ملاقات مهم دونالد ترامپ و شی جین پینگ در پکن در شرایطی انجام شد که تنش های ژئوپلیتیکی میان واشنگتن و پکن همزمان در چند جبهه از خاورمیانه تا شرق آسیا در حال افزایش است و در این میان بحران ایران و تنگه هرمز به یکی از محورهای اصلی گفت وگوهای پشت درهای بسته دو بازیگر تبدیل شد.

به گزارش اعتماد، بنابر گزارشاتی، ترامپ سفر اخیر خود به پکن را با این امید به پایان رساند که بتواند از نفوذ چین بر تهران برای شکستن بن بست خطرناک خاورمیانه استفاده کند؛ سفری که به ادعای ناظران اگرچه با فرش قرمز، لبخندهای دیپلماتیک و نمایش کم سابقه احترام ازسوی شی جین پینگ همراه بود، اما در پشت صحنه، نشانه های یک شکست ژئوپلیتیک آرام دیده می شد.

در حالی که بازارها منتظر بودند نشست پکن راهی برای بازگشایی تنگه هرمز و مهار بحران انرژی پیدا کند، نه تنها هیچ تعهد مشخصی از سوی چین ارایه نشد، بلکه بلافاصله پس از پایان مذاکرات، قیمت نفت برنت به بالای 108 دلار رسید، بازارهای سهام امریکا سقوط کردند و بازده اوراق خزانه داری به بالاترین سطح یک سال اخیر صعود کرد؛ نشانه ای از ترس فزاینده سرمایه گذاران نسبت به یک شوک تورمی تازه در اقتصاد جهانی.

همزمان با این تحولات نشریه نیویورک تایمز با انتشار گزارشی مدعی شد که واشنگتن و تل آویو آمادگی شان برای ازسرگیری حملات گسترده علیه ایران را تشدید کرده اند. این درحالی است که در برآیند نتایج سفر ترامپ به پکن، چین ترجیح داده وارد بازی پرهزینه فشار مستقیم بر تهران نشود.

از طرفی به ادعای برخی ناظران چین که خریدار اصلی نفت ایران است، کارت ایران را یک اهرم استراتژیک در رقابت بزرگ تر با امریکا می بیند؛ رقابتی که از تایوان و حوزه هوش مصنوعی تا تحریم ها و نظم جهانی امتداد یافته است. با این همه اکنون پرسش اصلی این نیست که آیا چین می تواند بر تحولات پیرامون ایران بالاخص در تنگه هرمز اثر بگذارد یا خیر؛ بلکه این است که این بازیگر در ازای چه امتیازی حاضر خواهد شد از نفوذ خود بهره مند شود.

گزاره ای که به نظر می رسد اکنون ترامپ را بیش از هر زمان دیگری ناامید به واشنگتن بازگردانده است. به این بهانه روزنامه اعتماد با هدف ارزیابی نتایج سفر دونالد ترامپ به پکن و واکاوی دستاوردهای این سفر برای دو بازیگر با نوذر شفیعی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفت وگو کرده است. مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

نوذر شفیعی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران در پاسخ به پرسش در رابطه با ارزیابی اش از نتایج ملاقات میان ترامپ و شی در پکن گفت: سفر ترامپ به چین حتی اگر پیش از تحولات خاورمیانه هم انجام می شد از این منظر قابل تحلیل است که امریکا و چین، فارغ از رخدادهای مقطعی در مناطق مختلف جهان، به عنوان دو قدرت بزرگ ناگزیرند روابط خود را به شکلی منطقی تنظیم کنند. اگر این مسیر مدیریت شده شکل نگیرد، احتمال گرفتار شدن در تله توسیدید وجود دارد؛ یعنی ورود به یک رویارویی مستقیم و حتی جنگ گرم. با این همه اگر دقت کنیم، شی جین پینگ نیز صراحتا درباره تایوان به همتای امریکایی خود هشدار داده و تاکید کرده است که اگر مساله تایوان به شکل عقلانی مدیریت نشود، ممکن است به رویارویی گسترده میان امریکا و چین منجر شود، بنابراین یک برداشت مهم این است که قدرت های بزرگ به سمت نوعی مدیریت مشترک در حوزه امنیت جهانی حرکت می کنند؛ رخدادی که در ادبیات روابط بین الملل از آن با عنوان سیستم کنسرت یاد می شود.

به باور شفیعی، در برخی مقاطع، این نوع تعامل می تواند به دلیل ترس از درگیری نظامی، به سمت نوعی جنگ سرد هدایت شود. در برخی شرایط دیگر نیز امکان لغزش به سمت جنگ گرم وجود دارد، به ویژه در روابط میان قدرت های نوظهور و قدرت های مسلط. با این حال، به نظر می رسد چین و امریکا به طور مشخص چین تمایل دارند مسائل جهانی را در قالب نوعی مدیریت مشترک پیش ببرند. اما اگر بخواهیم ارزیابی کلی تری ارایه کنیم، در مقطع کنونی این امریکا است که در نوعی تله راهبردی در خاورمیانه گرفتار شده است؛ به گونه ای که خروج آبرومندانه از این وضعیت برای آن دشوار شده است. در این چارچوب، واشنگتن از چین انتظار داشته یا از این بازیگر خواسته است که در این روند نقش آفرینی کرده و به نوعی به امریکا برای خروج از این وضعیت کمک کند.

این استاد دانشگاه در ادامه به اعتماد گفت: براساس این تحلیل، امریکا تصور نمی کرد که ایران بتواند این کشور را در بن بست راهبردی قرار دهد و حتی سناریوهایی مانند بستن تنگه هرمز نیز در محاسبات اولیه جدی گرفته نشده بود، بنابراین آنچه در خلیج فارس در حال وقوع است، نه تنها بر اعتبار بین المللی امریکا اثر منفی گذاشته، بلکه جایگاه سیاسی ترامپ را نیز در داخل امریکا تحت فشار قرار داده است. در چنین شرایطی، حتی اگر در منطق کلاسیک روابط قدرت های بزرگ، قدرت مسلط نباید از یک قدرت رقیب برای خروج از بحران کمک بخواهد، اما ترامپ به دلیل درهم تنیدگی این بحران با بقای سیاسی خود، ناچار شد برخلاف این منطق عمل کند و از چین درخواست کمک داشته باشد. همین موضوع نیز آن قدر حساس و آسیب زا تلقی شد که مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، بارها تلاش کرد اصل درخواست کمک از چین را انکار یا کم اهمیت جلوه دهد.

شفیعی در پاسخ به دیگر پرسش در رابطه با در دستور کار قرار گرفتن مساله ایران میان واشنگتن و پکن تشریح کرد: باید توجه داشت که منطقه خلیج فارس برای چین از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. دلیل اول این اهمیت آن است که بخش مهمی از منابع انرژی چین از این منطقه تامین می شود. دلیل دوم نیز این است که خلیج فارس یکی از محورهای اصلی ابتکار کمربند و جاده محسوب می شود و در معماری ژئوپلیتیکی این پروژه جایگاه کلیدی دارد.

از این منظر، چین به عنوان یک قدرت نوظهورِ در حال حرکت به سمت موقعیت هژمونیک جهانی، ناگزیر است در مناطق مختلف جهان حضور و نفوذ داشته باشد، بنابراین خلیج فارس به عنوان یک منطقه ثروت خیز و راهبردی برای پکن اهمیت حیاتی دارد و اساسا چین نمی تواند نسبت به تحولات این منطقه، به ویژه در نقاط حساس جهان، بی تفاوت بماند. به گفته این استاد دانشگاه اما درباره نتایج سفر ترامپ و گفت وگوهای او با چین در ارتباط با بحران خلیج فارس، چند محور قابل اشاره است. نخست، موضوع هسته ای ایران بود که ترامپ تلاش کرد آن را به عنوان یک دستاورد مطرح کند.

او مدعی شد که چین با استفاده نظامی ایران از فناوری هسته ای مخالف است و کوشید این موضع را به عنوان یک برگ برنده برای خود جلوه دهد. اما واقعیت این است که مخالفت با تسلیحاتی شدن برنامه هسته ای ایران، نه تنها موضع چین، بلکه موضع خود ایران نیز هست، چراکه ایران بارها اعلام کرده که قصد حرکت به سمت استفاده نظامی از انرژی هسته ای را ندارد، بنابراین در این موضوع، چینی ها در عمل چیزی فراتر از موضع طبیعی و قابل انتظار خود بیان نکردند و امریکا عملا دستاورد خاصی به دست نیاورد. در مقابل، چین موضعی حقوقی و سیاسی اتخاذ کرد که برای امریکا خوشایند نبود، چراکه پکن تاکید کرد که براساس مفاد (ان پی تی) NPT نمی توان ایران را از حق غنی سازی محروم کرد.

همچنین اعلام کرد که اظهارات رسمی ایران مبنی برعدم تمایل به تسلیحات هسته ای، در چارچوب حقوق بین الملل قابل توجه است. افزون بر این، چین تصریح کرد که آژانس بین المللی انرژی اتمی بر فعالیت های هسته ای ایران نظارت دارد. در مجموع، این مواضع به صورت تلویحی هرگونه توجیه برای حمله نظامی به ایران با بهانه هسته ای را زیر سوال برد.

شفیعی در ادامه و با اشاره به دیگر موضوع مطروحه میان ترامپ و شی خاطرنشان کرد: موضوع دوم، بحث تنگه هرمز بود. در این زمینه نیز چین پاسخ روشنی ارایه داد و اعلام کرد که هم ایران باید از بستن تنگه هرمز خودداری کند و هم امریکا باید به محاصره دریایی ایران پایان دهد. از نگاه پکن، این دو مساله به هم پیوسته و مکمل یکدیگرند. لذا در این حوزه نیز ترامپ نتوانست دستاورد مشخصی کسب کند.

به گفته شفیعی موضوع سوم، مساله تایوان بود. اگرچه ترامپ تلاش کرد از ورود جدی به این موضوع پرهیز کند، اما چین صراحتا اعلام کرد که مساله اصلی در روابط با امریکا، موضوع تایوان است. به بیان دیگر، گویی ترامپ به چین سفر کرده بود تا مقامات پکن بار دیگر بر حساسیت این پرونده تاکید کنند. این پیام از منظر سیاسی نشان دهنده آن است که چین امروز به سطحی از قدرت نظامی و راهبردی رسیده که می تواند اولویت های خود را به طور مستقیم به امریکا تحمیل یا اعلام کند.

در هر حال در جمع بندی می توان گفت که اگرچه ممکن است در حوزه تجارت، سفر ترامپ به چین به برخی تحولات یا توافقات محدود منجر شود، اما در حوزه سیاسی و امنیتی ازجمله تایوان، تنگه هرمز و پرونده هسته ای ایران عملا هیچ تغییر بنیادینی در مواضع دوطرف رخ نداده است. هر دو کشور سیاست های پیشین خود را ادامه می دهند.

به گفته این کارشناس مسائل بین الملل در موضوع نفت ایران نیز به عنوان دیگر مبحث مهم میان رهبران امریکا و چین نیز پکن عقب نشینی نکرده است. برخلاف فشارهای امریکا برای توقف خرید نفت ایران، شرکت های چینی همچنان به خرید ادامه خواهند داد و حتی نسبت به دور زدن تحریم ها نیز رویکردی فعال دارند. حتی شاهد بودیم که ترامپ در اظهاراتی احتمال معافیت چین از برخی تحریم ها را مطرح کرده است، بنابراین معنای سیاسی این روند در سطح نظام بین الملل آن است که چین به عنوان یک قدرت نوظهور، به تدریج در حال حرکت به سمت موقعیت برتر در ساختار جهانی است؛ درحالی که ایالات متحده، دست کم در برخی حوزه ها، روندی تدریجی از کاهش نفوذ و فرسایش قدرت را تجربه می کند.

شفیعی در ادامه این گفت وگو و در رابطه با سفر همزمان وزیر امور خارجه کشورمان به هند و حضور در اجلاس بریکس در مقطع کنونی گفت: اجلاس بریکس که در هند و در سطح نشست وزرای خارجه برگزار شد، ازجمله نشست های موضوعی این چارچوب محسوب می شود. بریکس به عنوان یک نهاد فرامنطقه ای مهم، در سال های اخیر جایگاه قابل توجهی در معادلات بین المللی پیدا کرده است تا حدی که امریکا نسبت به رشد و گسترش آن حساسیت جدی دارد. حتی دونالد ترامپ بارها تهدید کرده که اگر بریکس در مسیر کاهش سلطه دلار حرکت کند، ممکن است اعضای آن با تحریم های امریکا مواجه شوند. از این منظر، هم سطح این نشست و هم موضوع آن، یعنی چارچوب بریکس، اهمیت ویژه ای دارد.

به گفته این استاد دانشگاه برای ایران، حضور در چنین نشست هایی یک فرصت مهم دیپلماتیک محسوب می شود. این حضور امکان می دهد که جمهوری اسلامی ایران بتواند دیدگاه ها و مواضع خود را در قالب دیپلماسی رسمی و همچنین دیپلماسی عمومی مطرح کند؛ موضوعی که در صورت عدم حضور، ممکن است در فضای جنگ روایت ها به زیان ایران تمام شود. بنابراین سفر آقای عراقچی به این نشست از این جهت اهمیت پیدا می کند.

شفیعی در ادامه تصریح کرد: در مورد هند نیز باید توجه داشت که اگرچه این کشور در عمل تا حد زیادی سیاستی هم راستا با ایالات متحده را دنبال می کند و نوعی هم سویی با واشنگتن دارد، اما همزمان تلاش می کند سیاست استقلال راهبردی خود را نیز حفظ کند. به همین دلیل، هند در ظاهر سعی دارد موازنه ای میان قدرت های بزرگ ایجاد کند. ازسوی دیگر، هند خود نیز به عنوان یک قدرت اقتصادی نوظهور، به شدت به امنیت انرژی وابسته است و بخش مهمی از نیازهای انرژی اش از منطقه خلیج فارس تامین می شود. از این رو، هرگونه تنش در این منطقه، ازجمله احتمال محاصره دریایی ایران یا بسته شدن تنگه هرمز، می تواند برای هند نگران کننده باشد. با وجود این ملاحظات، اختلاف دیدگاه ها در این نشست به اندازه ای بود که درنهایت منجر به صدور بیانیه مشترک نشد. با این حال، چنین نشست هایی همچنان به عنوان بستری برای گفت وگو، تبادل نظر و طرح مواضع کشورها اهمیت دارد. از این منظر، می توان گفت حضور در این اجلاس برای جمهوری اسلامی ایران یک فرصت دیپلماتیک قابل توجه محسوب می شود.

شفیعی در پاسخ به دیگر پرسش در رابطه با تبعات احتمالی مدیریت هوشمند تنگه هرمز توسط ایران ازجمله بروز شوک نفتی چهارم گفت: صرف نظر از اینکه در گذشته نیز شوک های نفتی تجربه شده است، آنچه امروز در حال وقوع است را می توان پدیده ای کم سابقه و شاید در تاریخ معاصر بی نظیر دانست. شوکی که از تحولات مرتبط با تنگه هرمز ناشی می شود چه در قالب احتمال مدیریت یا محدودسازی آن ازسوی ایران و چه در قالب فشارها و محاصره های عملیاتی ازسوی امریکا می تواند اقتصاد جهانی را نه برای یک سال، بلکه برای چندین سال با اختلال جدی در مسیر رشد مواجه کند.

به باور این استاد دانشگاه، در شرایط کنونی، جهان در حوزه های انرژی، صنعت، غذا و دارو با نوعی بحران همزمان روبه رو شده است؛ بحرانی که زنجیره تامین جهانی را تحت فشار قرار داده و می تواند پیامدهای گسترده ای بر ثبات اقتصادی کشورها داشته باشد. در چنین چارچوبی، میزان موفقیت یا ناکامی هر یک از طرف ها در پرونده تنگه هرمز، به شدت به سطح تاب آوری اقتصادی و سیاسی آن ها وابسته است. به بیان دیگر، اگر اقتصاد ایران و همچنین ساختار سیاسی آن بتواند برای دوره ای مشخص فشارهای ناشی از بحران تنگه هرمز را تحمل کند، این وضعیت می تواند به افزایش فشارهای جهانی و حتی داخلی بر ایالات متحده منجر شود.

از همین زاویه است که برخی تحلیلگران معتقدند دونالد ترامپ با درک پیامدهای این وضعیت، تلاش کرده به چین متوسل شود تا شاید بتواند نوعی گشایش در مدیریت بحران ایجاد کند. در هر صورت، باید تاکید کرد که شوکی که از ناحیه تنگه هرمز به اقتصاد جهانی وارد می شود، در نوع خود بی سابقه است. پیامدهای این بحران می تواند در بازه یک تا دو سال، توان بازگشت و ترمیم اقتصاد جهانی را به شدت محدود کند. اگر نیز جامعه بین المللی برای مدیریت و حل و فصل این وضعیت تدبیری نیندیشد، احتمال دارد آثار آن در حوزه های مختلف اقتصادی و حتی سیاسی، پیامدهایی عمیق و ویرانگر به همراه داشته باشد.

این استاد دانشگاه در ادامه گفت وگوی خود و در ارتباط با رویکرد اعراب خلیج فارس درقبال مواضع پکن و واشنگتن در منطقه گفت: واقعیت این است که کشورهای عربی حتی پیش از جنگ 40 روزه و تحولات پس از آن نیز به تدریج در حال حرکت به سمت چین بوده اند. بسیاری از این کشورها در سال های گذشته با چین وارد مشارکت های استراتژیک جامع شده اند؛ موضوعی که نشان می دهد روند تنوع بخشی به شرکای راهبردی، مدت ها پیش آغاز شده بود. بنابراین آنچه در جریان جنگ 40 روزه و پس از آن رخ داد، بیشتر می تواند به عنوان عاملی برای تقویت و تسریع این روند تلقی شود تا آغاز آن. از این زاویه، می توان گفت که تحولات اخیر احتمالا انگیزه کشورهای منطقه را برای گسترش سیاست تنوع در روابط خارجی بیش از پیش افزایش داده است.

شفیعی در ادامه و در رابطه با تحلیل هایی در رابطه با ضربه به جایگاه ایالات متحده در نظم جهانی اما خاطرنشان کرد: اگرچه تحلیل درباره ظهور و افول قدرت های بزرگ نیازمند یک بازه زمانی طولانی است، اما در سطح فعلی نیز به نظر می رسد جنگ 40 روزه ضربه قابل توجهی به اعتبار راهبردی ایالات متحده وارد کرده است. با این همه امریکا همچنان یک ابرقدرت محسوب می شود و خود نیز بر این باور است که تنها قدرت هژمون نظام بین الملل است، اما واقعیت میدانی نشان داد که این ابرقدرت در مواجهه با یک قدرت منطقه ای با چالش های جدی روبه رو شده است.

به گفته این کارشناس مسائل سیاست خارجی بدیهی است که استفاده ایران از راهبردهای نامتقارن یا اشکال مختلف کنش نظامی و امنیتی، بخشی از ظرفیت ها و هنر راهبردی کشورها در شرایط موجود است. در نظام بین الملل، انتظار از یک قدرت هژمون این است که بتواند در هر شرایطی بر چالش ها غلبه کند، اما تجربه اخیر نشان داد که حتی چنین قدرتی نیز می تواند در برابر الگوهای نوین منازعه با دشواری مواجه شود. در این چارچوب، پرونده ایران امروز صرفا یک موضوع منطقه ای یا یک منازعه محدود نیست، بلکه به موضوعی برای مطالعه در سطح کلان تبدیل شده است؛ ازجمله درباره نقش یک قدرت منطقه ای در مواجهه با یک ابرقدرت و تاثیر آن بر معادلات هژمونیک جهانی.

البته هنوز برای سخن گفتن از افول زود است، اما می توان گفت این تحولات نشانه هایی از تغییر توازن قدرت و آشکار شدن محدودیت های یک ابرقدرت در مواجهه با یک بازیگر منطقه ای را به نمایش گذاشته است. همچنین این وضعیت، ضعف نسبی راهبردهای متقارن در برابر منازعات نامتقارن را نیز برجسته کرده است.