حمید ابوطالبی، دیپلمات پیشین، در یادداشتی با عنوان ایران؛ سنگِ محکِ گذار چین به ابرقدرتی نوشت: از لحظه ای که تنگه هرمز وضعیتی تازه به خود گرفت و پاسخ های ایران و تنش های فزاینده در خلیج فارس، امنیت شریان های انرژی و ثبات اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داد، ثقل بحران از سطح غرب آسیا به سطح ژئوپلیتیک قدرت های بزرگ منتقل شد.

از این رو، درگیری نظامی و تقابل کنونی آمریکا با ایران، دیگر صرفاً یک بحران منطقه ای یا مناقشه ای بر سر برنامه هسته ای و تحریم ها نیست؛ بلکه این تقابل به میدان سنجش اعتبار ابرقدرتی ، اینجا چین، و آزمون ظرفیت جهان برای عبور از نظم تک مرکزی آمریکایی نیز تبدیل شده است. زیرا اکنون مسئله فقط این نیست که آیا این وضعیت و به ویژه تحریم ها ادامه می یابند یا خیر؛ بلکه پرسش بنیادین آن است که آیا پکن توان ایستادن در برابر هژمونی فرامرزی آمریکا و حفاظت از شرکای راهبردی خود را دارد یا همچنان، علی رغم عظمت اقتصادی، درون معماری قدرت واشنگتن تعریف می شود.

در این چارچوب، سفر مصرّانه هفته جاری دونالد ترامپ به پکن، صرفاً یک دیدار دیپلماتیک نیست؛ بلکه صحنه ی تعیین نسبت قدرت در جهان آینده است. این سفر در لحظه ای رخ می دهد که چین، برای نخستین بار، نه در سطح شعار بلکه در سطح حقوقی و اجرایی، اصل عدم تبعیت از تحریم های فرامرزی آمریکا را فعال کرده است.

اندک زمانی پیش از این سفر، وزارت بازرگانی چین با صدور دستور رسمی مبنی بر ممنوعیت تبعیت شرکت های چینی از تحریم های یک جانبه آمریکا، عملاً قانون مسدودسازی (Blocking Rules) مصوب 2021 را از فاز نمادین به مرحله عملیاتی وارد کرد. این اقدام که در واکنش به تحریم پالایشگاه های بزرگی همچون Hengli، به دلیل خرید نفت ایران، اتخاذ شد، حامل پیامی بسیار فراتر از پرونده ایران است؛ اینکه:

پکن می خواهد اعلام کند که مشروعیت نظم بین المللی به ویژه تجاری و مالی جهان، دیگر نمی تواند صرفاً از واشنگتن تعریف شود.

این تصمیم، چین را در برابر یک دوراهی تاریخی قرار داده است:

1. عقب نشینی استراتژیک

تکرار الگوی قدرت های اروپایی در دهه 90 و اوایل قرن بیست ویکم؛ یعنی عقب نشینی تدریجی در برابر اکستراتریتوریالیتی آمریکایی، مشابه رفتاری که شرکت توتال فرانسه و بخش مهمی از اقتصاد اروپا در دوران فشارهای فرامرزی واشنگتن از خود نشان دادند. در این وضعیت، چین علی رغم ادعای استقلال، در لحظه ی هزینه، به بازیگری قاعده پذیر در نظم آمریکایی تقلیل خواهد یافت.

2. ایستادگی فعال

ورود به یک رویارویی حقوقی، مالی و ژئوپلیتیکی بلندمدت با ایالات متحده؛ رویارویی ای که می تواند دکترین تحریم های ثانویه آمریکا را با بحران مشروعیت و کارآمدی مواجه کند. این مسیر، پرهزینه و فرسایشی است، اما در صورت موفقیت، آغازگر مرحله ای جدید در تاریخ نظام بین الملل خواهد بود؛ مرحله ای که در آن، برای نخستین بار پس از جنگ جهانی دوم، یک قدرت غیرغربی توانسته است نظم تحریمی آمریکا را به چالش ساختاری بکشد.

ایران، به دلیل تحمل گسترده ترین و پیچیده ترین شبکه تحریمی تاریخ معاصر، اکنون به مرکزیت سنجش اراده قدرت ها تبدیل شده است. اگر چین بتواند:

تجارت نفتی خود با ایران را حفظ کند؛

شبکه های بانکی و بیمه ای جایگزین ایجاد نماید؛

امنیت لجستیکی و مالی این ارتباط را تضمین کند؛

و در برابر هژمونی فرامرزی آمریکا عقب نشینی نکند؛

در عمل به جهان ثابت خواهد کرد که عصر هژمونی بلامنازع آمریکا و انحصار دلار بر تجارت جهانی وارد مرحله فرسایش شده است. از همین رو است که پرونده ایران دیگر صرفاً یک موضوع منطقه ای نیست، بلکه به میدان آزمون سه مسئله بنیادین تبدیل شده است:

توان آمریکا در حفظ هژمونی فرامرزی؛

ظرفیت چین برای تبدیل شدن به یک ابرقدرت مستقل؛

و امکان شکل گیری نظم مالی و انرژیِ غیرغربی.

در این میان، واشنگتن هم با یک پارادوکس پیچیده مواجه است؛ اینکه:

تحریم گسترده نهادهای چینی می تواند به آغاز جنگی اقتصادی با دومین اقتصاد جهان و اختلال در زنجیره تأمین جهانی منجر شود؛

و نادیده گرفتن همکاری های چین با ایران، به معنای پذیرش ضمنی شکست تحریم های ثانویه خواهد بود.

تحولات جهانی نشان می دهد که آنچه امروز در خلیج فارس، دریای چین جنوبی و اتاق های مذاکرات پکن در جریان است، صرفاً نزاعی بر سر نفت یا حتی امنیت کشتیرانی نیست؛ بلکه نبرد بر سر معماری قدرت جهانی است. جایی که آمریکا می کوشد نشان دهد که حتی بزرگ ترین رقیبش نیز نمی تواند خارج از مدار دلار، سوییفت و ساختارهای مالی غرب عمل کند. در مقابل، چین هم در تلاش است تا از یک قدرت اقتصادی عظیم به یک قدرت جهانی نظم ساز گذار کند؛ قدرتی که نه تنها تولید و تجارت، بلکه قواعد بازی جهانی را نیز تعریف می کند.

در این میان، و در سویی دیگر، ایران هم به دلیل موقعیت ژئواستراتژیک خود، حلقه اتصال چند گذار تاریخی شده است:

گلوگاه اقتصاد جهانی و کانون جابه جایی ثقل انرژی از غرب به آسیا؛

گذار از نظم تک قطبی به نظم چندمرکزی؛

گذار از سلطه دلار به نظام های مالی موازی.

از همین منظر، ایران دیگر صرفاً یک کشور تحت تحریم نیست؛ بلکه گره ژئواستراتژیک در اتصال خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز، اقیانوس هند و پروژه کلان کمربند-راه (BRI) است. بدون ایران، چین به خلیج فارس دسترسی مطمئن زمینی ندارد و بدون ثبات خلیج فارس، رؤیای امنیت انرژی آسیایی نیز شکننده خواهد ماند.

1. فرسایش اعتبار؛ تنزل به قدرت درجه دوم

اگر چین در پرونده ایران عقب نشینی کند، این پیام به جهان مخابره خواهد شد که پکن، علی رغم توان اقتصادی و نظامی، هنوز فاقد اراده ژئوپلیتیکی مستقل است. چنین رخدادی نه فقط بر پرونده ایران، بلکه بر موضوعاتی چون تایوان، فناوری های پیشرفته، هوش مصنوعی، نیمه هادی ها و رقابت دریایی در اقیانوس آرام نیز اثر خواهد گذاشت.

2. تقابل حداکثری؛ پرهزینه اما تاریخی

ایستادگی کامل چین می تواند به تشدید جنگ تعرفه ها، تحریم های مالی و شکاف عمیق در اقتصاد جهانی منجر شود. اما در صورت موفقیت، این سناریو یکی از مهم ترین پایه های نظم پساجنگ جهانی دوم یعنی انحصار مالی و حقوقی آمریکا را دچار فرسایش ساختاری خواهد کرد.

3. جنگ فرسایشی نوین؛ محتمل ترین سناریو

محتمل ترین مسیر، حرکت تدریجی چین به سمت ایجاد یک منظومه موازی است؛ شامل:

دلارزدایی مرحله ای؛

گسترش CIPS به عنوان جایگزین سوییفت؛

توسعه یوآن دیجیتال؛

و شکل دهی به شبکه های حمل ونقل، بیمه و انرژی غیرغربی.

در این الگو، ایران نه یک بازیگر حاشیه ای، بلکه تأمین کننده انرژی پایدار و حلقه حیاتی اتصال ژئوپلیتیکی شرق و غرب آسیاست؛ همان نقطه ای که آمریکا به خوبی خطر راهبردی آن را درک کرده است. زیرا جهان امروز وارد نوعی وابستگی متقابل بازدارنده در قالب اقتصاد جهانی شده است. آمریکا نمی تواند به سادگی چین را از اقتصاد جهانی حذف کند، همان گونه که چین نیز هنوز آمادگی گسست کامل از بازارها و فناوری غرب را ندارد. این شکاف، همان فضایی است که ایران باید بکوشد در آن نقش آفرینی کند.

در این چارچوب:

تسویه نفتی با یوآن و ریال صرفاً یک تاکتیک تجاری نیست؛ بلکه ایجاد تونل های مالی خارج از رادار خزانه داری آمریکا است.

از سوی دیگر، موفقیت این مدل برای ایران، مستلزم سه عامل کلیدی است:

ثبات و انسجام داخلی؛

تاب آوری اقتصادی؛

مهارت در بازیگری متوازن میان قدرت ها.

ایران اگر بخواهد از این گذار تاریخی بهره ببرد، نباید اجازه دهد به کارت بازی در رقابت چین و آمریکا تبدیل شود؛ بلکه باید خود را به عنوان یک گره ناگسستنی ژئواستراتژیک در نبرد بر سر آینده نظم جهانی تثبیت کند.

در همین راستا، طرح شی جین پینگ (آوریل 2026)، که در بحبوحه تنش های اخیر، با تمرکز بر نقاط کلیدی مرتبط با تنگه هرمز و استوار بر چهار اصل بنیادین زیر ارائه شده است:

همزیستی مسالمت آمیز و معماری امنیتی مشترک، جامع و پایدار؛

احترام به حاکمیت ملی، امنیت و تمامیت ارضی کشورها؛

پایبندی به حاکمیت قانون بین المللی؛

هماهنگی میان توسعه و امنیت؛

ایران و چین را در سطحی پایدار و ژئواستراتژیک به یکدیگر پیوند می دهد. زیرا اصل حاکمیت ملی و احترام به تمامیت ارضی، توأمان با اصل هماهنگی میان توسعه و امنیت، با موضع ایران که تنگه هرمز را آبراهی حیاتی در مرزهای راهبردی خود با تفسیر عبور بی ضرر می داند و حق دفاع مشروع در برابر تهدیدات امنیتی و اقتصادی را برای خویش محفوظ می شمارد هم خوانی دارد. از سوی دیگر، اصل پایبندی به قانون بین المللی، بر آزادی کشتیرانی آن گونه که در کنوانسیون های بین المللی مورد تأکید قرار گرفته دلالت می کند؛ موضوعی که چین نیز با تأکید صریح بر باز ماندن تنگه هرمز برای عبور از آن حمایت کرده است.

افزون بر این، سخنگوی وزارت خارجه چین در مصاحبه اخیر خود، با اشاره به اینکه دیپلماسی در سطح سران نقشی بی بدیل و هدایت گر در روابط چین و آمریکا ایفا کرده است، تصریح می کند که پکن مایل است در پرتو روحِ برابری، احترام متقابل و منافع مشترک با ایالات متحده همکاری کند تا، ضمن گسترش همکاری ها و مدیریت اختلافات، ثبات و قطعیت بیشتری را برای جهانی که در حال گذار و دستخوش تلاطم است فراهم آورد.

همین موضع گیری ها به خوبی نشان می دهند که نبرد کنونی در خلیج فارس و بنادر چین، فراتر از نفت، توافق هسته ای یا حتی رقابت تجاری است؛ بلکه این تقابل، در واقع، یک نبرد معماری بر سر آینده نظم جهانی است.

از این منظر، اگر چین هزینه ایستادگی را بپردازد و موفق به تثبیت شبکه های مالی و انرژی موازی شود، ایران از جایگاه یک کشور تحت تحریم به موقعیت شریک راهبردی نظم چندمرکزی ارتقا خواهد یافت. اما اگر پکن همچنان بخواهد در ساحت تک بازیگری اقتصادی باقی بماند و در لحظه آزمون عقب نشینی کند، جهان به این جمع بندی خواهد رسید که حتی بزرگ ترین رقیب آمریکا نیز هنوز در چهارچوب معماری قدرت واشنگتن عمل می کند.

با وجود این، برنده نهایی این کارزار الزاماً آن بازیگری نیست که قدرت نظامی بیشتری دارد؛ بلکه آن قدرتی است که از صبر استراتژیک ، تاب آوری ساختاری و انعطاف عملیاتی بیشتری برخوردار باشد.

در نهایت، اگرچه امروز نگاه ها به پکن دوخته شده است، اما واقعیت آن است که یکی از تعیین کننده ترین متغیرهای این موازنه، در تهران قرار دارد؛ جایی که سرنوشت یک بحران منطقه ای، به تدریج به آزمون آینده نظم جهانی در حوزه اقتصاد و امنیت بین الملل تبدیل شده است. چراکه در این میان، ایران صرفاً یک بازیگر ژئوپلیتیکی نیست، بلکه یکی از منحصربه فردترین واحدهای تاریخیِ دارای حافظه تمدنی مستقل در برابر یکنواخت سازی نظم جهانی است .