تقی آزاد ارمکی در اعتماد نوشت: در تحلیل وضعیت امروز جامعه ایران، یکی از مفاهیمی که بار دیگر مورد توجه قرار گرفته، مفهوم ناسیونالیسم یا ملی گرایی است. با این حال برداشت هایی که از این مفهوم ارائه می شود اغلب با تصورات کلیشه ای همراه است.

بسیاری وقتی از ناسیونالیسم سخن می گویند، به یاد نوعی ملی گرایی می افتند که در آن دین، فرهنگ یا اخلاق به حاشیه رانده می شود و تنها سرزمین و هویت ملی به عنوان محور اصلی مطرح می شود. در مقابل نیز برخی دیگر تصور می کنند هرگونه تأکید بر ایران و ملیت، لزوما به معنای فاصله گرفتن از سنت های دینی است.

اما واقعیت اجتماعی ایران نشان می دهد این دوگانه ساده چندان با تجربه زیسته جامعه ایرانی همخوانی ندارد. آنچه امروز در جامعه مشاهده می شود، نه ناسیونالیسم کلاسیک به معنای تاریخی آن است و نه نوعی ملی گرایی تهی از فرهنگ و دین. بلکه می توان از نوعی ناسیونالیسم فرهنگی سخن گفت که در آن عناصر مختلفی از هویت ایرانی در کنار یکدیگر قرار گرفته اند.

اگر به نشانه های موجود در فضای عمومی جامعه نگاه کنیم، می توان ردپای این وضعیت را مشاهده کرد. در برخی فضاهای عمومی، از خیابان ها گرفته تا رسانه ها و شبکه های اجتماعی، نشانه هایی از تأکید بر ایران و هویت ملی دیده می شود. پرچم ایران به عنوان نماد سرزمینی و تاریخی کشور در بسیاری از موقعیت ها مورد توجه قرار می گیرد و به نوعی تبدیل به نشانه ای از همبستگی جمعی شده است.

اما این تأکید بر ایران به معنای حذف یا تقابل با عناصر دیگر هویتی نیست. در واقع آنچه در جامعه ایرانی رخ می دهد، نوعی همزیستی میان عناصر مختلف هویتی است؛ جایی که ایران، دین، فرهنگ و تاریخ در کنار یکدیگر معنا پیدا می کنند. از این منظر، ناسیونالیسم ایرانی بیش از آنکه یک ایدئولوژی سیاسی باشد، نوعی تجربه فرهنگی - اجتماعی است.

این تجربه در رفتارهای جمعی مردم، در واکنش به بحران ها و در نحوه مواجهه با تهدیدهای بیرونی قابل مشاهده است. برای مثال در شرایطی که جامعه با نوعی احساس تهدید یا فشار مواجه می شود، نوعی همبستگی اجتماعی در میان مردم شکل می گیرد.

مردم در چنین موقعیت هایی از نیروهای دفاعی و امنیتی کشور حمایت می کنند یا دست کم در برابر تهدیدهای بیرونی نوعی احساس همدلی و همبستگی نشان می دهند.

این واکنش ها را نمی توان صرفا در چارچوب ناسیونالیسم کلاسیک توضیح داد؛ بلکه باید آن را نشانه ای از تعلق فرهنگی به ایران دانست. در اینجا مفهوم ایران نیز معنایی فراتر از یک محدوده جغرافیایی پیدا می کند. ایران برای بسیاری از ایرانیان تنها یک سرزمین نیست، بلکه ترکیبی از تاریخ، تمدن، فرهنگ و تجربه های مشترک است.

وقتی مردم از ایران سخن می گویند، در واقع از مجموعه ای از خاطره های تاریخی و هویت های فرهنگی سخن می گویند که در طول قرن ها شکل گرفته است. نکته مهم دیگر در این میان، نحوه مواجهه جامعه ایرانی با تاریخ خود است. در حافظه جمعی ایرانیان، ایران بیش از آنکه با شکست ها تعریف شود، با لحظات ایستادگی و پیروزی معنا پیدا می کند. این تصویر تاریخی نوعی اعتماد به نفس فرهنگی در جامعه ایجاد کرده است؛ احساسی که به مردم می گوید ایران در طول تاریخ بارها با بحران ها مواجه شده و از آن ها عبور کرده است.

به همین دلیل در ذهن بسیاری از ایرانیان، گذشته و حال در یکدیگر ادغام می شوند. ایران کهن با تمدنی چند هزارساله در کنار ایران امروز قرار می گیرد و این ترکیب نوعی روایت از استمرار تاریخی را شکل می دهد. چنین روایتی باعث می شود مفهوم ایران صرفا به گذشته تعلق نداشته باشد، بلکه به آینده نیز پیوند بخورد. در کنار این عنصر تاریخی و فرهنگی، مساله زندگی روزمره مردم نیز در شکل گیری این نوع ملی گرایی نقش مهمی دارد.

برای بسیاری از ایرانیان، ایران پیش از هر چیز محل زندگی است؛ جایی که آینده فردی، خانوادگی و اجتماعی آنان در آن تعریف می شود. از همین رو یکی از دغدغه های مهم مردم این است که سرزمین شان دچار ناامنی یا اشغال نشود. این نگرانی بیشتر از آنکه یک موضع گیری سیاسی باشد، نوعی دغدغه برای حفظ امکان زندگی در سرزمینی است که به آن تعلق دارند.

در این میان، نهاد خانواده نیز جایگاه مهمی پیدا کرده است. در شرایط مختلف اجتماعی و اقتصادی، بسیاری از ایرانیان بیش از هر زمان دیگری به خانواده به عنوان پناهگاه اصلی خود تکیه می کنند. خانواده در جامعه ایران همچنان یکی از مهم ترین نهادهای اجتماعی است و در بسیاری از موقعیت ها نقش تعیین کننده ای در حفظ پیوندهای اجتماعی دارد.

همین مساله باعث شده است که در شرایط بحرانی، مردم بیشتر به سوی خانواده و شبکه های نزدیک اجتماعی خود بازگردند. این بازگشت به خانواده را می توان بخشی از همان ساز و کار فرهنگی دانست که به جامعه کمک می کند در برابر فشارها و بحران ها مقاومت کند. با این حال، اگر قرار باشد این نوع ملی گرایی فرهنگی تقویت شود، یکی از مهم ترین عناصر آن یعنی فرهنگ باید بیش از پیش مورد توجه قرار بگیرد.

فرهنگ می تواند همان عنصری باشد که میان تاریخ، جامعه و آینده پیوند برقرار می کند. در این زمینه نقش روشنفکران، هنرمندان و تولیدکنندگان فرهنگی بسیار مهم است. شاعران، نویسندگان، موسیقیدانان و روایتگران تاریخ می توانند با بازخوانی تجربه تاریخی و فرهنگی ایران، به تقویت حس تعلق اجتماعی کمک کنند. با این حال به نظر می رسد در این حوزه نوعی خلأ وجود دارد. از یک سو برخی از رسانه های رسمی کمتر به چنین روایت های فرهنگی میدان می دهند و از سوی دیگر بخشی از جریان روشنفکری نیز با احتیاط یا تردید به این حوزه وارد می شود.