مشکل کم آبی در سرزمین ایران حداقل 3 هزار سال قدمت دارد و جزو ویژگی های ذاتی این فلات به شمار می رود.

به گزارش اعتماد، از آن زمان که در کتیبه هخامنشی، امان ماندن از خشکسالی آرزو شده، تاکنون ساکنان این سرزمین با ناترازی آب همزیستی داشته اند و برای کاهش پیامدهای آن چاره اندیشی کرده اند. نمونه بارز این ادعا، فرهنگ رفتاری مردم فلات مرکزی ایران است که در اوج خشکی طبیعت، حتی باغداری هم می کنند.

بنابر این خشکسالی و کمبود منابع آب، پدیده جدیدی نیست که برای مقابله با آن زانوی غم بغل بگیریم و لاعلاج مانده باشیم.

اگر سیستم امروز مدیریت منابع آب کشور در حل چالش کم آبی دچار سردرگمی شده و صرفاً به تبلیغ رسانه ای برای صرفه جویی در مصرف اکتفا می کند، ناشی ازعدم آگاهی کارگزاران این حوزه با اصول صحیح مدیریتی و یاعدم صداقت آن ها با مصرف کنندگان آب در کشور است.

همین اصرار پی درپی به صرفه جویی و راکد گذاشتن شیوه های مهندسی توزیع آب، موجب تردید مردم نسبت به انگیزه واقعی مدیران این حوزه شده است.

مردم زمانی با سیاست های صرفه جویی همراه می شوند که دولت با شفافیت، صداقت و اصلاحات واقعی، اعتماد عمومی را بازسازی کند وگرنه بحران ناترازی آب با التماس و نصیحت حل نمی شود.

صرفه جویی بخشی از اقتصاد رفتاری است و علم اقتصاد رفتاری می گوید عملکرد مردم بازتاب سیاست های دولت است. اگر در هر حوزه ای از جمله مصرف آب رفتار درستی وجود ندارد، بیش از آنکه تقصیر مردم باشد، ناشی از سیاست گذاری نادرست دولت است.

درک این واقعیت که اصلاح سهم بالای سرانه آب در کشور، به برنامه ریزی و سیاست گذاری یکپارچه دولت نیاز دارد، هنوز برای مدیران این حوزه بسیار مشکل و ثقیل است و به همین علت شاهد مقاومت دستگاه های مختلف اجرایی در برابر الگوهای مدیریتی یکدیگر هستیم.

وزارت جهادکشاورزی با مسئولیت تأمین امنیت غذایی و تولید حداکثر محصولات کشاورزی تقریباً وقعی به دستورالعمل های صادره از وزارت نیرو برای اصلاح الگوی کشت و کاهش مصرف آب نمی گذارد. حداقل 80 درصد از منابع آبی کشور در همین بخش مصرف می شود که به زعم کارشناسان50 درصد این میزان مصرف قابل صرفه جویی است.

وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز با مأموریت افزایش تولید محصولات صنعتی و معدنی چاره ای جز استفاده 10 درصد منابع آبی کشور برای حمایت از تولید ملی ندارد. اما همین مقدار را دقیقاً در حوزه های آبریزی مصرف می کند که با ناترازی منابع زیرزمینی روبرو هستند. بزرگترین صنایع فولادی، معدنی، سرامیک، نساجی، شیمیایی و سلولزی ایران که همگی به مصرف بالای آب نیاز دارند با تدبیر غلط دولت طی نیم قرن اخیر در اطراف استان های کویری ایجاد شده اند و حالا به جای انتقال ساده و ارزان آن ها به کرانه های ساحلی، درپی انتقال گران آب از دریا بسوی این صنایع هستیم!

شهرداری ‎ها هم به نوبه خود در این عدم صداقت حکمرانی آب سهیم هستند. مدیریت شهری که موظف به توسعه و حفظ سرانه فضای سبز شهری است، الگوهای تنظیمی وزارت نیرو برای مصارف آبیاری را غیرقابل اجرا می دانند و از گونه های پرمصرف برای ایجاد فضای سبز استفاده می کند.

اما شاید بیشترین عدم صداقت را بتوان در خود وزارت نیرو که مسئول اصلی مدیریت منابع آبی است مشاهده کرد.

مدیران این حوزه ظرف 4 دهه گذشته صرفاً به اقتصاد آب و مدیریت منابع موجود از کانال اصلاح قیمت فکر کرده اند و سراغ سایر شیوه های مدیریتی نرفته اند. در واقع برای وزارت نیرو بودجه مصارف جاری مقدم بر هر تدبیر مدیریتی بوده است.

در این آشفتگی مدیریتی، مردمی که سهم مصارف خانگی آن ها فقط 6 درصد کل مصارف آب کشور است، باید بیشترین فشار کم آبی را تحمل کنند و ناچاراً نسبت به توصیه های صرفه جویی بدبین باشند.

وقتی در کلانشهری نظیر تهران، حداقل 30 درصد هدررفت آب مربوط به شبکه فرسوده توزیع است و وزارت نیرو هیچ اقدامی برای بازسازی و اصلاح آن ها نمی کند، چگونه باید امیدوار بود مردم به توصیه های صرفه جویی عمل کنند.

هر زمان بحث کارشناسی برای مدیریت منابع آب به این گلوگاه رسیده، بلافاصله مدیران وزارت نیرو از ارزانی قیمت آب و ضرورت جریمه قیمتی مشترکان پُرمصرف سخن گفته اند و هیچ اشاره ای به وظایف خود برای بازسازی شبکه های توزیعی نکرده اند.

در بخش کشاورزی هم ظرف 4 دهه گذشته هیچ مدیر دولتی قائل به کنار گذاشتن روش های سنتی تولید محصولات آب بر نبوده و همچنان شیوه غرق آبی در نظام تولید کشاورزی ایران رایج است.

بخش صنعت و معدن نیز در استخراج آخرین ذخایر باقیمانده زیر سطحی برای تولید محصول فاقد بهره وری در مناطق خشک و کویری، لحظه ای درنگ نمی کند و ارزشی برای آب کمیاب قائل نیست.

از قدیم گفته اند: برای هر کاری اول یک سوزن به خود بزنیم، بعداً یک جوال دوز به دیگری! آیا در این مدل حکمرانی آب می توان اعتماد عمومی ایجاد کرد؟

آیا زمان آن نرسیده تا دولت صادقانه به مردم بگوید مسیری که تاکنون برای تولید صنعتی و کشاورزی و توزیع آب در بخش های مختلف مصرفی طی کرده، اشتباه بوده و برای اصلاح آن به اعتماد دوباره مردم نیاز دارد؟

آیا هنوز بر این باوریم که در چنین فضای پُر ابهامی، مردم موظفند از الگوی های صرفه جویی آب پیروی کنند؟

یقیناً اگر با شفافیت به مردم گفته شود که صرفه جویی آب چه منافعی برای کشور دارد و این منابع کجا هزینه خواهد شد، مردم که همواره در شرایط سخت برای کشور ایستادگی می کنند، در اجرای برنامه ها با دولت همراهی خواهند کرد.

اگر مردم ببیند که دولت در اجرای الگوی صرفه جویی پیش قراول است و تنظیم گری را ابتدا از خود شروع کرده، مطمئناً اعتماد بیشتری به توصیه ها خواهند داشت؟

به فرموده رسول اکرم (ص): رطب خورده، منع رطب کی کند؟ وقتی دستگاه های دولتی و صنایع وابسته بزرگترین مصرف کنندگان آب هستند، چگونه به مردم بگوییم: کم مصرف کنید؟!

اگر در مدیریت منابع آب، اصل صداقت و شفافیت را فراموش کنیم، هرگز از سرمایه اجتماعی برای صرفه جویی در مصارف بهره مند نخواهیم شد.