امروزه معمولا طراحی، مواد اولیه، قطعات و در نهایت محصول نهایی در چندین جغرافیای مختلف به انجام می رسد. این همان سازوکاری است که اقتصاد جهانی را بزرگ تر، سریع تر و به ظاهر کارآمدتر کرده است. اما همین سازوکار، یک تیغه دو لبه است. همان پیوندهایی که موجب بهره وری، توسعه اقتصادی و کاهش هزینه تولید می شوند، در زمان اختلال می توانند به مسیر انتقال بحران تبدیل شوند. به بیان دیگر، آنچه اقتصاد جهانی را به هم متصل کرده، در لحظه بحران می تواند آن را به شدت آسیب پذیر کند. مساله زنجیره های تامین در سال های گذشته به همین دلیل بسیار پراهمیت شده است. بحران کووید-19، اختلال در حمل ونقل دریایی، کمبود تراشه، نگرانی درباره عناصر کمیاب خاکی و شوک های انرژی همگی نشان دادند که زنجیره های تامین تنها موضوعی فنی یا تجاری نیستند، بلکه مساله ای راهبردی، امنیتی و سیاسی اند. زنجیره های تامین را باید در دسته سیستم های پیچیده قرار داد.

در چنین سامانه هایی، بازیگران پرتعداد و اجزای کوچک تر با یکدیگر و با پدیده های خارج از سامانه برهم کنش دارند. به همین علت به آنها پیچیده گفته می شود. رفتار این سامانه ها معمولا خطی و قابل پیش بینی نیست. پیش بینی دقیق رفتار چنین سامانه هایی مخصوصا در زمان بحران، کاری بسیار دشوار و پرهزینه است. یک اختلال کوچک در ظاهر ممکن است تنها یک بندر یا یک ماده اولیه را درگیر کند، اما همین اختلال می تواند در لایه های بعدی زنجیره تقویت شود، به بخش های دیگر انتقال یابد و در نهایت آثار اقتصادی بسیار فراتر از نقطه شروع خود را ایجاد کند. در این یادداشت سعی بر آن است که اهمیت امروز سیستم های تامین جهانی و تنگه هرمز و ارتباط این دو با یکدیگر توضیح داده شود. هدف این است که توجه خوانندگان به این نکته جلب شود که تنگه هرمز را نباید تنها از زاویه عبور نفت، درآمد عوارض یا حتی یک گذرگاه جغرافیایی دید. تنگه هرمز در اقتصاد امروز، در نقطه اتصال چندین لایه از زنجیره های تامین جهانی قرار دارد و همین امر جایگاه آن را به مساله ای بسیار فراتر از یک آبراهه منطقه ای تبدیل می کند.

آبراهه های گوناگونی در جهان وجود دارند که مسیر انتقال و کشتیرانی بر پایه آنها استوار است؛ از باب المندب تا کانال سوئز تا تنگه هرمز. دو مساله در اهمیت تنگه ها و آبراهه های بین المللی تعیین کننده هستند. اول، حجم تجارت دریایی عبوری از این آبراهه ها. دوم، توانایی جایگزینی مسیر دوم. برای مثال، اگرچه باب المندب و کانال سوئز حجم بزرگی از تجارت دریایی را شامل می شوند، اما برای هر دو، هرچند با هزینه بالا و افزایش حدود 8هزارکیلومتری مسیر، امکان جایگزینی وجود دارد. کشتی ها می توانند مسیر خود را دور بزنند، زمان بیشتری صرف کنند، هزینه بیشتری بپردازند؛ اما در نهایت مسیری دیگر پیدا کنند. اما تنگه هرمز هیچ مسیر جایگزینی ندارد. این تفاوت کوچک نیست؛ این تفاوت، نقطه مرکزی اهمیت راهبردی تنگه هرمز است.

از زاویه ای دیگر، برای مثال، اگرچه تنگه هرمز در مقایسه با دریای جنوبی چین از حجم تجارت کمتری برخوردار است، اما اهمیت آن در اقتصاد جهانی به هیچ وجه کمتر نیست. دلیل این مساله را باید در پدیده ای جست وجو کرد که در زنجیره های تامین به نام آبشار ریزش اقتصادی و از دست رفتن تولید شناخته می شود. محاسبات ما و تجربه بحران های گذشته نشان می دهد که یک اختلال کوچک، حتی در 2درصد از زنجیره های تامین، اگر به شکل مستمر ادامه پیدا کند، می تواند در بازه ای کمتر از یک سال، اثری 15برابر بزرگ تر بر تولید جهانی داشته باشد. این همان بزرگ نمایی اختلال در شبکه های پیچیده است؛ جایی که شوک اولیه، به واسطه وابستگی متقابل اجزا، می تواند به بحرانی بسیار بزرگ تر تبدیل شود.

علت این پدیده آن است که اجزای زنجیره های تامین بسیار به هم وابسته هستند و می توانند اثرات اختلال را بزرگ کرده و به زنجیره بعدی انتقال دهند. یک کارخانه تنها به یک ورودی وابسته نیست. یک محصول معمولا چندین و چند ورودی از شبکه تامین دارد. اختلال در یک ورودی می تواند تولید محصول نهایی را متوقف کند، حتی اگر سایر اجزا آماده باشند. بنابراین، بحران در زنجیره تامین همیشه به اندازه نقطه آغاز خود محدود نمی ماند و به سرعت گسترش می یابد.

شوک اختلال در زنجیره های تامین معمولا به صورت لایه ای رشد می کند. شوک نفتی حاصل از مدیریت هوشمند تنگه هرمز، اگرچه به صورت مستقیم در بهای نفت و مشتقات نفتی به سرعت احساس می شود، اما اثرات آن در لایه های بعدی با اختلاف زمانی و با رشد چشم گیر ظاهر خواهد شد. برای مثال، بخش هایی از تولید جهانی آمونیا (به عنوان لایه دوم) به انرژی، گاز و مسیرهای وابسته به همین منطقه گره خورده است. این امر یعنی اثرات تنگه هرمز تنها به قیمت نفت خام محدود نمی شود، بلکه می تواند در کود شیمیایی و درنهایت در قیمت مواد غذایی که کالایی استراتژیک است، خود را نشان دهد.

همان طور که پیش تر بیان شد، دنبال کردن شوک در زنجیره تامین کاری پرهزینه و سخت است. آثار و تبعات مدیریت تنگه هرمز هنوز به طور کامل ظهور و بروز پیدا نکرده است و انتظار می رود طی 6ماه آینده این شوک به لایه های بعدی زنجیره تامین نفوذ یابد و اثرات واقعی خود را نشان دهد. بنابراین آثار مدیریت تنگه هنوز به طور کامل بروز نکرده است. از این لحاظ که در صورت ادامه مستمر وضع کنونی، احتمال رکود بسیار بالا است.

موضوع بعدی، مساله بازگشت به شرایط قبل از اختلال در زنجیره تامین است. برخلاف تصور رایج، رفع اختلال به معنای بازگشت سریع به شرایط قبلی نیست. دلیل این موضوع نیز در پیچیدگی زنجیره های تامین نهفته است. از آنجا که تمام اجزا بر یکدیگر تاثیر می گذارند و هر محصول معمولا به چندین ورودی از شبکه تامین وابسته است، اختلال اولیه می تواند چرخه های بازخورد منفی ایجاد کند. همین چرخه ها برگشت به حالت عادی را در سطح زنجیره تامین بسیار سخت می کنند. هرچه زمان اختلال بیشتر باشد، زمان برگشت به حالت عادی نیز بسیار بیشتر خواهد بود.

برای مثال، هنوز هم آثار فشار ناشی از کووید-19 بر بعضی از زنجیره های تامین جهانی قابل لمس است. این تجربه سند آن است که اقتصاد جهانی، حتی وقتی بحران ظاهرا تمام می شود، به سرعت به وضعیت پیشین بازنمی گردد. می توان گفت تمام سیاست های اقتصادی، اعمال فشارها و تحریم ها، در نهایت شکلی از اختلال در زنجیره های تامین اند. در جهان امروز، قدرت فقط در تعداد کارخانه ها، حجم تولید یا اندازه بازار خلاصه نمی شود. قدرت در توانایی اثرگذاری بر جریان کالا، انرژی، مواد اولیه و مسیرهای حیاتی اقتصاد جهانی نیز معنا پیدا می کند. به این ترتیب و به دلیل جایگاه زنجیره های تامین در اقتصاد امروز و نقش جدایی ناپذیر آنها در جهانی شدن، امروز ایران به ابزاری دسترسی دارد که در طول تاریخ ایران نظیری نداشته است.

مدیریت تنگه هرمز و اعمال حاکمیت ایرانی بر آن، امروز یک امر ملی است. اعمال حاکمیت ملی، تیری است که از چله کمان رها شده و این مسیر غیرقابل بازگشت است. به نظر می رسد به اشتباه در فضای عمومی داخلی کشور، تنها تمرکز بر درآمد حاصل از عوارض و توضیح حقوقی مدیریت تنگه معطوف شده است. درحالی که موضوع بسیار مهم تر از درآمد مدیریت تنگه است. مساله اصلی توانایی اثرگذاری بر اقتصاد جهانی است؛ اثری که میزان آن ده ها بار بیشتر از درآمد مستقیم حاصل از تنگه است. بنابراین میزان درآمد حاصل از تنگه، موضوعی فرعی نسبت به اصل تاثیرگذاری بر زنجیره های تامین جهانی است.

در کنار اهمیت ژئوپلیتیک تنگه هرمز، مساله اصلی برای ایران باید بازگشت هوشمندانه به زنجیره های تامین جهانی باشد. ایران طی سال های طولانی تحریم، از بخش مهمی از روند جهانی شدن و شبکه های تولید، تجارت، سرمایه گذاری و فناوری کنار گذاشته شده است. بازسازی چنین پیوندهایی در شرایط عادی معمولا فرآیندی زمان بر است و ممکن است چنددهه طول بکشد. از این رو، موقعیت کنونی تنگه هرمز را نباید صرفا به عنوان یک اهرم مقطعی دید، بلکه باید آن را فرصتی تاریخی برای تعریف دوباره جایگاه ایران در اقتصاد جهانی دانست. ایران می تواند از این موقعیت برای ایجاد مسیرهای تازه همکاری، افزایش وابستگی متقابل اقتصادی، جذب سرمایه و اتصال دوباره به شبکه های بین المللی تولید و تجارت استفاده کند.

هدف باید آن باشد که تنگه هرمز، نه فقط نماد اهمیت ژئوپلیتیک ایران، بلکه نقطه آغاز بازگشت کشور به قلب زنجیره های تامین جهانی باشد. چنین رویکردی نیازمند راهبردی روشن، بلندمدت و مبتنی بر منافع ملی است؛ راهبردی که به جای نگاه کوتاه مدت، بر تثبیت نقش ایران در ساختار اقتصاد جهانی تمرکز کند. در این چارچوب، ایران باید به جای نگاه صرفا کنترلی، به طراحی یک نظام تشویقی برای تثبیت حاکمیت خود بر تنگه بیندیشد. این نظام تشویقی می تواند بر پایه تسهیل استفاده از تنگه هرمز، ایجاد مزیت برای مشارکت اقتصادی با ایران و طراحی سازوکارهایی باشد که عبور از این مسیر حیاتی را با حضور، سرمایه گذاری و همکاری بلندمدت در اقتصاد ایران پیوند دهد. به بیان دیگر، اگر تنگه هرمز یکی از گلوگاه های اصلی اقتصاد جهانی است، ایران باید بتواند این جایگاه جغرافیایی را به جایگاه اقتصادی تبدیل کند.

اهمیت راهبردی تنگه زمانی به منفعت پایدار ملی تبدیل می شود که شرکت ها، دولت ها و بازیگران اقتصادی جهانی احساس کنند، همکاری با ایران، نه یک انتخاب حاشیه ای، بلکه بخشی از منطق امنیت، ثبات و کارآیی زنجیره های تامین آنهاست. از این منظر، صرف کنترل مسیر کافی نیست. کنترل جغرافیا تنها نقطه آغاز است، نه مقصد نهایی. هنر حکمرانی در آن است که این کنترل به ابزار بازگشت به اقتصاد جهانی، افزایش قدرت چانه زنی و ایجاد پیوندهای پایدار اقتصادی تبدیل شود. ایران می تواند با طراحی چارچوب هایی روشن، قابل پیش بینی و بلندمدت، استفاده از ظرفیت تنگه را به مشارکت در زیرساخت های بندری، حمل ونقل، انرژی، بیمه، لجستیک و صنایع پایین دستی متصل کند. چنین نگاهی، تنگه هرمز را از یک ابزار صرفا ژئوپلیتیک، به سکویی برای بازتعریف نقش ایران در اقتصاد جهانی تبدیل می کند. این نکته اهمیت بنیادین دارد؛ زیرا بازگشت به زنجیره های تامین جهانی تنها با اعلام آمادگی سیاسی حاصل نمی شود.

زنجیره های تامین بر اعتماد، پیش بینی پذیری، سرمایه گذاری بلندمدت، استانداردهای فنی، زیرساخت های مالی و روابط مداوم میان بنگاه ها شکل می گیرند. ایران برای آنکه بتواند جایگاه از دست رفته خود را در این شبکه ها بازسازی کند، باید از هر ظرفیت راهبردی خود برای کاهش فاصله با اقتصاد جهانی استفاده کند. تنگه هرمز، در این معنا، می تواند یکی از معدود نقاطی باشد که ایران از طریق آن نه از حاشیه، بلکه از متن نیازهای اقتصاد جهانی وارد گفت وگو شود.

به هر آینه، این فرصتی تاریخی است که باید به نحو احسن از آن استفاده شود. تنگه هرمز تنها یک آبراهه نیست. نقطه ای است که در آن جغرافیا، انرژی، تجارت، زنجیره های تامین، اقتصاد جهانی و حاکمیت ملی به یکدیگر می رسند. ایران باید این موقعیت را با هوشمندی مدیریت کند تا بتواند در معادلات امروز نقش آفرینی کند و جایگاه خود را در نظم اقتصادی آینده نیز بازتعریف کند. مساله اصلی آن است که این موقعیت به یک فرصت زودگذر تقلیل نیابد، بلکه به بخشی از یک راهبرد ملی برای پیوند دوباره ایران با اقتصاد جهانی تبدیل شود؛ راهبردی که در آن تنگه هرمز، نه فقط محل عبور کالا و انرژی، بلکه دروازه بازگشت ایران به زنجیره های تامین جهانی باشد.