در جامعه ای که بهره وری مداوم ارزش تلقی می شود، بسیاری از افراد به دلیل سحرخیزی، شب بیداری یا حتی چرت زدن مورد قضاوت قرار می گیرند؛ پدیده ای که کارشناسان می گویند می تواند چرخه ای از اضطراب و بی خوابی ایجاد کند.

به نقل از وال استریت ژورنال، در سال های اخیر، خواب از یک نیاز طبیعی و بدیهی به موضوعی پرحاشیه و حتی رقابتی تبدیل شده است. نه تنها کم خوابی، بلکه شیوه و زمان خوابیدن هم می تواند زمینه ساز قضاوت دیگران باشد. پدیده ای که برخی روان شناسان از آن با عنوان شرم از خواب یاد می کنند، حالا به یکی از موانع پنهان در مسیر یک استراحت شبانه سالم بدل شده است؛ فشاری اجتماعی که باعث می شود افراد بابت نیاز طبیعی بدن شان احساس گناه یا ضعف کنند.

افرادی که تجربه قضاوت شدن به خاطر عادت های خواب شان را داشته اند کم نیستند. اگر جزو کسانی هستید که سحرخیزند و با طلوع آفتاب بیدار می شوند، ممکن است از نگاه برخی کسل کننده به نظر برسید. اگر شب ها دیر می خوابید و صبح ها دیرتر از خواب بیدار می شوید، شاید با برچسب تنبل مواجه شوید. حتی یک چرت کوتاه بعدازظهر هم می تواند از نظر عده ای نشانه بی مسئولیتی تلقی شود. البته پرسش همیشگی: دیشب چند ساعت خوابیدی؟ پرسشی که پاسخ آن، تقریباً هیچ وقت رضایت بخش به نظر نمی رسد.

به گفته کارشناسان، بخش مهمی از این شرم زایی ریشه در فرهنگ دارد. در بسیاری از جوامع مدرن، سخت کوشی و بهره وری مداوم ارزش محسوب می شود. از کودکی به ما آموخته اند سحرخیز باش تا کامروا شوی . چنین آموزه هایی ناخودآگاه این پیام را منتقل می کند که هرچه کمتر بخوابیم و بیشتر کار کنیم، موفق تر خواهیم بود؛ در حالی که علم خواب بارها خلاف این تصور را نشان داده است.

فشارها تنها از سوی جامعه یا همکاران نیست؛ نزدیک ترین افراد زندگی ما نیز گاه ناخواسته به این چرخه دامن می زنند. اعضای خانواده یا شریک عاطفی ممکن است وقتی فردی مطابق الگوی آن ها نمی خوابد، واکنش هایی همراه با قضاوت نشان دهند. از سوی دیگر، بسیاری از افراد خودشان به سخت ترین منتقد خواب شان تبدیل می شوند.

به گفته وندی تروکسل، روان شناس و پژوهشگر ارشد علوم رفتاری در مؤسسه رند، خواب آزمونی برای قبولی یا مردودی نیست. او تأکید می کند که افراد هم وقتی نیازشان به خواب را بیان می کنند مورد قضاوت قرار می گیرند و هم زمانی که به اندازه کافی نمی خوابند. این نگاه دوگانه، به باور او، با واقعیت عملکرد خواب سازگار نیست.

کارشناسان هشدار می دهند مهم ترین پیامد شرم از خواب، تشدید مشکلات خواب است. الکس دیمیتریو، روان پزشک متخصص اختلالات خواب در کالیفرنیا، این وضعیت را به اسباب بازی معروف تله انگشتی تشبیه می کند؛ هرچه بیشتر برای رهایی تقلا کنید، حلقه تنگ تر می شود. به گفته او، تلاش افراطی برای خوابیدن یا جبران کم خوابی، نتیجه معکوس دارد و تنها راه، آرامش و رها کردن فشار ذهنی است.

یکی از ریشه های اصلی این پدیده، باور به وجود یک نسخه واحد برای خواب همه افراد است؛ در حالی که نیازهای خواب از نظر مدت و زمان بندی، کاملاً فردی و تا حد زیادی زیستی هستند. برخی افراد ذاتاً سحرخیزند و برخی دیگر شب زنده دار. این الگوهای زیستی که کرونوتایپ نامیده می شوند، به سختی تغییر می کنند. پژوهشگران معتقدند وادار کردن بدن به خوابیدن خارج از زمان بهینه اش، می تواند کیفیت خواب را کاهش دهد.

در سال های اخیر، ابزارهای ردیابی خواب نیز به عاملی دوگانه تبدیل شده اند. اگرچه این فناوری ها می توانند آگاهی بخش باشند، اما وسواس برای رسیدن به خواب کامل گاه به اضطراب بیشتر می انجامد. زلاتان کریزان، استاد روان شناسی دانشگاه ایالتی آیووا، می گوید خواب به طور طبیعی از شبی به شب دیگر تغییر می کند و تمرکز افراطی بر داده های یک شب، تصویر کلی را مخدوش می کند.

کارشناسان برای مقابله با شرم از خواب چند راهکار پیشنهاد می کنند. نخست، پذیرش نیازهای فردی است. وقتی بدانیم میزان و زمان خواب ما ریشه زیستی دارد، کمتر احساس گناه خواهیم کرد. تروکسل توصیه می کند خواب را به عنوان راهبردی برای ارتقای عملکرد ببینیم. همان طور که از خلبانان، جراحان یا ورزشکاران انتظار داریم پیش از انجام وظیفه به خوبی استراحت کرده باشند، هر فردی نیز برای حفظ سلامت، روابط و کارایی خود به خواب باکیفیت نیاز دارد.

توصیه دیگر، نگاه بلندمدت به داده های خواب است. قضاوت بر اساس یک شب بی خوابی منصفانه نیست. اگر از ابزارهای ردیابی استفاده می کنید، بهتر است هدفی مشخص و درازمدت داشته باشید؛ مثلاً شناسایی عواملی که خواب را مختل می کند یا بررسی روند کلی طی هفته ها و ماه ها.

در روابط عاطفی نیز احترام به تفاوت های زیستی اهمیت دارد. تحقیقات نشان داده زوج هایی که عادت های خواب متفاوت دارند، ممکن است تعارض بیشتری تجربه کنند. گفت وگو درباره نیازهای فردی و یافتن راه حلی با در نظر گرفتن نیازهای هر دو طرف، می تواند به کاهش تنش کمک کند. به باور تروکسل، حفظ آیین باهم بودن پیش از خواب مهم تر از هم زمان خوابیدن است.

در نهایت، نام گذاری این پدیده می تواند به مقابله با آن کمک کند. داشتن جمله ای ساده برای یادآوری مانند این که نیازهای خواب هر فرد متفاوت است و این نیاز من است می تواند از فشار روانی بکاهد. و گاهی نیز بهترین واکنش به منتقدان، لبخندی کوتاه و بی اعتنایی است.

پیام اصلی متخصصان روشن است: خواب، نشانه ضعف یا تنبلی نیست، بلکه ستون سلامت جسم و روان است. در جهانی که بهره وری بی وقفه را ستایش می کند، شاید مهم ترین گام برای داشتن خوابی بهتر، کنار گذاشتن احساس شرم و بازپس گیری حق طبیعی استراحت باشد.

منبع: فرارو