به گزارش خبرنگار مهر، اختلالات ایجادشده در تردد تجاری تنگه هرمز، تنها تجارت دریایی ایران را تحت تأثیر قرار نداد، بلکه بخشی از جریان تجارت منطقه‌ای را نیز به سمت مسیرهای جایگزین زمینی و ریلی سوق داد؛ رخدادی که بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در معادلات ترانزیتی منطقه را برجسته کرد.

تجارت دریایی طی دهه‌های اخیر به یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد جهانی تبدیل شده و طبق برآورد نهادهای بین‌المللی، بیش از 80 درصد تجارت کالایی جهان از طریق دریا انجام می‌شود. هزینه پایین حمل‌ونقل، امکان جابه‌جایی انبوه کالا و اتصال مستقیم بازارهای بزرگ اقتصادی به آبراه‌های بین‌المللی، موجب شده مسیرهای دریایی همچنان شاهراه اصلی تجارت جهانی باقی بمانند.

در این میان، ایران به واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی خود، همواره یکی از بازیگران مهم ترانزیتی منطقه محسوب شده است. قرار گرفتن در نقطه اتصال خلیج فارس و دریای عمان در جنوب و دسترسی همزمان به دریای خزر در شمال، ظرفیت کم‌نظیری برای تبدیل ایران به هاب ترانزیتی میان آسیا، اروپا، قفقاز، هند و کشورهای CIS ایجاد کرده است.

شکست واشینگتن در محاصره دریایی ایران

با این حال، تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز پس از اختلالات ایجادشده از 24 فروردین‌ماه 1405 پس از شکست مذاکرات صلح ایران و آمریکا در اسلام‌آباد، موجب شد بخشی از تجارت ایران و کشورهای منطقه از مسیرهای دریایی به کریدورهای زمینی و ریلی منتقل شود؛ تغییری که بیش از هر زمان دیگری ضرورت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری کشور را آشکار کرد.

تنگه هرمز به‌عنوان یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های انرژی و تجارت جهان، اکنون در کانون تنش‌های ژئوپلیتیکی قرار دارد. همین مسئله باعث شده ایران و شرکای تجاری آن، بیش از گذشته به فعال‌سازی ظرفیت‌های مغفول‌مانده ترانزیتی در بخش‌های زمینی، ریلی و حتی مسیرهای دریایی جایگزین توجه کنند.

در عین حال، بسیاری از تحلیلگران منطقه‌ای و بین‌المللی معتقدند سناریوی محاصره دریایی ایران عملاً قابلیت اجرایی کامل ندارد. گستردگی جغرافیایی ایران، تنوع مرزهای زمینی و دریایی، دسترسی همزمان به کریدورهای شرقی، غربی و شمالی و اتصال به شبکه‌های منطقه‌ای ترانزیت، از جمله عواملی است که امکان انسداد کامل تجارت ایران را با چالش جدی مواجه می‌کند.

با وجود این، شرایط اخیر نشان داد اتکای صرف به مسیرهای سنتی خلیج فارس و بنادر جنوبی، نمی‌تواند پاسخگوی نیاز بلندمدت تجارت خارجی کشور باشد. توسعه کریدورهای زمینی، تقویت شبکه ریلی و فعال‌سازی ظرفیت‌های ترانزیتی شمال، شرق و غرب کشور اکنون بیش از گذشته به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است.

چین، عراق و ترکیه؛ شرکای اصلی تجارت ایران

ایران در حال حاضر با بیش از 100 کشور جهان مبادلات تجاری دارد، اما چین همچنان بزرگ‌ترین شریک صادراتی ایران به شمار می‌رود. بر اساس آمار «Trade Data Monitor»، در سال منتهی به اکتبر 2025، چین بیش از 14 میلیارد دلار کالا از ایران وارد کرده که نشان‌دهنده تداوم وابستگی متقابل اقتصادی میان دو کشور است.

پس از چین، عراق با واردات حدود 10.5 میلیارد دلار کالا از ایران در جایگاه دوم قرار دارد. امارات متحده عربی و ترکیه نیز از مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران محسوب می‌شوند. در این میان، تجارت تهران و آنکارا طی یک سال اخیر روندی صعودی داشته و صادرات ایران به ترکیه از 4.7 میلیارد دلار در سال 2024 به 7.3 میلیارد دلار افزایش یافته است.

فعال‌سازی مسیرهای جایگزین پس از اختلالات تنگه هرمز

در واکنش به محدودیت‌های ایجادشده در خلیج فارس، پاکستان از بازگشایی 6 مسیر زمینی کلیدی برای انتقال کالا به ایران خبر داد؛ اقدامی که بخش مهمی از فشار ایجادشده بر تجارت منطقه را کاهش داد. براساس گزارش‌ها، حدود سه هزار کانتینر که به دلیل اختلالات دریایی و توقف فعالیت در بندر کراچی متوقف شده بودند، از طریق مسیرهای زمینی وارد ایران شدند.

این تحول نشان داد که تجارت ایران حتی در شرایط فشار دریایی نیز همچنان از مسیرهای جایگزین قابلیت تداوم دارد. همزمان، گزارش بلومبرگ نیز از رشد سه‌برابری تجارت ریلی ایران و چین خبر داده و اعلام کرده پاکستان مسیر ترانزیتی جدیدی برای عبور کالاهای کشورهای ثالث به مقصد ایران فعال کرده است.

مسیرهای جایگزین ریلی - دریایی تجارت ایران و چین

چین به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران، اکنون نقش کلیدی در بازطراحی مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای دارد. کارشناسان معتقدند چندین مسیر ترکیبی برای تداوم تجارت تهران و پکن، مستقل از تنگه هرمز، قابل بهره‌برداری است.

یکی از مهم‌ترین این مسیرها، کریدور ترکیبی ریلی - دریایی است که از ایوو چین آغاز شده و پس از عبور از قزاقستان و بندر آکتائو، از طریق دریای خزر وارد ایران می‌شود. مسیر دیگر، کریدور تمام‌ریلی آسیای مرکزی است که کالاها را از چین، قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان به مرز سرخس و سپس شبکه ریلی ایران متصل می‌کند.

در کنار این دو مسیر، کریدور دریایی - زمینی پاکستان نیز اهمیت ویژه‌ای یافته است؛ مسیری که کالاها را از چین به بندر کراچی منتقل کرده و سپس از طریق جاده و ریل وارد ایران می‌کند. همچنین بخشی از تجارت چین می‌تواند از مسیر ترکیه و بندر مرسین به‌صورت زمینی وارد ایران شود.

کارشناسان حوزه حمل‌ونقل معتقدند افزایش سهم تجارت زمینی و ریلی، بیش از هر زمان دیگری ضرورت نوسازی زیرساخت‌های ترانزیتی کشور را آشکار کرده است. اگرچه بخشی از شبکه ریلی ایران دارای خطوط دوخطه و ظرفیت مناسب ترانزیتی است، اما همچنان برخی محورهای کلیدی کشور تک‌خطه یا فرسوده هستند و توان پاسخگویی به جهش بار ترانزیتی را ندارند.

کریدور جدید اتصال چین به اروپا از مسیر ایران

همزمان با سفر امامعلی رحمان به چین، نخستین قطار کانتینری در مسیر چین - قرقیزستان - ازبکستان - تاجیکستان راه‌اندازی شد؛ پروژه‌ای که با مشارکت شرکت‌های مشترک چینی و ازبکستانی اجرا شده و بخشی از راهبرد توسعه کریدورهای جدید ترانزیتی در آسیای مرکزی محسوب می‌شود.

در ادامه این روند، تاجیکستان و ازبکستان نیز کریدور چندوجهی آزمایشی چین - تاجیکستان - ازبکستان - ترکمنستان - ایران - ترکیه - اروپا را فعال کرده‌اند؛ مسیری که با هدف توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، دیجیتالی‌سازی ترانزیت و افزایش ظرفیت گذرگاه‌های مرزی طراحی شده و می‌تواند جایگاه ایران را در اتصال شرق آسیا به اروپا تقویت کند.

بازگشایی کامل گمرکات عراق به روی تجارت با ایران

در تحول دیگری، نخست‌وزیر عراق از فعال‌سازی تمامی گمرکات این کشور برای تجارت با ایران خبر داد؛ تصمیمی که می‌تواند نقش عراق را به‌عنوان یکی از مسیرهای مکمل تجارت زمینی ایران در شرایط محدودیت‌های دریایی تقویت کند.

بر این اساس، اداره گمرکات مناطق شمالی، مرکزی، غربی و جنوبی عراق، همچنین گمرک بار هوایی و فرودگاه بین‌المللی بغداد، مأمور تسهیل حمل‌ونقل ترانزیتی و بارگیری مجدد کالاهای مرتبط با ایران شده‌اند؛ اقدامی که در صورت تداوم، می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر مسیرهای سنتی تجارت دریایی را کاهش دهد.

در همین حال، تکمیل خطوط ریلی شلمچه ـ بصره و کرمانشاه ـ خسروی نیز به‌عنوان یکی از شریان‌های اصلی توسعه تجارت و ترانزیت میان ایران و عراق، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

راه آهن شلمچه - بصره؛ فرصتی برای تجارت 11 میلیارد دلاری با عراق

محمدجواد شاهجویی، کارشناس صنعت ریلی در گفتگو با خبرنگار مهر راه‌آهن شلمچه ـ بصره را یکی از پروژه‌های راهبردی و کلیدی در حوزه حمل‌ونقل منطقه دانست و اظهار کرد: این پروژه نزدیک به دو دهه است که در دستور کار قرار دارد، اما در این مدت به دلایل مختلفی همچون کارشکنی طرف عراقی و ناهماهنگی نهادهای داخلی، پیشرفت قابل توجهی نداشت.

وی افزود: خوشبختانه در حال حاضر پروژه در مسیر مناسبی قرار گرفته و شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران عزم جدی برای تسریع در تکمیل آن دارد. با توجه به موقعیت جغرافیایی و مزیت‌های این مسیر، اتصال ریلی ایران به عراق از طریق شلمچه، یکی از اولویت‌های مهم در حوزه حمل‌ونقل بین‌المللی به شمار می‌رود.

شاهجویی با اشاره به اینکه مسیر شلمچه - بصره، فعلاً تنها گزینه در حال پیشرفت برای اتصال ریلی دو کشور است، گفت: علاوه بر این مسیر، پروژه راه‌آهن کرمانشاه - خسروی نیز مطرح است که قرار است به خانقین عراق و در ادامه به بغداد متصل شود. اگرچه مسیر دوم از نظر فنی و ظرفیت حمل بار و مسافر اهمیت بالایی دارد، اما به دلیل نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر، فعلاً پروژه شلمچه - بصره اولویت دارد.

وی تصریح کرد: کل مسافت این پروژه ریلی تنها 32 کیلومتر است که با ساخت یک پل شلمچه به جزیره سندباد در عراق و سپس به ایستگاه بصره متصل می‌شود. از ایستگاه بصره به بعد نیز شبکه ریلی عراق تا بغداد موجود است که امکان اتصال کامل فراهم می‌شود.

این کارشناس حمل‌ونقل ریلی با اشاره به اهمیت استراتژیک این مسیر، گفت: هم‌اکنون 7 مرز فعال تجاری و مسافری میان ایران و عراق وجود دارد و حجم تجارت بین دو کشور حدود 11 میلیارد دلار برآورد می‌شود. علاوه بر آن، تبادل گسترده زائران عتبات عالیات و زائران عراقی مشهد، نیاز به زیرساخت‌های حمل‌ونقل ایمن، سریع و پیوسته بین دو کشور را دوچندان کرده است.

وی تأکید کرد: آنچه فعلاً برای این پروژه اهمیت بیشتری دارد، زاویه جابه‌جایی مسافری آن است. به‌ویژه در ایام اربعین که حجم جابه‌جایی زائران ایرانی به عراق به اوج می‌رسد، راه‌اندازی یک خط ریلی پیوسته بدون توقف و نیاز به حمل‌ونقل ترکیبی می‌تواند تحولی در تسهیل سفرهای زیارتی ایجاد کند.

شاهجویی با بیان اینکه در حال حاضر انتقال مسافر به عراق از طریق ترکیب قطار و اتوبوس انجام می‌شود، اظهار کرد: در صورت بهره‌برداری از خط ریلی پیوسته شلمچه - بصره، این مسیر می‌تواند بار زیادی از دوش حمل‌ونقل جاده‌ای بردارد و به تعادل ترافیکی بین دو کشور کمک کند.

وی ادامه داد: با وجود ظرفیت بالای این مسیر، هنوز طرف عراقی تمایل چندانی به تجاری‌سازی خط ریلی شلمچه - بصره نشان نداده است. در حال حاضر پیگیری‌ها بیشتر از جانب ایران نیز برای راه‌اندازی حمل‌ونقل مسافری از این خط ریلی است.

خط ریلی شلمچه - بصره، حلقه اتصال آسیای میانه به عراق

کارشناس صنعت ریلی با اشاره به چشم‌انداز تجاری‌سازی خط ریلی شلمچه - بصره اظهار کرد: اگر این مسیر در گام نخست به بهره‌برداری برسد و زیرساخت‌های مسافری آن فعال شود، در آینده می‌توان آن را به‌عنوان یک مسیر تجاری نیز توسعه داد.

وی افزود: مسیر ریلی شلمچه - بصره می‌تواند در ادامه، حلقه اتصال کشورهای آسیای میانه، افغانستان و پاکستان به خاک عراق از طریق ایران باشد. در گذشته نیز این مسیر به‌عنوان مسیر بالقوه اتصال ایران به دریای مدیترانه از طریق سوریه مطرح بود، اما با توجه به تحولات در سوریه، فعلاً چنین افقی قابل تصور نیست.

شاهجویی با تأکید بر اینکه این پروژه در شرایط فعلی باید با تمرکز بر رابطه دو کشور ایران و عراق دنبال شود، گفت: گام نخست این است که این مسیر با هدف جابه‌جایی زائران عتبات عالیات و مسافران عراقی مشهد مقدس تکمیل و راه‌اندازی شود. پس از بهره‌برداری، می‌توان به تدریج توسعه تجاری مسیر را بررسی کرد.

وی با اشاره به اینکه امکان استفاده کشورهای مختلف از این مسیر وجود دارد، تصریح کرد: در آینده، این خط می‌تواند نقش مکمل برای بنادر جنوبی و شمالی ایران ایفا کند و بخشی از تبادلات منطقه‌ای را پوشش دهد. با این حال، نباید انتظار داشت که تحولی چشمگیر در حجم ترانزیت ایران ایجاد کند.

زیرساخت ریلی فرسوده در عراق مانع جهش تجاری است

این کارشناس حمل‌ونقل ریلی خاطرنشان کرد: مسیر طراحی‌شده برای راه‌آهن شلمچه - بصره، نهایتاً ظرفیت جابجایی سالانه 7 میلیون تن بار را خواهد داشت. حتی اگر با ظرفیت کامل هم فعالیت کند، به دلیل فرسودگی و محدودیت ظرفیت خطوط ریلی در خاک عراق، احتمال ایجاد گلوگاه‌هایی وجود دارد.