در شرایطی که گزارش های متعدد از رد آخرین پیشنهاد تهران توسط دولت دونالد ترامپ حکایت دارند و همزمان نشانه هایی از بازگشت تنش نظامی به خلیج فارس دیده می شود، مسئله دیگر صرفاً اختلاف بر سر برنامه هسته ای نیست. دو طرف عملاً وارد مرحله ای از آزمون اراده راهبردی شده اند؛ واشنگتن می کوشد با ترکیبی از فشار نظامی و دریایی، تهدید زیرساختی و جنگ روانی، تهران را به پذیرش یک توافق تحمیلی وادار کند و در مقابل، ایران تلاش دارد نشان دهد هزینه بی ثباتی منطقه ای برای آمریکا و متحدانش بسیار فراتر از تصور اولیه کاخ سفید خواهد بود.

به گزارش فرارو، گزارش های اخیر رسانه های گوناگون و تحلیل های حوزه بین الملل از تداوم اختلاف بر سر تنگه هرمز، تحریم ها، غنی سازی و تضمین های امنیتی نشان می دهد دو طرف هنوز فاصله معناداری با مصالحه دارند.

آنچه اکنون در محافل امنیتی آمریکا دیده می شود، بیش از آنکه شبیه الگوی جنگ عراق (2003) باشد، به مدل فشار فرسایشی چندلایه شباهت دارد. هدف اصلی واشنگتن، به احتمال زیاد، اشغال سرزمینی ایران نیست؛ بلکه وادار کردن تهران به عقب نشینی راهبردی در سه محور است: محدودسازی هسته ای، مهار توان موشکی و کاهش نفوذ منطقه ای.

برخی تحلیل های آمریکایی تصریح می کنند که کاخ سفید معتقد است محاصره اقتصادی-دریایی، در بلندمدت مؤثرتر از یک جنگ تمام عیار زمینی خواهد بود. آمریکا اکنون در حال آزمودن مدلی شبیه فشار حداکثری نظامی شده است؛ یعنی ترکیب تحریم، اخلال در صادرات نفت، تهدید نظامی محدود و فرسایش اقتصادی با هدف شکستن انسجام تصمیم گیری در تهران. به همین دلیل، تکرار تهدیدهایی درباره حمله به زیرساخت های انرژی، پل ها و شبکه برق ایران، بیش از آنکه نشانه تصمیم قطعی به جنگ گسترده باشد، بخشی از راهبرد وادارسازی از طریق ترس محسوب می شود.

اغلب تحلیلگران حوزه سیاست خارجی معتقدند احتمال حمله محدود کاملاً واقعی است، اما احتمال جنگ کلاسیک گسترده همچنان پایین ارزیابی می شود. دلیل آن روشن است: آمریکا به خوبی می داند هرگونه حمله وسیع می تواند کل خلیج فارس را وارد یک بحران انرژی بی سابقه کند.

با این حال، اگر مذاکرات غیرمستقیم کنونی شکست بخورد احتمال آغاز یک عملیات کوتاه اما شدید افزایش خواهد یافت. برخی گزارش ها نیز از آماده بودن طرح حملات محدود اما متمرکز علیه زیرساخت های نظامی و انرژی ایران خبر داده اند. ابعاد احتمالی چنین حمله ای شامل موارد زیر خواهد بود:

نکته مهم اینجاست که واشنگتن تلاش خواهد کرد دامنه عملیات را کنترل شده نگه دارد تا وارد جنگ فرسایشی نشود؛ آمریکا به ویژه پس از تجربه عراق و افغانستان، تمایلی به درگیری زمینی طولانی در منطقه ندارد.

در این معادله، بنیامین نتانیاهو همچنان مهم ترین بازیگر متمایل به تشدید تنش است. تل آویو اساساً معتقد است هرگونه توقف جنگ بدون محدودسازی جدی برنامه هسته ای ایران، به معنای شکست راهبردی اسراییل خواهد بود.

به همین دلیل، اسراییل احتمالاً حتی در صورت تمایل نسبی واشنگتن به مصالحه، تلاش خواهد کرد فضای بحران را حفظ کند. در سطح عملیاتی، اسراییل احتمالاً نقش ضربه اول یا عملیات های اطلاعاتی و ترورهای هدفمند را بر عهده خواهد داشت؛ در حالی که آمریکا بیشتر نقش پشتیبانی راهبردی، لجستیکی و دریایی را ایفا می کند. به بیان دیگر، تل آویو موتور شتاب دهنده بحران است و واشنگتن تلاش می کند سرعت این موتور را مدیریت کند تا کنترل اوضاع از دست نرود.

کشورهای عربی خلیج فارس، در پیچیده ترین موقعیت ممکن قرار گرفته اند. شواهد حاکی است که در این دور از درگیری ها امارات ممکن است از سایه بیرون آید و به ائتلاف آمریکا و اسراییل بپیوندد. اما برخلاف برخی تصورات، بعید است عربستان مستقیماً وارد جنگ شود؛ مگر آنکه مستقیماً زیرساخت های آن هدف قرار گیرد.

تجربه حملات آرامکو در سال 2019 هنوز در حافظه امنیتی عربستان زنده است و آن ها می دانند هرگونه ورود آشکار به جنگ می تواند اقتصاد انرژی و سرمایه گذاری منطقه را فلج کند. در گذشته رویکرد شیخ نشین ها بیشتر مبتنی بر همکاری امنیتی پنهان با آمریکا و همزمان حفظ کانال های ارتباطی با تهران بود. اما به نظر می رسد امارات این رویکرد را کنار گذاشته است.

راهبرد ایران بر پایه بازدارندگی نامتقارن بنا شده است. تهران به خوبی می داند در جنگ کلاسیک طولانی با آمریکا در موقعیت دشوارتری قرار دارد؛ بنابراین تلاش خواهد کرد هزینه درگیری را منطقه ای و جهانی کند. این راهبرد چند ضلع دارد:

تنگه هرمز در این میان مهم ترین اهرم ایران است. تهران می تواند وضعیتی ایجاد کند که عبور کشتی ها ممکن باشد اما با ریسک بالا، هزینه بیمه سنگین و اختلال مداوم همراه شود؛ به این ترتیب بدون عبور کامل از آستانه جنگ جهانی انرژی، بازار نفت را در وضعیت اضطراب دائمی نگه می دارد. هم اکنون گزارش ها از کاهش شدید تردد کشتی ها و نگرانی فزاینده بازارهای جهانی انرژی حکایت دارند.

اگر درگیری آغاز شود، احتمالاً فاز نخست کوتاه اما بسیار شدید خواهد بود؛ اما خطر اصلی، ورود به چرخه تلافی متقابل بدون نقطه پایان است. نه واشنگتن می تواند ایران را وادار به تسلیم کامل کند و نه تهران قادر است آمریکا را از منطقه بیرون براند. در چنین شرایطی، منطقه وارد نوعی جنگ فرسایشی کم شدت اما مداوم خواهد شد؛ الگویی شبیه آنچه در دریای سرخ، عراق و سوریه دیده ایم اما در ابعادی بزرگ تر و خطرناک تر.

بزرگ ترین نگرانی اکنون این است که بحران از سطح کنترل دیپلماتیک خارج شود؛ چرا که هرچه زمان بگذرد، تعداد بازیگران درگیر بیشتر می شود: اسراییل، نیروهای نیابتی، گروه های عراقی، یمن، بازیگران دریایی و حتی قدرت های خارجی مانند چین و روسیه که مستقیماً از بحران انرژی متأثر خواهند شد. آنچه امروز در خلیج فارس جریان دارد، صرفاً یک اختلاف سیاسی نیست؛ بلکه نبردی بر سر تعریف نظم امنیتی آینده منطقه است و همین مسئله، بحران کنونی را به یکی از خطرناک ترین رویارویی های دهه اخیر تبدیل کرده است.

منبع: فرارو