سالروز تولد کارل مارکس فقط یادآوری یک نام در تاریخ اندیشه نیست. هر بار که به مارکس بازمی گردیم، در واقع با پرسشی روبه رو می شویم که هنوز از میان نرفته است: آیا جهان امروز همچنان با همان تناقض هایی زندگی می کند که او در قرن نوزدهم درباره شان نوشت؟

پاسخ را شاید بتوان پیش از هر چیز در خودِ واقعیت های اقتصادی جهان جست وجو کرد. گزارش سال 2026 سازمان آکسفام نشان می دهد که ثروت میلیاردرهای جهان در سال 2025 به 18.3 تریلیون دلار رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال پیش 16.2 درصد رشد داشته است. همین گزارش تأکید می کند که تنها در یک سال، دارایی این گروه 2.5 تریلیون دلار افزایش یافته؛ رقمی تقریباً هم ارز کل دارایی 4.1 میلیارد نفر، یعنی نیمی از جمعیت جهان. از سال 2020 تا 2025 نیز ثروت میلیاردرها 81 درصد رشد کرده است.

این اعداد فقط شاخص های اقتصادی نیستند. آن ها یادآوری می کنند که مسئله نابرابری در جهان معاصر نه یک بحث انتزاعی، بلکه یک واقعیت اجتماعی و ساختاری است. به همین دلیل است که بسیاری از پژوهشگران علوم اجتماعی، با وجود همه دگرگونی های تاریخی، هنوز در مواجهه با مسئله تمرکز ثروت به مارکس بازمی گردند.

مارکس در قرن نوزدهم درباره کارخانه، ماشین و انباشت سرمایه می نوشت. امروز کارخانه از میان نرفته، اما شکل آن تغییر کرده است. بخش مهمی از سرمایه اکنون نه فقط در خطوط تولید صنعتی، بلکه در زیرساخت های داده، پلتفرم های دیجیتال و مالکیت الگوریتمی متمرکز شده است.

برای مثال، در سال های اخیر درباره شرایط کار در شرکت آمازون مطالعات و گزارش های متعددی منتشر شده است. این مطالعات نشان داده اند که در برخی انبارهای این شرکت، سامانه های الگوریتمی به طور مداوم سرعت حرکت، زمان توقف، زمان جابه جایی کالا و نرخ بهره وری فردی کارگران را ثبت و ارزیابی می کنند. در اینجا مسئله فقط ورود فناوری به محیط کار نیست. پرسش بنیادی تر این است که چه کسی داده را در اختیار دارد، چه کسی معیارها را تعریف می کند و چه کسی از این نظم جدید بیشترین سود را می برد.

هوش مصنوعی بدون تردید ظرفیت افزایش بهره وری، کاهش خطا و توسعه نوآوری را دارد. اما در کنار این ظرفیت ها، یک مسئله بنیادی نیز مطرح می شود: مالکیت و کنترل اجتماعی فناوری.

اگر زیرساخت های هوش مصنوعی در مالکیت گروه محدودی از شرکت ها و سرمایه گذاران باقی بماند، آنگاه فناوری می تواند به جای آنکه صرفاً ابزاری برای کاهش کار فرساینده باشد، به ابزاری برای تمرکز بیشتر قدرت اقتصادی و گسترش نابرابری ساختاری تبدیل شود.

اینجا فقط از اشتغال یا بازار کار سخن نمی گوییم. مسئله عمیق تر است. در جهان داده محور امروز، بخشی از آنچه زمانی قلمرو انسانی تر تلقی می شد-از آموزش و خلاقیت گرفته تا ارتباطات عاطفی و تصمیم گیری های روزمره-به تدریج وارد منطق محاسبه، پیش بینی و سودآوری می شود. در چنین شرایطی، پرسش دیگر فقط این نیست که ماشین چه کاری را از انسان می گیرد ، بلکه این است که وقتی رفتار، ترجیح، احساس و حتی توجه انسان به داده تبدیل می شود، چه چیزی از خودمختاری انسانی باقی می ماند؟

شاید در اینجا برخی از روشن ترین جملات مارکس دوباره معنا پیدا کنند.

او در مانیفست حزب کمونیست می نویسد:

بورژوازی، هر آنچه را که استوار و پایدار بود، دود کرده و به هوا فرستاده است.

این جمله فقط یک توصیف ادبی نیست. مارکس در اینجا به نیرویی اشاره می کند که پیوسته روابط اجتماعی، ساختارهای پایدار و شیوه های زیست را دگرگون می کند. امروز نیز جهان دیجیتال و اقتصاد پلتفرمی دقیقاً با همین منطق عمل می کنند: دگرگونی مداوم، بی ثبات سازی پیوسته و تبدیل همه چیز به موضوع گردش سرمایه.

در همان اثر، او جمله ای دارد که شاید برای جهان امروز حتی رساتر باشد:

بورژوازی نمی تواند بدون آنکه پیوسته ابزارهای تولید و در نتیجه مناسبات تولید و همه مناسبات اجتماعی را دگرگون کند، به حیات خود ادامه دهد.

شاید اگر بخواهیم این جمله را به زبان امروز بازخوانی کنیم، باید بگوییم: اقتصاد معاصر پیوسته خودِ زندگی اجتماعی را بازسازماندهی می کند.

در این میان، یک سوءبرداشت تاریخی نیز نیازمند دقت است. مارکس اغلب صرفاً با انقلاب و خشونت شناخته می شود، در حالی که خوانش دقیق آثار او تصویر پیچیده تری ارائه می دهد.

مارکس پیش از هر چیز تحلیل گر سازوکارهای قدرت اقتصادی و تناقض های درونی سرمایه داری بود. او در هجدهم برومر لویی بناپارت می نویسد:

انسان ها تاریخ خود را می سازند، اما نه آنگونه که خود می خواهند؛ بلکه در شرایطی که مستقیماً با آن روبه رو می شوند، شرایطی که از گذشته به آنان رسیده است.

اهمیت این جمله در آن است که نشان می دهد در نگاه او، تحول اجتماعی نه حاصل اراده گرایی ناگهانی، بلکه نتیجه شرایط تاریخی، ساختارهای مادی و تناقض های درونی جامعه است.

به همین دلیل، نسبت دادن همه تجربه های اقتدارگرای قرن بیستم به خود مارکس، از نظر تاریخی و متنی ساده سازی است. او بیش از آنکه نظریه پرداز خشونت باشد، پژوهشگر ساختارهای سلطه و منتقد اقتصاد سیاسی بود.

این بحث وقتی به عرصه جهانی امروز می رسد، معنای تازه ای پیدا می کند.

در سال های اخیر، از اشغال فلسطین تا حمله نظامی علیه ونزوئلا، و از تجاوز اخیر آمریکا و اسراییل به خاک ایران تا بحران های ممتد در خاورمیانه، یک واقعیت اجتماعی روشن تر شده است: هزینه اقتصادی جنگ ها معمولاً بیش از همه بر دوش گروه های کم درآمد و طبقات فرودست می افتد.

چندی پیش، الکساندر دکرو، رییس برنامه توسعه سازمان ملل متحد، هشدار داد که حتی اگر جنگ ایران فوراً متوقف شود، آثار اقتصادی آن می تواند بیش از 30 میلیون نفر را در جهان دوباره به زیر خط فقر براند.

اهمیت این برآورد فقط در خودِ عدد نیست. آنچه اهمیت دارد این است که نشان می دهد در جهان به هم پیوسته امروز، جنگ دیگر فقط یک رخداد سیاسی یا امنیتی نیست؛ می تواند از مسیر اختلال در انرژی، غذا، تجارت و زنجیره های تولید، مستقیماً به بحران معیشت جهانی تبدیل شود.

از همین منظر، اگر مارکس امروز به جهان نگاه می کرد، احتمالاً جنگ را صرفاً نزاع میان دولت ها نمی دید. او شاید آن را بخشی از بازآرایی جهانی مناسبات سرمایه، قدرت و پیرامونی سازی اقتصادی می فهمید؛ فرایندی که در آن، هزینه نهایی غالباً نه توسط تصمیم گیران سیاسی، بلکه توسط مردمی پرداخت می شود که کمترین نقش را در تصمیم سازی داشته اند.

مارکس هنوز یک مسئله را با دقتی آزاردهنده پیش روی ما می گذارد: اینکه پیشرفت اقتصادی و فناورانه، لزوماً به معنای کاهش رنج انسانی نیست.

در جهانی که تولید ثروت بی سابقه است، اما ناامنی شغلی، شکاف طبقاتی، اضطراب معیشتی و احساس بی ثباتی رو به افزایش است، پرسش مارکس هنوز ساده اما جدی باقی می ماند:

چه کسی از این جهان بیشترین بهره را می برد، و چه کسی هزینه آن را می پردازد؟

شاید اهمیت مارکس دقیقاً در همین باشد؛ او هنوز به ما اجازه نمی دهد به پاسخ های ساده رضایت بدهیم. فقط یک کار می کند: پرسش را زنده نگه می دارد!