روزنامه اعتماد در یادداشتی نوشت: روزی نبود که در این سرزمین، نقال بر سکوی میدان نمی ایستاد. طومار می گشود و صدای بلندش از کوچه پس کوچه ها می پیچید. مردم کوچه و بازار نانوا، بقال، کودک و پیر گرد می آمدند تا رستم و سهراب را بشنوند. شاهنامه در متن زندگی بود. اسطوره، آنچنان با روح جمعی گره خورده بود که کسی نمی پرسید: این داستان مال کیست؟! می دانستند مال خودشان است؛ مال همه شان.

آن روزها، شاهنامه فقط یک کتاب نبود. بخشی از هستی شناسی یک ملت بود. معنای بودن را تعریف می کرد: جلوه اصیلی از ایرانی بودن یعنی با سیاوش گریستن، با رستم جنگیدن، با فریدون دادگری را آموختن. جامعه شناسان این را همبستگی مکانیکی می نامند؛ همان پیوندی که با روایت های مشترک، تاروپود یک جمع را می بافد. بی تردید با ارج نهادن به روایت های خلاق و هموار کردن مسیر تولیدات نو و روزآمد هنری، فرهنگ و ارزش های میراث حکمی و ادبی این سرزمین را از خطر موزه ای شدن نجات خواهیم داد.

اما عوض شدیم. جامعه از مکانیکی به ارگانیک قدم گذاشت. تخصصی شدیم، فردی شدیم و شاهنامه را گذاشتیم در قفسه موزه ها. دیگر نقالی نیست. پرده خوانی به تماشا تبدیل شد. اسطوره ها از متن زندگی به حاشیه کتابخانه ها تبعید شدند.

در تاریخ سینمای ایران، هر چند هرازگاهی به شاهنامه پرداخته شد، اما بسیار کم است. آنقدر کم که انگار نه بر گنجی نشسته ایم که بر ویرانه ای و این سوال را پیش می کشد: چرا؟ مگر شاهنامه فقط رستم و سهراب و اکوان دیو است؟ نه، عمقش از این حرف ها بیشتر است.

شاهنامه فقط حماسه و غرور نیست. پر است از حکمت، از معنویت، از شعور. از آن حرف هایی که آدم امروز سرش را به دیوار می زند تا پیدا کند، ولی فردوسی قرن ها پیش، لابه لای بیت هایش جایش داده. این را هم باید گفت: غیر از آن جنبه های غرورآفرین هنری و زیباشناسانه، شاهنامه یک سفره پهنِ حکمت است برای هر تشنه ای. چرا به آن نگاه نمی کنیم؟

سینماگرِ پنهان در کلمات فردوسی، آن پیرمرد آزاده توس، مسوولیتی بر دوش خود حس می کرد: زنده نگه داشتن فرهنگ و هویت این سرزمین. نه از سرِ تعصب که از سر عشق. او در تنهایی خود سی سال رنج برد تا عجم را زنده کند به پارسی . روح معنوی اش در تک تک ادبیات جاری است. همان طور که در دیباچه، پیش از هر سخنی، کوه و دشت و سپیده را چنان می چیند که گویی دوربین را دست گرفته. قاب می شناسد. نما می شناسد. حرکت دوربین را بلد است. داستان سیمرغ را نگاه کنید. نوزادی سپیدمو، زال، روی سنگ های داغ کوه البرز رها شده. مه، قله را پوشانده. ناگهان سیمرغ از میان ابرها فرود می آید. با چنگال هایش نوزاد را از روی آن سنگ برمی گیرد. سپس با شتاب به سوی البرز کوه پرواز می کند. او را به لانه می برد، به میان جوجه هایش تا بپرورد و تمام این صحنه، با آن موهای سفیدِ کودک که در باد و مه می درخشد، چنان تجسم بصری قدرتمندی دارد که گویی فردوسی دوربین را دست گرفته و نما به نما چیده است. این ظرفیتِ دکوپاژ است. قرن ها پیش نوشته شده! حتی پیش از دوران حمله مغول...و نبرد رستم و سهراب. آن تراژدی بی بازگشت . دو باره اسبان را به هم زدند. به کشتی گرفتند. سهراب، جوان، رستم را از جای برکند و بر زمین کوبید. بر سینه اش نشست. خنجر کشید. نزدیک بود سر پدر را از تن جدا کند. اما رستم فریاد زد که آیین کشتی جز این است. سهراب، ناآشنا به نیرنگ، رهایش کرد. بار دیگر به کشتی گرفتند. این بار رستم، پیلتن، سهراب را بر زمین زد. خنجر بر کشید. سینه اش را از هم بدرید.

سهراب بر خاک افتاد. جامه از سینه درید. نشان مهره ها را دید. پدر و پسر همدیگر را شناختند. رستم بی دارو ماند. کاووس نوشدارو را دریغ کرد. گودرز دیر رسید. سهراب در آغوش پدر جان داد.این دکوپاژِ تراژدی است. فردوسی آن را چنین تنظیم کرده: کشتی گرفتن، بر زمین زدن، خنجر کشیدن، سینه را دریدن، مهره دیدن و در نهایت، پدر بی داروی پیکر پسر در آغوش... .

از هر زاویه که به شاهنامه بنگریم حماسی، عاشقانه، روانشناختی، سیاسی، معنوی یک فیلمنامه تمام عیار پیش رو داریم. ضحاک یک تریلر سیاسی است با جلوه های ویژه مارهای شانه. بیژن و منیژه یک درام عاشقانه با روح حماسی... سیاوش یک پرونده قضایی شرم آور از بی عدالتی. زال و رودابه قصه عشقی که از تابوی نژاد عبور می کند...و نکته شگفت انگیز، دیالوگ هاست. شخصیت های شاهنامه مدام با هم حرف می زنند، استدلال می کنند، قانع می شوند، قانع نمی شوند. دادگاه سیاوش، پرسش و پاسخ های رستم و اسفندیار، گفت وگوی فریدون با ضحاک. این یعنی آن خرد ارتباطی که در نظریه های مدرن به عنوان راه نجات از بحران معنا معرفی شده. پیش از آنکه فیلسوفان هشدار بدهند که انسانِ امروز در برج عاجِ تنهایی خود حبس شده، فردوسی نمایش داده بود که گفت وگو، تنها پلی است که می تواند جهان های متفاوت را به هم نزدیک کند. پس شاهنامه فقط تصویر نیست؛ گفت وگو هم هست و در سینما، تصویر و گفت وگو با هم معنا می یابند.

این قصه فقط مال ما نیست. برویم به آن سوی آب ها. شکسپیر را ببینید. نمایشنامه نویسی که قرن ها پیش در انگلستان می زیست. آثارش بارها و بارها اقتباس شده نه فقط در تئاتر که در سینما. کارگردانانی از شرق و غرب: کوروساوای ژاپنی که سریر خون را از دل مکبث درآورد، اورسن ولز که چندین فیلم از روی شکسپیر ساخت، حتی لورنس الیویه و کنت برانا. غربی ها چنان به این گنج چنگ زدند که جای تردید نمانده است.

و حتی از خودِ زندگی شکسپیر هم فیلم ساختند. شکسپیر عاشق را ببینید؛ پر از رویا و خیال پردازی نه مستند تاریخ نگار و تازه به همنت رسیده اند؛ گویی شکسپیر را از نو زاده شد! این یعنی برایشان شکسپیر آنقدر مهم است که حتی خیالِ زندگی شخصی اش را هم روی پرده می برند.

حالا یک چیز دیگر هم بگویم، با همین لحن صمیمی: کشورهایی هستند که قدمت تاریخ و فرهنگ شان به پای ما هم نمی رسد، نه در این حرف ها تعارف نداریم، اما امروز چنان اسطوره می سازند و حماسه می آفرینند که آدم می ماند. از دلِ یک افسانه کوتاه، یک حماسه جهانی درمی آورند. برایشان مهم نیست که چند درصدش واقعیت دارد؛ مهم این است که می شود روایت کرد. ما اما با این همه گنج، نشسته ایم و تماشا می کنیم که دیگران از هیچ، حماسه می سازند.

حالا بپرسیم: ما چه کردیم؟ زندگی فردوسی خودش یک حماسه است. پیرمردی از توس، سی سال بر درخت تنهایی نشست، از باغ جانِ خود بار داد. بعد از مرگش، چه بر او گذشت؟ همین زندگی سرشار از ظرفیت های دراماتیک برای سینما، تئاتر، سریال و... اما گویی ما از عظمت این زندگی دراماتیک فرار می کنیم.

ما دیگر نقال نداریم. آن کارکرد، با آن روح جمعی، دیگر تکرار نمی شود. اما یک رسانه قدرتمندتر داریم: سینما. ابزاری که می تواند سیمرغ را در آسمان هزار ساله مخاطب امروز به پرواز درآورد. همچنین می تواند زندگی خودِ فردوسی را با آن رنج سی ساله، با آن آزادگی، با آن روح معنوی به تماشای جهانیان بگذارد. چند فیلم از زندگی شکسپیر ساخته شده؟ یکی اش اسکار گرفت. ما با این همه قحطی سوژه دراماتیک، باز هم به فردوسی پشت کرده ایم.

چه کسی جرات می کند؟ سرمایه گذار کجاست؟ فیلمنامه نویس جوان که شاهنامه را از زاویه امروز می خواند، کجا پشت میز کارگردانی می نشیند؟ روز فردوسی، فقط یادبود نباشد. یک آغاز باشد. آغاز نقالی نوین با دوربین.

فردوسی عجم را زنده کرد به پارسی. ما نیز می توانیم شاهنامه را زنده کنیم به تصویر. اگر تنها یک جرقه باشد، کافی است. شعله برمی افروزد.