زن 45 ساله ای که دو دهه اخیر زندگی اش را به تنهایی در خانه ای در محله بهار تهران زندگی می کرده، دنبال همخانه می گردد. دو برادری که از 21 سالگی تا به همین حالا که 35 سال دارند و با هم زندگی می کردند، این روزها در تلاش هستند خانه ای جدید اجاره کرده و هم خانه ای جدید اضافه کنند تا هزینه ها تقسیم شود. هانیه که پس از جدایی از همسرش، هشت سالی می شد در یکی از خانه های محله اکباتان زندگی می کرد، حالا با خودش فکر می کند شاید بهتر است به خانه پدر و مادرش برگردد تا هزینه اجاره از زندگی خودش و دختر شش ساله اش حذف شود.

به گزارش شرق، در این میان، افرادی هم هستند که بعد از سال ها زندگی و کار در پایتخت، به مهاجرت معکوس به شهرستان هایی فکر می کنند که چندین دهه قبل آنجا را ترک کرده بودند. تغییرات چشمگیر در اقتصاد ایران، ابعاد درخور توجهی از زندگی مردم را دستخوش تغییرات کرده و هزینه مسکن، یکی از مهم ترین آنهاست؛ تغییری که طی سال های اخیر هر بار به نحوی عرصه زندگی را برای اجاره نشینان تنگ تر می کرد و حالا به جایی رسیده که ادامه زندگی در پایتخت برای بسیاری کم کم به امری طاقت فرسا بدل شده است.

پلتفرم های آنلاین و بنگاه های املاک نشان می دهد حجم فایل های عرضه شده کاهش یافته است. بر اساس اعلام سایت خبری اکو ایران، بازار مسکن در اوایل خرداد مانند ماه های گذشته، همچنان در رکود است و این را هم می توان در رصد بسترهای فروش و اجاره مسکن آنلاین دید و هم در گفت وگو با املاکی ها به آن اشاره کرد. به گفته یک واسطه گر ملکی در منطقه 17 تهران، برخی از فروشندگان حدود 10 درصد افزایش قیمت داشته اند و اغلب سازندگان ملک هستند که واحدهای آماده برای فروش دارند.

او می گوید تخفیف، گزینه فروشندگان نیست و به دلیل اینکه قصد تبدیل به احسن و خرید ملک دیگری دارند، با قیمت های جدید که روبه رو می شوند، حاضر به تخفیف نیستند. رفتار بازار مسکن هم پس از جنگ با تغییرات جدی روبه رو شده است که هر کدام از آنها به نوعی بر بدنه این بازار و رقم های موجود در آن اثر می گذارد. مثلا تقاضا به ویژه از سوی خانواده هایی که به دلایل مختلف از جمله قرارگیری در مناطق پرریسک جنگ، ناچار به جابه جایی شده اند، روندی صعودی به خود گرفته است. هم زمان، نشانه هایی از افزایش قیمت ها در فایل های موجود نیز دیده می شود؛ وضعیتی که نگرانی ها درباره شکل گیری یک موج جدید گرانی در بازار اجاره را در میان مستأجران تقویت کرده است. در این میان، متغیرهای بیرونی را نمی توان نادیده گرفت؛ از اختلالات اینترنتی که کانال های جست وجو و عرضه فایل را محدود کرده تا کاهش توان اقتصادی خانوارها در پی تنش های اقتصادی پس از جنگ.

همه این موارد در شرایطی در حال رخ دادن است که برخی مالکان می خواهند به خانه های خود برگردند و گروهی از مستأجران با محدودیت های جدی تری برای تأمین هزینه های اجاره مواجه شده اند؛ روندی که می تواند به افزایش جابه جایی های اجباری و حتی مهاجرت به مناطق حاشیه ای یا شهرهای کوچک تر منجر شود. در این میان، آگهی های مسکن با عددهای عجیب و غریب هم که دیگر جای خود را دارد. هرچند نایب رییس اتحادیه مشاوران املاک تهران می گوید قیمت ها غیرواقعی است و این آگهی ها توسط جریانی به صورت سازمان یافته منتشر می شود.

داوود بیگی نژاد با توصیف وضعیت فعلی و با اشاره به اینکه هنوز فصل اجاره آغاز نشده است، توضیح می دهد: مردم، به ویژه ساکنان تهران، توجه داشته باشند که قیمت های درج شده در آگهی های سکوهای اینترنتی با واقعیت بازار همخوانی ندارد. البته افزایش قیمت ها در تمام بازارها از جمله بازار مسکن انکارنشدنی است، اما نرخ درج شده در این آگهی های اجاره واقعی نیست. اساسا هنوز بازار اجاره وارد معاملات نشده و فصل جابه جایی مستأجران آغاز نشده است که قیمت ها و میزان افزایش قیمت مشخص شود و قطعا قیمت هایی که در آگهی های سایت های اینترنتی هست، دستکاری شده است .

اما فارغ از آنچه به شکل حقیقی در بازار رقم خورده، واقعیت این است که زندگی مستأجری بسیاری از افراد، با عددهای جدید و با سرعت بالایی تغییر کرده است. یکی از راهکارهایی که جامعه به سمت آن رفته، تشکیل یک نوع زندگی های جمعی تر است. هستی ، راه حلی برای این وضعیت دارد: بیشتر از دو دهه بود که به تنهایی زندگی می کردم. اساسا خیلی اهل جمع نیستم و نمی توانم در محیط های شلوغ بمانم.

زندگی تنهایی هم انتخاب همیشگی ام بوده است. اما با شرایط جدید، باید استانداردهایم را تغییر دهم. همه این سال ها دیده بودم که برخی از دوستانم هم خانه داشتند و دارم فکر می کنم که یک یا حتی دو هم خانه به زندگی ام اضافه کنم تا دست کم بتوانیم هزینه را بین خودمان تقسیم کنیم. با این شرایط کاری که برای بسیاری از ما رخ داده، پرداخت 40 میلیون اجاره در محله بهار تهران، برای من ممکن نیست .

این البته تنها راه حل هستی نیست. بهزاد و برادرش هم که از سن کم با یکدیگر زندگی می کردند، در میان دوستان شان به دنبال هم خانه می گردند: شرکتی که در آن کار می کردم تا خرداد به حالت تعلیق درآمده و در نتیجه خبری هم از حقوق نیست. برادرم سر کار است اما به تنهایی از پس هزینه خانه برنمی آید. در نتیجه، تصمیم گرفتیم از میان دوستان مان یک نفر را به خانه اضافه کنیم تا هزینه اجاره برایمان قابل پرداخت باشد .

در فروردین 1405 شاخص قیمت مصرف کننده خانوارهای کشور به عدد 569.3 رسید که نسبت به ماه قبل، 5.0 درصد افزایش، نسبت به ماه مشابه سال قبل، 73.5 درصد افزایش و در 12ماهه منتهی به ماه جاری نسبت به دوره مشابه سال قبل، 53.7 درصد افزایش داشته است.

بازار مسکن، به خصوص بازار اجاره، امسال سال سختی را در پیش خواهد داشت؛ چرا که هم قیمت مسکن رشد قابل ملاحظه ای داشته و هم اینکه تورم اعلام شده از سوی مرکز آمار نگرانی ها را به شدت برای قشر مستأجر بالا برده است. اما هیئت عالی بانک مرکزی در تازه ترین مصوبه خود برای کمک به قشر آسیب پذیر جامعه سقف وام ودیعه مسکن در شهر تهران را به 365 میلیون تومان افزایش داد و همین مسئله پیش بینی ها از استقبال برای دریافت این تسهیلات را افزایش داد.

بنابراین بر اساس آمار از سال 1400 تاکنون به حدود 41 درصد متقاضیان واجد شرایط، وام ودیعه مسکن پرداخت شده است. بر اساس مصوبه هیئت عالی بانک مرکزی سقف وام ودیعه مسکن در شهر تهران به 365 میلیون تومان، مراکز استان ها به 280 میلیون، سایر شهرها به 185 میلیون و روستاها به 75 میلیون تومان افزایش یافته است.

در چنین شرایطی، بازگشت به خانه والدین هم یکی از دیگر روش های جامعه برای تاب آوری شرایط جدید بوده است. هانیه که این روزها را با همین فکر می گذراند، از نگرانی پیش روی خود برای زندگی دوباره با والدین می گوید؛ آن هم در حالی که خودش مادر یک کودک است: قرار بود اجاره خانه برای سال جدید و با توجه به شرایط جنگی بیشتر از 20 درصد افزایش پیدا نکند، اما اینها همیشه در حد حرف باقی می مانند و ضمانت اجرایی ندارند. خردادماه که برسد، زمان اجاره خانه من هم تمام می شود و به همین دلیل، از چندین ماه پیش به فکر این موضوع بودم.

با خودم فکر می کردم که با توجه به افزایش حقوق ماهانه و یک پروژه کاری جدیدی که از اسفند قولش را گرفته بودم، توان پرداخت اجاره بهای حدود 35 میلیون تومانی را دارم. اما نه تنها حقوقم بالا نرفت، بلکه فرصت کاری جدیدم را پس از جنگ از دست دادم و پرداخت اجاره برایم غیرممکن شده است .

همین هم سبب شده تا او تصمیم بگیرد به خانه مادرش برگردد: خیلی با خودم فکر کردم و دیدم هیچ راهی برایم باقی نمانده، جز اینکه به خانه مادرم برگردم. چند سال پیش پدرم را از دست دادم و مادرم تنها زندگی می کند، البته خانه اش شرق تهران است و فاصله زیادی با محل کار من دارد. از سوی دیگر، باید مدرسه دخترم را هم تغییر دهم، چون نمی توانم هر روز او را از آن سوی شهر به اینجا بیاورم؛ چاره دیگری ندارم. آینده سختی پیش روی خودمان می بینم .

بازگشت به خانه والدین اما اگر برای هانیه در حد تغییر محل زندگی از غرب به شرق تهران محدود می شود، برای برخی دیگر، به معنای تغییر شهرشان است.

مثل سحر که پس از 26 سال زندگی در تهران، در 44 سالگی، باید همه زندگی اش را جمع کند و دوباره به کاشان برگردد: راستش همین حالا که تقریبا تمام وسایل بزرگ خانه را فروخته ام و در میان جعبه های کوچک و بزرگ به جا مانده از بیش از دو دهه زندگی مستقلم شب و روز می گذرانم، باورم نمی شود که در چنین شرایطی قرار گرفته ام. برنامه شخصی خودم این بود که بعد از بازنشستگی دوباره به کاشان بروم و سالمندی را در یک خانه ویلایی و در هوای بهتر آنجا بگذرانم، اما اینکه در میان سالی به خودم بیایم و ببینم مشکل اقتصادی و اجاره خانه باعث شده دوباره به شهرم برگردم، حقیقتا شکست بزرگی برایم محسوب می شود. نمی دانم چطور باید با این ناکامی روبه رو شوم .

شغل سحر در سال های اخیر ویراستاری بوده است؛ از دفاتر انتشارات مختلف تا روزنامه ها و مجلات. اما حالا تقریبا همه آنها اعلام کرده اند که پروژه جدیدی در دست ندارند و مشخص نیست چه زمانی اوضاع دگرگون شود: مجله های مطبوعاتی هم که در یک دهه اخیر مدام آب رفته اند و می توانم بگویم در حال حاضر مجله های کمی باقی مانده اند که با حقوق آنها هم نمی توان خرج زندگی را درآورد. در نتیجه، حوزه کاری و درآمدی من با ضربه جدی روبه رو شده. هزینه روزانه و تأمین فقط سبد غذایی زندگی هم آن قدر افزایش پیدا کرده که با صرفه جویی و قناعت کاری جلو نمی رود؛ بنابراین با خودم فکر کردم و دیدم که چاره ای جز اینکه از تهران بروم، ندارم .

او در میان دوستانش، افراد دیگری را هم می شناسد که سراغ گزینه آخر رفته اند: شاید تصور کنید که چنین اتفاقی نادر است که زن یا مردی، ناگهان در میان سالی دوباره به خانه والدینش برگردد. در حالت عادی بله، این اتفاق عجیبی است اما الان شرایط به گونه ای پیش می رود که این گزینه ها پیش روی بسیاری از افراد جامعه قرار گرفته. چطور ممکن است کسی بتواند بدون حقوق و درآمد، از پس هزینه های زندگی در تهران بربیاید؟ همین الان، در میان دوستان خودم که همه آنها سال ها سابقه کاری دارند، گزینه بازگشت به خانه والدین روی میز قرار گرفته است .

همین اتفاق، می توانست برای فرید هم رخ دهد، اگر خواهرش هزینه یک سال اجاره او را پرداخت نمی کرد: در سال های اخیر مدام تأمین اجاره خانه، که یک واحد 50 متری در محله ستارخان است، سخت تر می شد. اول تابستان وقت تمدید قرارداد خانه است، با خودم تصمیم گرفته بودم که بی خیال ادامه زندگی در تهران شوم و به شیراز برگردم. اما خواهرم که در آمریکا زندگی می کند، به دادم رسید. او هزینه یک سال اجاره خانه ام را بر عهده گرفت .

او می داند که بسیاری دیگر از دوستانش از چنین امکانی برخوردار نیستند: واقعا نمی دانم اگر خواهرم این پیشنهاد را به من نمی داد، چطور باید از پس هزینه های زندگی برمی آمدم. من متخصص حوزه فروش آنلاین هستم و نمی دانم با این وضعیت، چه زمانی قرار است درآمد و کارم به شرایط پیش از اسفند 1404 برگردد؛ یعنی هیچ چشم اندازی برای درآمد ندارم و بدون آن هم، قطعا امکان زندگی مستقل را از دست می دادم؛ کمااینکه همین الان، خیلی از دوستان دیگرم هستند که شرایط مشابهی با من دارند، اما کسی نیست از آنها حمایت کند .

عبدالوهاب شهلی بر ، جامعه شناس و نویسنده کتاب امکان سنجی ایجاد سکونت سرا در شهر تهران است. او در بررسی وضعیت سکونت های اشتراکی یا همان خانه های اشتراکی که در این گزارش به آن اشاره شد، به شرق می گوید: در ایران زندگی جمعی، صرفا به واسطه تمایل جامعه برای کاهش هزینه های زندگی رخ می دهد.

در واقع اشتراک فضای سکونت تنها اشتراک این جمع محسوب می شود و آنها دیگر در مالکیت، شیوه درآمد و سبک زندگی، اشتراکی با یکدیگر ندارند. اغلب آنها دانشجویان، کارگران فصلی، ورشکسته ها یا کارمندان جزیی هستند که از پس هزینه های زندگی برنمی آیند . این جامعه شناس حوزه مسکن، معتقد است که سیاست های دولتی توسعه مسکن در سال های اخیر با شکست روبه رو شده اند: باید پذیرفت که سیاست های دولتی توسعه مسکن در کشور ما و در تمام سال های گذشته با شکست روبه رو شده اند.

حتی مسکن مهر که قرار بود راهکاری برای خانه دار شدن دهک های پایین جامعه باشد هم چاره ساز نشد. طرح های مربوط به نهضت ملی هم راه به جایی نبردند. از سوی دیگر عجیب است که هنوز نظام برنامه ریزی مسکن ما، روش خانه های اشتراکی را هم به رسمیت نمی شناسد و در عرف و قانون این روش با مقاومت روبه رو می شود .

این جامعه شناس با اشاره به اینکه مسکن، چیزی بیش از سرپناه است، می گوید: مسکن برای انسان فقط سرپناه نیست. مسکن محتوای هویتی انسان ها را هم شکل می دهد. مرد یا زنی که دوره جوانی را رد می کند و حالا به واسطه ناتوانی مالی مجبور می شود به خانه والدین برگردد، در واقع با مخدوش شدن همان هویتی که برای خود ساخته بود، روبه رو می شود و بدون شک تأثیر چنین احساس ناکامی و شکستی در جامعه خود را نشان خواهد داد.

برای بسیاری از آنها که ناچار می شوند به شهرهای کوچک خودشان برگردند، این موضوع شدیدتر هم خواهد بود؛ چرا که رابطه انسانی، شبکه های اجتماعی و روش زندگی آنها با کلان شهر خو گرفته و حالا بازگشت به محیطی که به واسطه قدرت شبکه های خویشاوندی، روی استقلال افراد تأثیر می گذارد نیز می تواند فردیت آنها را به محاق ببرد. اما متأسفانه در شرایطی که تلاش برای افزایش کیفیت زندگی، جایش را به تلاش برای حفظ بقا در بسیاری از ساحات زیستی مردم داده است، به نظر می رسد باید منتظر تغییرات این چنینی هم بود .