حوضه های آبی فرامرزی به عنوان شریان های حیاتی با قابلیت تبدیل شدن به اهرم ژئوپلیتیکی قدرتمند، کانون تنش های نوظهور یا بستر همکاری حیاتی میان کشورهای همجوار، مرزهای سیاسی را در نوردیده اند و سرنوشت ملت ها را به هم گره زده اند و امروز حوضه های آبریزی مانند هیرمند و هامون، شاهدی بر این ادعا هستند که چگونه مدیریت نامتوازن یا سیاست های یک جانبه کشورها می تواند میلیون ها نفر را تحت تاثیر قرار دهند.

به گزارش ایسنا، آب منبع حیاتی برای حفظ بقاء، آشامیدن، کشاورزی و تضمین دهنده امنیت غذایی، امنیت انرژی و به صورت کلی امنیت انسانی و ملی معنا می شود و بزرگ ترین چالش های بی آبی، در خشکسالی، سیل، چالش های محیط زیستی و تغییرات اقلیمی خود را نشان می دهد.

شاید یکی از موضوعاتی که طی سالهای گذشته در میان همکاری های مشترک میان ایران و افغانستان پررنگ بوده، رودخانه های هیرمند و هامون است؛ با این حال، تجربه نشان داده است که اینگونه همکاری ها غالباً با موانع و چالش های جدی روبرو بوده اند. در بسیاری موارد، عدم پایبندی برخی همسایگان به تعهدات خود، از جمله برداشت های بی رویه از سرشاخه های رودخانه هایی که به ایران وارد می شوند یا عدم اجرای کامل مفاد معاهدات، به تشدید بحران کمبود آب در ایران دامن زده است.

رودخانه مرزی هیرمند که از کشور افغانستان سرچشمه می­ گیرد، تأمین کننده منابع آب مورد نیاز دشت سیستان در شرق کشور و همچنین تالاب­های هامون است. مسئله استفاده از آب این رودخانه، طی سال های متمادی یکی از موضوعات مهم توافقات و مذاکرات بین دو کشور ایران و افغانستان بوده است. افغانستان با تمامی کشورهای همسایه خود شامل ایران، پاکستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان و چین دارای حوضه­ های آبریز مشترک است و معاهده 1351 آب رود هیرمند بین ایران و افغانستان تنها قراردادی است که افغانستان در آب­های مرزی خود با همسایگانش دارد.

بر اساس معاهده آب رود هیرمند، توافق شده است که در سال­های نرمال حدود 820 میلیون متر مکعب آب از رودخانه هیرمند به ایران جریان یابد. علاوه بر این در چارچوب این معاهده پیش بینی شده است که کمیته مشترکی از دو کشور تحت عنوان کمیته مشترک کمیساران آب هیرمند ایجاد شود. اولین اجلاس این کمیته در شهریور 1383 در تهران برگزار و پس از آن در طی سالهای گذشته جلساتی به تناوب در شهرهای تهران و زابل در ایران و کابل و زرنج در افغانستان برگزار شده است.

به اعتقاد کارشناسان، کشورهای دارای رود مشترک با به کارگیری دیپلماسی و حفظ منافع آبی خود، باید در صدد حفظ محیط زیست منطقه برآیند که یکی از اقدامات لازم در این راستا، ایجاد توافق نامه های رسمی و تعیین حقابه قسمت های پایین دستی است، برای این مهم، باید هیات های مشترک برای نظارت بر اجرای توافق نامه تشکیل شود.

اما طی سالهای گذشته بعضا مواردی از نقض معاهده میان ایران و افغانستان و حقابه ایران مانند نحوه تقسیم منابع آبی هریرود، جلوگیری از جریان اقلیمی طبیعی یا تاریخی رودخانه ها از طریق اقداماتی مانند سدسازی، نقض آشکار کشور همجوار یعنی ایران برای داشتن محیط زیست سالم مشاهده شد.

ایران برای مقابله با بهره برداری یک جانبه همسایگان از منابع آبی مشترک، اقداماتی مانند مذاکره، امضای قرارداد دوجانبه، پافشاری بر اصول حقوق بین الملل در مجامع بین المللی و پایش کیفیت آب در مناطق مرزی را انجام داده است.

بر این اساس طبق آخرین اخبار، با بهره گیری از دیپلماسی محلی و گفتمان مرزی با مسئولان ولایت نیمروز افغانستان، جریان پایدار آب از رودخانه هیرمند به منطقه سیستان برقرار شده و با مدیریت عادلانه، ورود آب به محدوده تاریخی کوه خواجه ادامه می یابد تا ضمن تغذیه چاهک ها و زمین های زراعی، گامی برای جبران خشکسالی های شرق کشور برداشته شود.

صحبتهای مسوولان کشورمان، نشان می دهد در حوزه تأمین آب، تجربه ای موفق در قالب یک گفتمان محلی پشت سر گذاشته ایم که به دیپلماسی مرزی با کشور افغانستان تبدیل شد که این دستاورد کم نظیر باید تقویت و ادامه یابد، زیرا پیوندهای عمیق اجتماعی و دینی میان 2 ملت، به ویژه در دوران جنگ تحمیلی، اثبات شده است.

طبق اعلام، از اواخر سال گذشته تا اواسط امسال، مذاکرات مفصلی با مسئولان ولایت نیمروز در افغانستان آغاز شد. با توجه به نگاه مثبت طرف افغانستانی به جریان مقاومت در ایران و مبارزه با استکبار جهانی، ابتدای امسال شاهد ورود آب به سیستان بودیم.

اما میزان کنونی آب ورودی پاسخگوی خشکسالی های عمیق سال های گذشته نیست، گفت وگوهای محلی و نگاه جدید با افغان ها، افق روشنی برای تداوم جریان آب در سال های آینده ترسیم کرده است و این امیدواری وجود دارد این تحول، به پایان خشکسالی در شرق کشور منجر شود.

همچنین سخنگوی صنعت آب به تازگی از بهبود نسبی جریان آب به شرق کشور خبر داد، اما تأکید کرده که میزان آب ورودی از رودخانه های هیرمند و هریرود هنوز کافی نیست و چاه نیمه های سیستان فقط 24 درصد پر هستند.

به گفته عیسی بزرگ زاده در پی تماس ها و رایزنی های وزارت نیرو و وزارت امور خارجه با کشورهای همسایه، بخشی از منابع آبی مورد نیاز دریافت شده است. این تماس ها نسبتا نتیجه بخش بوده و جریان هایی از منابع آب به سمت کشور وارد شده است. با این حال، وی تأکید کرد که این منابع هنوز با شرایط مطلوب فاصله دارد؛ چه در حوضه رودخانه هریرود و چه در رودخانه هیرمند.

️بزرگ زاده تصریح کرده که آب دریافتی برای تأمین نیازهای مناطق پایین دست، از جمله حوضه مشهد و همچنین منطقه سیستان، مورد استفاده قرار می گیرد و در حال حاضر میزان پرشدگی چاه نیمه ها حدود 24 درصد است.