پس از انتصاب محمدرضا عارف به عنوان رییس ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور چه تحولاتی قرار است در فرآیند دسترسی شهروندان به اینترنت بین المللی به وقوع بپیوندد؟ این پرسش برای اکثریت ایرانیان در روزهایی که مدت زمان انسداد ارتباطی و قطعی اینترنت در ایران به بیش از 76 روز رسیده یک پرسش کلیدی است.

به گزارش اعتماد، توزیع اینترنت پرو هم که برخی آن را اینترنت طبقاتی یا اینترنت پولدارها می نامند، ابهامات را افزایش داد. کار به جایی رسید که وزیر ارتباطات و دادستان کل کشور، رسما از تخلفات گسترده در توزیع اینترنت پرو پرده برداری کرده و اعلام کردند که جزییات این پرونده تخلفات را طی یک هفته آینده رسانه ای می کنند.

رییس جمهور هم رسما با انتشار توییت های پی در پی و صحبت های مداوم از این تبعیض آشکار برائت جست و اعلام کرد از همه ظرفیت های قانونی دولت استفاده می کند تا رویکردی عادلانه برای تمام ایرانیان در زمینه استفاده از اینترنت بین المللی فراهم سازد.

در کشاکش این رخدادها، خبری منتشر شد که از منظر بسیاری از تحلیلگران چشم انداز متفاوتی را برای رفع این محدودیت ایجاد کرده است. انتصاب عارف به عنوان ریاست ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی بخشی از پازلی است که مسعود پزشکیان طی یک هفته اخیر ترتیب داده تا از بطن آن به یکی از طولانی ترین محدودیت های ارتباطی ایرانیان پایان دهد.

پزشکیان از عارف خواسته ساختاری چابک برای اتصال دوباره، روزآوری و بهینه سازی فضای مجازی و اینترنتی را فراهم سازد. پزشکیان همچنین تدوین و اجرای نقشه راه جامع تحول در حکمرانی فضای مجازی ، بازآرایی ساختارهای تصمیم سازی و تصمیم گیری از جمله ساماندهی و ارتقای کارآمدی دبیرخانه شورای عالی و مرکز ملی فضای مجازی و نیز استقرار نظام نظارت راهبردی و پایش مستمر عملکرد دستگاه ها در این حوزه را از جمله ماموریت های محوله به محمدرضا عارف در این سمت برشمرده است.

پیگیری ها اما نشان می دهد که نخستین نشست این ستاد قرار است طی هفته آینده به ریاست عارف برگزار شود. ضمن اینکه این ستاد قرار است زمینه های لازم برای رفع انسداد اینترنتی را فراهم کرده تا حداکثر تا میانه های خردادماه زمینه اتصال شهروندان به اینترنت بین المللی فراهم شود. برای این منظور محمدرضا عارف از یک سو تلاش خواهد کرد اساتید ارتباطات، نخبگان و تشکل های مدنی را به کار گرفته و از سوی دیگر زمینه های هم افزایی نهادهای حاکمیتی را برای سرویس دهی به شهروندان فراهم سازد. نام برخی استادان دانشگاهی مهم ارتباطات مانند هادی خانیکی، علی ربیعی و… برای مشورت در این ستاد شنیده می شود.

اساسا یکی از وعده های روشن مسعود پزشکیان در ایام انتخابات ریاست جمهوری چهاردهم، بهبود کیفیت اینترنت و رفع محدودیت هایی بود که در فضای سایبری و شبکه های اجتماعی جریان دارد. رییس جمهور و یاران نزدیکش بلافاصله پس از تشکیل کابینه تلاش برای روان سازی مناسبات ارتباطی ایرانیان در پهنه فضای مجازی را در دستور کار قرار دادند. ماحصل این تلاش ها در جریان رفع فیلتر واتس اپ ظهور و بروز پیدا کرد.

روایت های جالب توجهی از استدلال های رییس جمهور در جلسه رفع فیلتر واتس اپ در نشستی با عنوان بازنگری در سیاست های مسدودسازی نقل شده که نشان دهنده دیدگاه او در مواجهه با چنین محدودیت هایی است. رییس جمهور در این نشست در مواجهه با برخی نمایندگان مجلس و موافقان تداوم فیلترینگ عنوان می کند که تداوم سیاست های محدودسازی یا انسداد رسانه ای نه تنها در راستای منافع ملی کشور نیست، بلکه باعث افزایش نارضایتی های عمومی و مشکلات فزاینده برای نظام حکمرانی می شود.

جنگ 12 روزه، رخدادهای تلخ دی ماه 1404 و نهایتا جنگ 40 روزه رمضان این مسیر را برای دولت پرسنگلاخ ساخت. دشمنان با استفاده از این ظرفیت های ارتباطی دامنه وسیعی از ترورهای ناجوانمردانه خود را برنامه ریزی می کردند. روندی که باعث شد، شورای عالی امنیت ملی رای به محدودسازی اینترنت تا زمان رفع بحران بدهد. دولت اما هر بار با فروکش کردن بحران ها و جنگ ها بلافاصله تلاش می کرد وضعیت اینترنت کشور را به اوضاع سابق بازگردانده و زمینه رفع انسداد را برای شهروندان فراهم سازد.

ماجرای جنگ 40 روزه و عبور دشمن از تمامی خطوط قرمز ترسیم شده قبلی، باعث شد تا برای نخستین بار روند انسداد ارتباطی در ایران رکوردهای قبلی را شکسته و به بیش از 75 روز تا زمان تهیه این گزارش برسد. با آغاز آتش بس، تلاش های شخص رییس جمهور، معاون اول و وزیر ارتباطات دولت برای عادی سازی موضوع اینترنت شدت بیشتری پیدا کرد. اما هنوز شورای عالی امنیت ملی دلایلی را مطرح می کرد که با تکیه بر آن رفع فیلترینگ ناممکن می نمود.

توزیع اینترنت پرو اما همه بنای استدلالی موافقان انسداد ارتباطی را فرو ریخت. موافقان فیلترینگ و قطعی اینترنت اعلام می کردند که اینترنت عموم مردم باید مسدود بماند، چون دشمنان با تکیه بر فناوری نوین خود می تواند از آن علیه کشور و مقامات استفاده کند. این فرضیه با توزیع اینترنت پرو بلاموضوع شد، چراکه اپراتورها در ازای دریافت مبالغ قابل توجهی، زمینه دسترسی برخی دهک های برخوردار به اینترنت بین المللی را فراهم می ساختند.

اگر قطع اینترنت با تکیه بر استدلال موضوعات امنیتی معقول به نظر می رسید، فروش اینترنت پرو با هیچ عقل سلیمی جور نمی آمد. این بار هم سر شهروندانی بی کلاه مانده بود که ذیل دهک های فقیر دسته بندی می شدند و پولی برای خرید اینترنت پرو نداشتند. این نظام دسته بندی متناقض و غیرعادلانه، واکنش پزشکیان را در پی داشت. پزشکیان و یاران نزدیکش که بنیان گفتمان خود را بر بلندای رویکردهای عادلانه مستقر ساخته بودند، نمی توانستند در برابر چنین اجحاف و تبعیضی علیه فرودست ترین اقشار اقتصادی جامعه بی تفاوت بمانند.

پیگیری ها نشان می دهد که تصمیم استفاده از اینترنت پرو در دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی اتخاذ شد؛ تصمیمی که با مخالفت جدی دولت و شخص رییس جمهور روبه رو شده است. تلاش برای ایجاد ستاد ساماندهی و راهبری فضای مجازی برای جلوگیری از اتخاذ تصمیماتی است که نه تنها گرهی از مشکلات کشور باز نمی کنند، بلکه در بسیاری از موارد خود به عاملی مشکل ساز بدل می شوند.

در همین راستا بود که رییس جمهور تنها طی 5روز 2توییت، یک حکم و چندین و چند اظهارنظر انجام داد تا مخاطب را متوجه این واقعیت کند که دولت با رویکردهای تبعیض آمیز در حوزه های مختلف از جمله در زمینه دسترسی شهروندان به اینترنت مخالف است. آخرین واکنش رییس جمهور به توییت سه شنبه شب و صدور حکم ویژه برای عارف بازمی گردد.

پزشکیان با انتشار این پیام که ارتباطات مبتنی بر فناوری اطلاعات و اینترنت به بخش جدانشدنی زندگی مردم تبدیل شده سعی کرد این پالس را به جامعه ارسال کند که دولت موافق تبعیض در توزیع اینترنت نیست و برنامه های جدی برای تغییر این رویکرد دارد، از سوی دیگر به محمدرضا عارف هم ماموریت داد تا در قالب ساختاری چابک وعده های دولت به مردم را محقق کند.

روز سه شنبه سخنگوی دولت با تاکید بر اینکه تصمیم قطعی اینترنت را شعام اتخاذ کرده، گفت: پس از دور شدن سایه جنگ وضعیت اینترنت به تدریج به حالت عادی تغییر می کند. مجموعه این تحولات باعث بروز برخی امیدواری ها در خصوص پایان دادن به این وضعیت معلق برای شهروندان شده است. ایرانیانی که به اینترنت نیاز دارند تا بهبودی در کسب و کار خود داده، مناسبات ارتباطی خود را برقرار ساخته و از ظرفیت های آموزشی خاص این رویکرد بهره مند شوند باید منتظر نخستین نشست ستاد ساماندهی و راهبری فضای مجازی به ریاست عارف بمانیم تا پس از آن مشخص شود آیا نهادهای موازی تصمیم سازی در این حوزه جای خود را به یک ساختار قانونی و ضابطه مند می دهند یا نه؟