انوش نوری اسفندیاری، عضو اندیشکده تدبیر آب ایران در روزنامه اعتماد نوشت: بحران آب در ایران دیگر یک هشدار آینده نگرانه نیست، بلکه به مساله ای جاری و ملموس در زندگی مردم، کشاورزی، محیط زیست و حتی امنیت اقتصادی کشور تبدیل شده است. کاهش بارندگی، برداشت بی رویه از منابع زیرزمینی، فرسودگی شبکه های توزیع و نبود برنامه ریزی دقیق برای مدیریت مصرف، شرایطی ایجاد کرده است که بسیاری از مناطق کشور با کمبود جدی آب مواجه می شوند. در چنین شرایطی، اصلاح شیوه بهره برداری از منابع آبی و تغییر نگاه مدیریتی به این حوزه، بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا می کند.

بخش کشاورزی همچنان بزرگ ترین مصرف کننده آب در ایران به شمار می رود و سهم عمده ای از منابع آبی کشور در این حوزه استفاده می شود. با این حال، الگوی مصرف در بسیاری از مناطق همچنان سنتی و غیربهینه باقی مانده است. بهره برداری گسترده از چاه های آب زیرزمینی طی سال های گذشته، فشار زیادی بر سفره های زیرزمینی وارد کرده است؛ سفره هایی که اکنون در بسیاری از مناطق یا دچار افت شدید سطح آب شده اند یا کیفیت آب آنها به دلیل شوری و آلودگی کاهش پیدا کرده است. ادامه این روند می تواند به فرونشست زمین، تخریب خاک و از بین رفتن ظرفیت های کشاورزی منجر شود.

در کنار بحران منابع زیرزمینی، شهرهای بزرگ نیز با چالش های جدی در حوزه تامین و توزیع آب روبه رو هستند. شهرهایی مانند تهران و مشهد هر سال با افزایش مصرف و فشار بر شبکه های آبرسانی مواجه می شوند. یکی از مشکلات اساسی در این بخش، فرسودگی شبکه توزیع است. بخش قابل توجهی از آب شرب پیش از رسیدن به مصرف کننده در مسیر انتقال هدر می رود و همین مساله فشار مضاعفی بر منابع محدود آبی وارد می کند. نوسازی شبکه های انتقال و کاهش هدررفت آب باید به یکی از اولویت های اصلی مدیریت شهری تبدیل شود.

موضوع فضای سبز شهری نیز از دیگر چالش های مهم در مدیریت منابع آب به شمار می رود. در بسیاری از شهرها همچنان از آب باکیفیت برای آبیاری فضای سبز استفاده می شود، در حالی که می توان با استفاده از پساب تصفیه شده یا روش های نوین آبیاری، میزان مصرف آب را به شکل قابل توجهی کاهش داد. استفاده از گونه های گیاهی کم آب بر و اصلاح الگوی طراحی فضای سبز نیز از اقداماتی است که می تواند فشار بر منابع آبی را کمتر کند.

یکی دیگر از مشکلات موجود در شهرهای بزرگ، نحوه محاسبه و مدیریت مصرف آب در مجتمع های مسکونی است. در بسیاری از برج ها و مجتمع های بزرگ، یک کنتور مشترک برای کل ساختمان وجود دارد و میزان مصرف میان واحدها تفکیک نمی شود. این مساله باعث می شود تفاوتی میان مشترکان کم مصرف و پرمصرف وجود نداشته باشد و عملا انگیزه ای برای صرفه جویی شکل نگیرد. تفکیک کنتورهای آب و محاسبه مستقل مصرف هر خانوار می تواند به اصلاح رفتار مصرفی کمک کند و عدالت بیشتری در نظام پرداخت ایجاد شود.

در سال های اخیر، طرح های مرتبط با جمع آوری و تصفیه فاضلاب شهری نیز با چالش های متعددی روبه رو شده است. هر چند اصل اجرای شبکه فاضلاب و بازچرخانی آب اقدامی ضروری محسوب می شود، اما طولانی شدن پروژه ها و انتخاب برخی روش های اجرایی نامناسب، مشکلات تازه ای ایجاد کرده است. در بسیاری از مناطق، شبکه های فاضلاب به شکل ناقص اجرا می شوند و همین مساله باعث می شود بخشی از فاضلاب بدون تصفیه مناسب وارد محیط زیست شود.

وقتی پروژه های فاضلاب به صورت ناقص یا غیراصولی اجرا می شوند، پساب های آلوده در اطراف شهرها تجمع پیدا می کنند و در برخی موارد به شکل غیرمجاز در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرند. این موضوع نه تنها سلامت محصولات کشاورزی را تهدید می کند، بلکه خطرات جدی برای سلامت عمومی و محیط زیست به همراه دارد. استفاده از فاضلاب تصفیه نشده در آبیاری زمین های کشاورزی می تواند موجب انتقال آلودگی های میکروبی و شیمیایی به چرخه غذایی مردم شود.

در اطراف برخی شهرهای بزرگ، دریاچه ها و برکه هایی از فاضلاب شکل می گیرد که به دلیل نبود مدیریت صحیح، به منابع آلودگی گسترده تبدیل می شوند. این پساب ها گاهی با جریان های آب سطحی مخلوط می شوند و آلودگی را به مناطق پایین دست انتقال می دهند. چنین وضعیتی علاوه بر آسیب به محیط زیست، زندگی ساکنان مناطق اطراف و کشاورزان را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

بازچرخانی آب و استفاده مجدد از پساب تصفیه شده می تواند یکی از راهکارهای موثر برای کاهش بحران آب باشد، اما این مساله تنها زمانی نتیجه بخش خواهد بود که تصفیه خانه ها به صورت کامل و استاندارد فعالیت کنند. در غیر این صورت، به جای حل بحران، مشکلات جدیدی در حوزه سلامت و محیط زیست ایجاد می شود. بنابراین تکمیل اصولی پروژه های فاضلاب و نظارت دقیق بر کیفیت پساب ها اهمیت ویژه ای دارد.

بحران آب در ایران تنها با اجرای پروژه های عمرانی حل نمی شود، بلکه نیازمند تغییر نگرش مدیریتی و اجتماعی است. فرهنگ سازی برای کاهش مصرف، اصلاح تعرفه ها، جلوگیری از برداشت غیرمجاز آب، توسعه فناوری های نوین آبیاری و استفاده از ظرفیت های علمی و تخصصی همگی باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند. تجربه سال های گذشته نشان می دهد هر زمان برنامه ریزی و اقدام با تاخیر انجام می شود، هزینه های بحران بیشتر می شود و مدیریت شرایط دشوارتر خواهد بود.

امروز فرصت چندانی برای آزمون و خطا باقی نمانده است. منابع آبی کشور محدودتر از گذشته شده اند و ادامه روند فعلی می تواند خسارت های جبران ناپذیری برای اقتصاد، کشاورزی و محیط زیست ایران به همراه داشته باشد. حل این بحران نیازمند همکاری دولت، نهادهای تخصصی و مردم است. اگر مدیریت مصرف، بازسازی زیرساخت ها و اصلاح شیوه بهره برداری از منابع آب به صورت جدی دنبال نشود، بحران آب از یک چالش محیط زیستی به بحرانی فراگیر در ابعاد اجتماعی و اقتصادی تبدیل خواهد شد.