسمی به سرعت جای خالی آن را پر می کند؛ بازاری که نه پاسخگوست و نه تحت نظارت.

از سوی دیگر، هزینه استخدام پرستار کودک نیز افزایش پیدا کرده در حالی که اطمنیان کردن هم سخت است. بسیاری از خانواده ها می گویند دیگر توان پرداخت حقوق پرستار را ندارند. نرخ های ساعتی یا ماهانه نگهداری کودک در خانه، برای بخش زیادی از طبقه متوسط عملا غیرقابل پرداخت شده و همین مسئله، خانواده ها را به سمت راه حل های فرسایشی سوق داده است.

در نبود مهدکودک، بسیاری از خانواده ها ناچار شده اند به شبکه های سنتی مراقبت بازگردند؛ یعنی سپردن کودکان به مادربزرگ ها، خاله ها یا اقوام. اما این راه حل نیز همیشه پایدار نیست.

فریبا، 61 ساله، حالا هر روز از نوه دوقلوی چهارساله اش نگهداری می کند. او می گوید: دخترم و دامادم هر دو شاغل اند. اول گفتیم یکی دو هفته تحمل می کنیم، اما الان واقعا خسته شده ام. نگهداری از دو بچه کوچک در این سن آسان نیست.

نکته قابل توجه این است که در جامعه امروز ایران، سالمندانی که خود نیاز به مراقبت دارند، حالا بار تازه ای را به دوش می کشند و این مسئله می تواند به فرسودگی جسمی و روانی آنان منجر شود.

همین حالا وقتی در مورد باز نبود مهدکودک ها سخنی به میان می آید، اکثر جامعه به مصائبی که زنان در نبود این محل با آن مواجه می شود می اندیشد. کسی به این موضوع فکر نمی کند که پدر بچه قرار است با چه چالش هایی مواجه شود. این نکته خود دریچه ای رو به مشکلی بزرگ تر است.

تعارض نقش های اجتماعی دیده شده برای زنان که بسیار گسترده به نظر می رسد؛ یعنی تعارض میان کار بی مزدی که جامعه بر عهده زنان می گذارد و از آنان انتظار دارد، و اشتغالی که در چند سال یا دهه اخیر به پرونده مسئولیت های او اضافه شده. نفیسه آزاد در این خصوص می گوید: جامعه تمام بار بی مزد مراقبتی، پرورشی و خانه داری را بر عهده زنان می گذارد و قانون نیز از این وضعیت حمایت می کند. در نتیجه، زنان شاغل با حجم فرساینده ای از کار روبه رو هستند که همین مسئله می تواند مسیرهای ارتقای زنان را محدود کند یا به حذف آنان از بازار کار رسمی بینجامد.

و شاید مسئله اصلی در این روزها فقط تعطیلی چند مهدکودک نباشد؛ مسئله، معلق ماندن هزاران خانواده در وضعیتی سردرگم کننده است. مادرانی که هر صبح گوشی به دست مستاصل هستند که آیا به مدیر منابع انسانی پیام بدهند یا نه؟ آیا آن مدیر درکشان خواهد کرد که مجبور به گرفتن مرخصی یا دورکاری شده اند؟ آیا ماه آینده اولین نامی که در لیست کارمندها خط می خورد نام آن ها نیست؟

ماندن در خانه و مراقبت از کودک حین دورکاری هم مساله دیگری است؛ حالا در بسیاری از خانه ها، لپ تاپ های روشن کنار اسباب بازی های پخش شده روی زمین قرار گرفته اند و تماس های کاری، با صدای گریه کودک یا نگرانی مادری خسته قطع می شود.

در این میان، زمان می گذرد اما هنوز پاسخ روشنی وجود ندارد؛ نه برای مادری که نگران شغلش است، نه برای خانواده ای که توان پرداخت پرستار ندارد و نه برای کودکانی که بی آنکه چیزی از جنگ یا بحران بدانند، نخستین تجربه های جمعی زندگی شان ناگهان متوقف شده است.

منبع: فرارو