کسری برق در ایران چیزی معادل یک پنجم نیاز بازار داخلی است. وزارت نیرو گزارش داده است در جنگ 40روزه به حدود پنج هزار مگاوات نیروگاه کشور خسارت وارد شده است و این مسئله به معنی افزایش کسری برق کشور است. در این شرایط، اسماعیل سقاب اصفهانی، رییس سازمان بهینه سازی انرژی و معاون رییس جمهوری، از تابستان سخت پیش رو گفته است.

به گزارش شرق، اما در مقابل، عباس علی آبادی، وزیر نیرو، در روایتی متناقض گفته است وضعیت تأمین برق در تابستان امسال مطلوب است. گفته های متناقض این دو مقام دولتی در حالی است که شهروندان ایرانی از آغاز قطع برق خانگی، آن هم از میانه بهار گزارش می دهند و البته نگاهی آماری به وضعیت تولید و مصرف برق کشور حاکی از آن است که برای عبور از شرایط دشوار فعلی، هیچ راه کوتاه مدتی جز واردات برق یا صرفه جویی مشترکان نمانده است.

دو روایت متناقض از دو متولی دولتی صنعت برق در شرایطی در رسانه های کشور به چشم می آید که در ماه های پیش رو نیاز به اطلاع رسانی صحیح و جلب همدلی مردم کشور احساس می شود. این روزها اسماعیل سقاب اصفهانی، رییس سازمان بهینه سازی انرژی، از تابستان و زمستان سخت و پرچالش پیش رو می گوید. او در گفت وگوهای تلویزیونی توضیح داده است: تابستان امسال دوره ای سخت در حوزه انرژی خواهد بود؛ چراکه بخشی از ظرفیت گاز، بنزین و گازوییل کشور دچار آسیب شده است .

او در ادامه گفته است: برخلاف برخی روایت ها، نه همه پالایشگاه ها از کار افتاده اند و نه می توان گفت آسیب ها ناچیز بوده است. واقعیت این است که بخشی از شبکه گاز و سوخت کشور آسیب دیده و جبران آن نیازمند زمان و منابع مالی درخورتوجه است و بازگشت برخی ظرفیت های آسیب دیده بین 18 ماه تا دو سال زمان می برد و مستلزم تأمین تجهیزات تخصصی، انجام تست های ایمنی و صرف هزینه های سنگین است .

او در گفت وگویی دیگر توضیح داده است: سال گذشته حدود 30 درصد صنایع با خاموشی مواجه شدند و نگرانی اصلی ما روشن ماندن چراغ صنعت کشور است .

معاون رییس جمهوری در ادامه تأکید کرده: بخشی از وضعیت فعلی، نتیجه سیاست ها و الگوهای مصرف گذشته است و همه مشکلات را نمی توان صرفا به شرایط اخیر نسبت داد؛ اما اکنون این عوامل در کنار هم، ناترازی را تشدید کرده اند .

سقاب اصفهانی از مردم خواسته است این شرایط سخت را با صرفه جویی مدیریت کنند. در نقطه مقابل او، عباس علی آبادی، وزیر نیرو، قرار دارد که در مصاحبه های خود تأکید می کند مشکل خاصی وجود ندارد، هرچند بیش از چهار هزار مگاوات نیروگاه برق در جنگ آسیب دیده است.

علی آبادی در حاشیه نشست بزرگداشت روز روابط عمومی های صنعت آب و برق، گفته است: شرایط نشان می دهد در صنعت برق حدود 10 هزار مگاوات به صورت مازاد برق تولید شده و میزان مصرف هم با اقدامات مدیریت مصرف، روند کاهشی یافته است و ناترازی شبکه به سمت مثبت حرکت می کند .

وزیر نیرو در ادامه ابراز امیدواری کرده: امید است با همکاری مردم، تابستانی بهتر از سال گذشته را تجربه کنیم و در بهار و تابستان امسال شبکه برق بدون خاموشی در کشور پایدار باشد . این روایت دوگانه از وضعیت برق کشور در شرایطی است که قطع برق خانگی امسال زودهنگام و از اواسط بهار شروع شده است و شهروندان مناطق مختلف کشور از خاموشی مقطعی برق خانگی خبر می دهند.

نگاهی به آمارهای تولید و مصرف برق می تواند روایت دقیق تری از وضعیت برق کشور به نمایش بگذارد. تقریبا از دهه 90 خورشیدی عقب ماندگی تولید از مصرف برق شروع شد و سال به سال این شکاف گسترده تر شد، به طوری که در مرداد 1400، میزان کسری برق کشور 12 هزار مگاوات گزارش شد و در تابستان 1403 میزان ناترازی برق به 18 هزار مگاوات رسید و هم اکنون این عدد بین 20 تا 25 هزارمگاوات گزارش می شود. این میزان کسری برق درواقع حدود یک پنجم مصرف برق کشور است.

شکاف مداوم تولید و تقاضا در شرایطی رخ می دهد که وزارت نیرو اعلام می کند سالانه باید بین پنج تا 5.2 هزار مگاوات برق به ظرفیت تولید کشور اضافه شود، اما در سال های پیش از دهه 90 میزان تولید و مصرف تقریبا سر به سر بوده و سپس تولید برق از تقاضا عقب افتاده است و این شکاف سال به سال بیشتر و بیشتر شده است.

بررسی گزارش های آماری وزارت نیرو نشان می دهد در سال 1394 میزان افزایش تولید برق حتی به هزار مگاوات هم نرسید و درواقع میزان تولید برق کمتر از یک پنجم برنامه بوده است.

آرش نجفی، رییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، در یک نشست خبری گفته است رفع ناترازی برق به دست کم 20 میلیارد دلار سرمایه گذاری نیاز دارد.

گذشته از اینکه در شرایط تحریم، جذب سرمایه گذار خارجی برای توسعه برق کشور بسیار دشوار است، قیمت گذاری دستوری انرژی و مداخلات دولتی هم موجب شده است سرمایه گذار داخلی هم چندان راغب به تولید برق و راه اندازی نیروگاه نباشد. از آن سو دولت گرفتار کسری بودجه است و نه تنها توان سرمایه گذاری در تولید برق کشور را ندارد، بلکه هزینه نگهداری شبکه برق کشور هم از عهده آن خارج است.

بررسی صورت های مالی شرکت مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران یا همان توانیر در سال 1403 حاکی از آن است که بیشترین سهم هزینه های این شرکت به خرید برق اختصاص دارد که با حدود 36.6 درصد اصلی ترین نقش را در اجزای هزینه ای برعهده دارد. بعد از آن هزینه های مرتبط با شرکت های برق منطقه ای با سهمی معادل 26.8 درصد قرار گرفته است.

بنابراین در مجموع بیش از 60 درصد هزینه ها به مواردی غیر از سرمایه گذاری تعلق گرفته است و در بررسی کلی تر صورت مالی این شرکت می توان به این نتیجه رسید که فقط حدود 18 درصد از مخارج توانیر به هزینه استهلاک تأسیسات توزیع نیروی برق اختصاص یافته است. این در شرایطی است که در سال 1403، هزینه استهلاک تأسیسات در شرکت های توزیع و انتقال برق به 104هزارو 600 میلیارد تومان رسیده است. این در حالی است که در سال 1402، هزینه استهلاک چیزی حدود 11 هزار میلیارد تومان بوده است.

اما مسئله فقط سرمایه گذاری نیست و سنگ بنای توسعه صنعت برق ایران از ابتدا اشتباه شده است. بخش درخورتوجهی از نیروگاه های کشور که حدود 80 تا 85 درصد آن ها را شامل می شود، به گاز وابسته هستند و تأمین سوخت مورد نیاز این نیروگاه ها با توجه به ناترازی گاز دشوار است. ایران گرچه دومین میدان گازی بزرگ جهان را در اختیار دارد، اما چیزی حدود 250 میلیون مترمکعب کسری گاز در کشور گزارش می شود که نزدیک به یک سوم تقاضای بازار داخلی است. بنابراین کسری گاز می تواند به صورت مستقیم تولید برق در کشور را تحت الشعاع قرار دهد.

از آن سو، حدود 14 تا 15 درصد نیروگاه های برق کشور برقابی هستند و بحران آب و کمبود بارندگی ها می تواند این نیروگاه ها را از مدار تولید خارج کند. از این میان، بخش اندکی از تولید برق کشور به نیروگاه های تجدیدپذیر اختصاص دارد که تا پیش از دولت چهاردهم سهمی کمتر از یک درصد تولید برق کشور را در اختیار داشتند که در دولت چهاردهم این رقم بیشتر شده و به حدود چهارهزارو 700 مگاوات رسیده است.

با این حال این کوشش دولت برای افزایش اندک سهم نیروگاه های تجدیدپذیر در تولید برق کشور، با خسارات جنگ دوباره تولید برق کشور را به عقب رانده است.

براساس گزارش وزیر نیرو و معاون رییس جمهوری در سازمان بهره وری انرژی، جنگ به ظرفیت تولید حدود پنج هزار مگاوات برق کشور آسیب زده است و این رقم به میزان ناترازی برق موجود اضافه شده است.

آرش نجفی، رییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، به ایلنا گفته است: قرار است برق پتروشیمی های آسیب دیده از جنگ که تاکنون خودتأمین بوده اند، از شبکه سراسری تأمین شود. یعنی نزدیک هزار مگاوات برق پایدار و به صورت مداوم و شبانه روزی باید به مجتمع های پتروشیمی ارسال شود؛ نتیجه اینکه هرآنچه در تجدیدپذیر تولید می شود، صرف پتروشیمی ها می شود، بنابراین در بهترین حالت ما همچنان صورت مسئله سال گذشته را داریم .

به گفته نجفی: سال گذشته هر هفته سه تا چهار روز خاموشی دوساعته داشتیم، احتمالا امسال ممکن است فراتر برود و به نظر می رسد به طور مستمر روزانه دو ساعت قطعی برق خانگی، تجاری و اداری داشته باشیم و البته بخش صنعت هم همواره در اولویت قطعی ها خواهد بود .

بنابراین به نظر می رسد راهکار فوری برای عبور از شرایط خاص فعلی را مدیریت مصرف و افزایش بهره وری باشد و در میان مدت و بلندمدت دولت ناگریز است برای صنعت برق کشور مدل توسعه آن را از گازپایه به سمت توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر سوق دهد و البته پیش از همه، دولت از مداخله در اقتصاد برق دست بردارد و مکانیسم بازار را در این صنعت اعمال کند تا نه تنها مدیریت مصرف و صرفه جویی توجیه اقتصادی پیدا کند، بلکه جلب سرمایه در این صنعت توجیه پذیر شود.