علی ربیعی در اعتماد نوشت: با وجود سایه سنگین خطر جنگ بر کشور، بیش از هر زمان دیگری به اعتماد، همراهی و حمایت گسترده مردم نیاز داریم. در چنین وضعیتی، گام نخست، پرهیز از دستکاری جامعه و دوری از سیاست های درگیرکننده است؛ سیاست هایی که به جای آرام کردن جامعه، آن را درگیر، فرسوده و بی اعتماد می کنند.

گام مهم بعدی، احترام به برآیند خواسته های جامعه و شنیدن واقعی صدای مردم است. هر گوشی، با هر میزان از شنوایی می تواند دریابد که امروز مساله اینترنت به یکی از ملاک های جدی قضاوت جامعه درباره حکمرانی تبدیل شده است. اعتماد عمومی در شرایط جنگی، خود بخشی از امنیت ملی است، نه امر حاشیه ای. به رغم بررسی های متعدد، گفت وگوهای فراوان و تلاش برای فهم منطق تصمیم گیری، هنوز دقیقا روشن نیست که قطع یا محدودسازی اینترنت بین الملل بر چه مبنایی اتخاذ شده و چرا تداوم یافته است.

طبیعی است که در شرایط جنگی یا بحران های امنیتی، دولت ها ممکن است محدودیت هایی را با استناد به ضرورت های امنیتی اعمال کنند و جامعه نیز در مقاطع کوتاه مدت، اگر منطق تصمیم برایش توضیح داده شود، با آن همراهی کند. اما مساله از جایی آغاز می شود که محدودیت ها طولانی، مبهم و نابرابر می شوند؛ جامعه محدودیت کوتاه مدت و توضیح داده شده را بهتر می فهمد تا محدودیتی فرسایشی، بی زمانبندی و بی توضیح. وقتی همزمان نوعی اینترنت ویژه یا اینترنت پرو برای گروه هایی خاص برقرار است، این پرسش جدی شکل می گیرد که آیا واقعا با یک ضرورت فنی و امنیتی فراگیر مواجهیم یا با نوعی سیاست محدودسازی نابرابر که هزینه آن فقط بر دوش مردم عادی افتاده است؟

جامعه ممکن است محدودیت امنیتی کوتاه مدت را تحمل کند، اما تبعیض در دسترسی را امنیت نمی فهمد؛ آن را بی عدالتی می فهمد. در شرایط بحران، مردم شاید سختی را تحمل کنند؛ اما تبعیض را به سادگی فراموش نمی کنند. اینجاست که یک تصمیم ظاهرا فنی از مرز مدیریت امنیتی عبور می کند و به مساله ای عمیقا اجتماعی و سیاسی تبدیل می شود. تصمیمی که به نام امنیت اتخاذ می شود، اگر برای مردم توضیح داده نشود، اگر زمانبندی روشنی نداشته باشد و اگر تبعیض آمیز به نظر برسد، می تواند آثار ضد امنیتی تولید کند.

امنیت فقط با ابزارهای کنترلی حفظ نمی شود؛ امنیت پایدار بر اعتماد، عدالت ادراک شده و احساس کرامت روزمره مردم استوار است. هیچ سیاست امنیتی، وقتی اعتماد عمومی را فرسوده کند، در بلندمدت امنیت ساز باقی نمی ماند. اینترنت امروز دیگر ابزار لوکس یا صرفا بستری برای سرگرمی نیست؛ بخشی از زیرساخت زندگی روزمره است. اقتصاد، آموزش، درمان، ارتباطات خانوادگی، کسب وکارهای کوچک، پژوهش، رسانه، خدمات بانکی، حمل ونقل، کار فریلنسرها، ارتباطات حرفه ای و حتی سلامت روان مردم به آن گره خورده است.

وقتی اینترنت بین الملل مختل یا قطع می شود، فقط چند سایت از دسترس خارج نمی شوند؛ بخشی از زندگی عادی مردم متوقف می شود. برای بسیاری، این اختلال یعنی تعلیق کار، از دست رفتن درآمد، قطع ارتباط حرفه ای، افزایش اضطراب و تشدید احساس بی ثباتی. امروز قطع اینترنت، قطع یک ابزار نیست؛ اختلال در جریان عادی زندگی است. در جامعه شناسی، یکی از عناصر مهم حفظ انسجام اجتماعی، قابلیت پیش بینی پذیری است؛ اینکه مردم احساس کنند قواعد زندگی، حتی اگر سخت باشند، روشن، قابل فهم و نسبتا منصفانه اند.

جامعه می تواند با مشکلات اقتصادی، فشارهای خارجی و حتی بحران های امنیتی کنار بیاید، اگر احساس کند میان حاکمیت و مردم رابطه ای مبتنی بر توضیح، اعتماد و عدالت برقرار است. اما وقتی محدودیت ها مبهم، فرسایشی و تبعیض آمیز به نظر می رسند، مساله فقط نارضایتی روزمره نیست؛ فرسایش سرمایه اجتماعی آغاز می شود. ابهام، فرسایش و تبعیض سه عاملی هستند که یک تصمیم اجرایی را به بحران اجتماعی تبدیل می کنند. سرمایه اجتماعی را نمی توان فقط با شاخص های اقتصادی سنجید.

این سرمایه، همان احساس تعلق، اعتماد و پیوندی است که مردم را به آینده، به کشور و به یکدیگر متصل نگه می دارد. جامعه ای که مدام احساس کند صدایش شنیده نمی شود، سهمی در تصمیم گیری ندارد و باید هزینه تصمیم هایی را بپردازد که منطق آن برایش روشن نیست، به تدریج دچار خستگی روانی و بی اعتمادی عمیق می شود. این وضعیت آرام و بی صدا شکل می گیرد، اما آثار آن ماندگار است. سرمایه اجتماعی زمانی از دست می رود که مردم احساس کنند هم هزینه می دهند، هم توضیح نمی شنوند.

امروز می توان نوعی خشم فروخورده، فرسودگی جمعی و ناامیدی از امکان تغییر را در لایه های مختلف جامعه مشاهده کرد؛ حسی که دیگر محدود به یک طبقه، نسل یا جنسیت خاص نیست. صاحبان کسب وکارهای آنلاین، دانشجویان، کارمندان، فریلنسرها، نوجوانان، خانواده ها و فعالان اقتصادی، هر یک به شکلی با پیامدهای این وضعیت مواجهند. مساله فقط ناراحتی از قطع اینترنت نیست؛ مساله این است که مردم احساس می کنند زندگیشان مختل می شود، اما کسی مسوولیت توضیح روشن و قانع کننده آن را بر عهده نمی گیرد. مردم فقط از محدودیت ناراضی نیستند؛ از بی توضیحی، تبعیض، قدرنشناسی، بی زمانبندی و بی مسوولیتی در برابر زندگی مختل شده خود ناراضی اند.

خطر اصلی همین جاست. جامعه معمولا ناگهانی فرسوده نمی شود. فرسایش اجتماعی تدریجی است؛ از دل تکرار محدودیت های توضیح داده نشده، تبعیض های ادراک شده و احساس ناتوانی در تغییر، نوعی بی تفاوتی، خشم پنهان یا گسست عاطفی نسبت به امر عمومی شکل می گیرد. این هزینه ای بسیار سنگین تر از آن چیزی است که شاید در کوتاه مدت در محاسبات رسمی دیده شود. آرامش ظاهری جامعه همیشه نشانه رضایت نیست؛ گاهی نشانه فرسودگی و عقب نشینی عاطفی از امر عمومی است.

نکته ای که کمتر به آثار آن توجه شده، نسبت این وضعیت با اعتبار دولت، وعده رییس جمهور و معنای رای مردم است. مردم مخالفت دستگاه های اجرایی با تداوم این وضعیت را می شنوند و تعهد رییس جمهور به گشایش و شنیدن جامعه را به یاد دارند. اگر تصمیم هایی خارج از اراده دولت یا برخلاف وعده های اعلام شده تداوم یابد، فقط اینترنت محدود نمی شود؛ اعتبار وعده سیاسی و اعتماد به صندوق رای نیز آسیب می بیند. چه کسی محاسبه می کند که تداوم این وضعیت، چه میزان به رای مردم، امید به اصلاح و معنای مشارکت سیاسی لطمه می زند؟

مساله اینترنت در اینجا فقط مساله دسترسی نیست؛ مساله اعتبار وعده سیاسی و نسبت مردم با صندوق رای نیز است. پرسش اصلی همچنان پابرجاست: این پافشاری که دست کم برای بخش بزرگی از جامعه منطق آن روشن نیست، دقیقا قرار است چه چیزی را حفظ کند، وقتی خود این وضعیت در حال تولید ناامیدی، بی اعتمادی و فرسایش اجتماعی است؟ اگر مساله، ثبات و امنیت ایران است، باید پذیرفت که امنیت بدون اعتماد عمومی، بدون احساس عدالت و بدون حفظ کرامت روزمره مردم پایدار نمی ماند. جامعه خسته، حتی اگر در ظاهر آرام باشد، هزینه هایی تولید می کند که آثار آن در بلندمدت عمیق تر و پرخطرتر خواهد بود. سیاستی که به نام امنیت، جامعه را خسته و بی اعتماد کند، باید دوباره محاسبه شود.

اکنون بیش از هر زمان دیگری باید از تبدیل یک تصمیم امنیتی به بحران اجتماعی جلوگیری کرد. راه روشن است: توضیح عمومی و صادقانه منطق محدودیت ها، تعیین زمانبندی مشخص برای بازگشت دسترسی عادی، پایان دادن به هرگونه تبعیض در دسترسی، راه حل، انکار نارضایتی نیست؛ توضیح، زمانبندی، رفع تبعیض و جبران خسارت است. در روزهایی که کشور با خطر جنگ، فشار خارجی و اضطراب اجتماعی روبه رو است، هیچ سرمایه ای مهم تر از اعتماد مردم نیست. اگر دست کسی به تصمیم می رسد، امروز زمان کاری کردن است؛ نه برای اینترنت به عنوان یک مطالبه فنی، بلکه برای حفظ پیوند مردم با آینده، با دولت و با ایران.