به نقل از روزنامه اطلاعات - مینا حیدری: این ها درددل های مادری با سه فرزند است که همه شان به مدرسه می روند و حالا با سه کودک و کلاس های آنلاین دست به گریبان است.

تجربه مدارس آنلاین در سال های اخیر، به جای آن که راه حلی برای تداوم آموزش باشد، به مسأله ای پیچیده و چندلایه تبدیل شده است؛ از عدم دسترسی به اینترنت پایدار گرفته تا وضعیت بسترهایی که کلاس آنلاین در آن برگزار می شوند. روند آموزشی در ظاهر با برگزاری کلاس ها در خانه ادامه پیدا می کند اما در واقع، با افت کیفیت یادگیری، کاهش تعاملات اجتماعی و بروز چالش های روانی و خانوادگی همراه است و آثار آن به مرور در روند رشد آموزشی دانش آموزان آشکار می شود.
دخترم شاد نیست

مریم شهابی، کارشناس آموزش و مادر یک کودک دبستانی به اطلاعات می گوید: کاهش تمرکز فرزندم در حین آموزش مجازی، اولین مسأله ای است که با آن روبه رو شده ام. وقتی کلاس در خانه برگزار می شود، همه چیز حواس او را پرت می کند؛ از تلویزیون گرفته تا اسباب بازی ها و حتی رفت وآمد اعضای خانواده. دیگر آن نظم و انضباط فضای مدرسه وجود ندارد و نشستن پای کلاس برایش سخت است. از طرفی، یادگیری اش سطحی تر شده. خیلی اوقات فقط حضور دارد، اما واقعا درگیر درس نیست. اگر چیزی را متوجه نشود، کمتر سؤال می پرسد. در فضای مجازی خجالت می کشد یا اصلا فرصت تعامل مثل کلاس حضوری فراهم نیست. من هم به عنوان مادر، همیشه نمی توانم جای معلم را پر کنم.

او ادامه می دهد: یکی دیگر از مشکلات، کم تحرکی و خستگی جسمی است. ساعت های طولانی نشستن پای گوشی یا تبلت باعث شده هم تحرکش کم شود و هم از نظر جسمی زود خسته شود. حتی گاهی از درد چشم یا بی حوصلگی شکایت می کند.

شهابی می گوید: اما چیزی که بیشتر از همه نگرانم می کند، آسیب های روحی و اجتماعی است. فرزند من دیگر مثل قبل شاد نیست، دلتنگ دوستانش است و امکان بازی های گروهی را از دست داده و شور و نشاط مدرسه را ندارد.

این مادر می افزاید: فرزندم اکنون ارتباطش با همسالانش خیلی محدود شده و این موضوع روی روحیه اش تأثیر گذاشته است. از نظر خانوادگی هم شرایط ساده نیست. خانه ای که باید محل آرامش باشد، حالا تبدیل به کلاس درس شده و این موضوع روی همه ما فشار ایجاد کرده است. گاهی تنش بالا می گیرد، چون من باید هم به کارهای خانه برسم و هم به درس او رسیدگی کنم.
نشانه های ناکارآمدی

ابراهیم سحرخیز، کارشناس آموزش و معاون سابق وزارت آموزش و پرورش درباره وضعیت آموزش به اطلاعات می گوید: تنزل کیفیت آموزشی در دوره آنلاین شدن کلاس ها به شدت مشهود است. پیش از شیوع کرونا هم نظام آموزشی کشور در شرایط مطلوبی نبود و شواهد این ادعا را می توان در نتایج آزمون های بین المللی مشاهده کرد؛ آزمون هایی که در آن ها میزان یادگیری دانش آموزان در مهارت های پایه مانند خواندن، نوشتن، ریاضیات و علوم ارزیابی می شود.

به گفته او، در این ارزیابی ها که با حضور ده ها کشور توسعه یافته و منطقه ای در حال برگزاری است، ایران در میان رتبه های پایین قرار دارد. حدود 44 درصد از دانش آموزان دوره ابتدایی با فقر یادگیری مواجهند؛ به این معنا که بخش قابل توجهی از آن ها در مهارت های پایه دچار ضعف جدی هستند.

سحرخیز توضیح می دهد: در همان شرایط عادی نیز نظام آموزشی با تراکم بالای کلاس ها، کمبود معلم متخصص و ضعف در زیرساخت های آموزشی مواجه بود و این مسائل به مرور زمان، کیفیت یادگیری را کاهش داده است. مشکلات ساختاری باعث شده دانش آموزان حتی در بهترین حالت هم از استانداردهای جهانی فاصله داشته باشند.

شکاف طبقاتی در آموزش

سحرخیز در ادامه توضیح می دهد: با شیوع کرونا، این وضعیت نامطلوب بیش از پیش تشدید شده و تعطیلی مدارس و آموزش های غیرحضوری، به ویژه برای دانش آموزان مناطق محروم، آسیب های جدی به همراه داشته است.

او می گوید: شکاف طبقاتی در آموزش عمیق تر شده است؛ به طوری که برخی خانواده ها با استفاده از معلم خصوصی، پلتفرم های آموزشی و ابزارهای کمک درسی در حال جبران عقب ماندگی های درسی فرزندانشان هستند، در حالی که میلیون ها دانش آموز به ویژه در مناطق روستایی، از چنین امکاناتی محرومند. هرچه فاصله از شهرهای بزرگ بیشتر می شود، این نابرابری ها نیز افزایش می یابد.

این کارشناس آموزش تشریح می کند: پس از رواج آموزش آنلاین، بسیاری از دانش آموزان عملا از چرخه آموزش خارج شدند و دسترسی نداشتن به اینترنت یا ابزارهای هوشمند، آن ها را از حداقل آموزش نیز محروم کرده است. این اتفاق، شکاف یادگیری را به شکل بی سابقه ای افزایش خواهد داد.

فرصتی با چالش های جدی

معاون سابق وزارت آموزش و پرورش می گوید: آموزش مجازی نیز نتوانسته به طور کامل پاسخگوی نیازهای دانش آموزان باشد. برخی پلتفرم های آموزشی بدون نظارت کافی و با رویکرد تجاری در حال فعالیتند و انسجام لازم در این حوزه وجود ندارد.

سحرخیز توضیح می دهد: دسترسی به اینترنت، امکانات دیجیتال و شرایط مناسب در خانه برای همه دانش آموزان فراهم نیست و همین موضوع به نابرابری های جدید دامن زده است. بسیاری از دانش آموزان در فضای مجازی احساس راحتی برای طرح سؤال ندارند و تعامل مؤثر میان معلم و دانش آموزان به درستی شکل نمی گیرد.

او تأکید می کند: آموزش مجازی علاوه بر ضعف در تعامل، امکان نظارت مؤثر بر یادگیری دانش آموزان را نیز کاهش داده و در بسیاری از موارد، خانواده ها ناچار شده اند نقش معلم را ایفا کنند؛ نقشی که برای آن آمادگی لازم را ندارند.

آسیب های عاطفی و اجتماعی

مدرسه صرفا محل آموزش درسی نیست، بلکه محیطی برای رشد اجتماعی، عاطفی و اخلاقی دانش آموزان نیز محسوب می شود. تعاملات روزمره، بازی ها، ارتباط با همسالان و حتی مسیر رفت وآمد به مدرسه، بخشی از فرآیند تربیتی دانش آموزان است. سحرخیز با بیان این موضوع می گوید: با حذف این فضا، بخش مهمی از رشد اجتماعی دانش آموزان آسیب دیده است. برخی از آن ها به دلیل طولانی شدن تعطیلات، از تحصیل فاصله گرفته و حتی وارد بازار کار شده اند.

این کارشناس می افزاید: بسیاری از دانش آموزان در شرایطی زندگی می کنند که فضای آرام برای تمرکز ندارند؛ مشکلات اقتصادی، تنش های خانوادگی و نبود امکانات مناسب، تمرکز آن ها را مختل کرده است. در بسیاری از خانه ها، دانش آموز ناچار است همزمان با درس خواندن، با شلوغی محیط، رفت وآمد اعضای خانواده و حتی دغدغه های معیشتی روبه رو شود؛ شرایطی که عملا ذهن او را درگیر می کند و اجازه تمرکز عمیق را از او می گیرد.

سحرخیز تأکید می کند: در چنین شرایطی، حتی اگر آموزش مجازی در دسترس باشد، کیفیت یادگیری به شدت تحت تأثیر قرار می گیرد. نبود آرامش روانی، فشارهای اقتصادی و کمبود امکانات آموزشی باعث می شود فرآیند یادگیری به تجربه ای ناپایدار و پراسترس تبدیل شود و بسیاری از دانش آموزان نتوانند از ظرفیت واقعی آموزش بهره مند شوند.

ضعف در نظارت و ارزشیابی

نبود برنامه ریزی مشخص، به ویژه برای دانش آموزان پایه دوازدهم، موجب افزایش استرس شده است. همچنین نامشخص بودن زمان امتحانات و کنکور، دانش آموزان را در وضعیت بلاتکلیفی قرار داده و فشار روانی آن ها را چندبرابر کرده است.

سحرخیز تشریح می کند: رقابت پنهان میان دانش آموزان نیز به این اضطراب دامن زده، زیرا بسیاری از آن ها از وضعیت آموزشی سایر رقبا بی اطلاع هستند. این کارشناس آموزش توضیح می دهد: برگزاری آسان گیرانه و ارفاقی امتحانات می تواند به افت کیفیت آموزش منجر شود. ارزشیابی باید واقعی و دقیق باشد و استانداردهای آموزشی نباید به بهانه شرایط بحرانی، کاهش یابند. این رویکرد می تواند در آینده، یک آسیب جدی برای نظام آموزشی به وجود بیاورد. همزمانی بحران ها از جمله جنگ، مشکلات اقتصادی، بیکاری و مسائل اجتماعی، فشار مضاعفی بر نظام آموزشی وارد کرده است.

یک آسیب جدی برای جامعه

سحرخیز هشدار می دهد که در صورت عدم مدیریت صحیح این شرایط، بیشترین آسیب متوجه دانش آموزان و در نهایت آینده کشور خواهد بود. ادامه این روند می تواند نسلی را شکل دهد که با ضعف های جدی در مهارت های پایه، کاهش اعتماد به نفس، آسیب های اجتماعی و ناتوانی در رقابت علمی و حرفه ای مواجه است. اگر شکاف های آموزشی و افت کیفیت یادگیری جبران نشود، نسل آینده با نابرابری عمیق تر، فرصت های محدودتر و آمادگی کمتر برای ورود به جامعه و بازار کار روبه رو خواهد شد.

او تشریح می کند: آینده کشور به کیفیت آموزش امروز گره خورده و هرگونه سهل انگاری در این حوزه، مستقیما بر سرمایه های انسانی اثر می گذارد. نسلی که قرار است بار توسعه را به دوش بکشد، در صورت تداوم این وضعیت، با چالش های جدی در یادگیری، مهارت آموزی و حتی تعاملات اجتماعی مواجه خواهد بود.

حرف آخر

آنچه امروز در آموزش آنلاین دیده می شود، فقط یک مشکل آموزشی نیست؛ نشانه تغییر تدریجی سبک زندگی خانواده ها و رابطه کودکان با یادگیری است. دانش آموزی که مدرسه را تنها در قاب یک صفحه نمایش تجربه می کند، به مرور آموزش را نه به عنوان یک تجربه جمعی و انگیزه بخش، بلکه به عنوان فعالیتی فرسایشی و اجباری می شناسد. خطر اصلی اینجاست که اگر این روند ادامه پیدا کند، بی حوصلگی مزمن نسبت به یادگیری رخ خواهد داد.در چنین شرایطی، راه حل صرفا بازگشت به مدرسه حضوری یا افزایش ساعت کلاس ها نیست. نظام آموزشی باید بپذیرد که شیوه آموزش کودکان تغییر کرده و دیگر نمی توان با همان الگوی قدیمی، چه در کلاس واقعی و چه در فضای مجازی، دانش آموز را درگیر یادگیری نگه داشت. یکی از مهم ترین اصلاحات، کاهش حجم آموزش و حرکت به سمت کیفیت یادگیری است.

باید پذیرفت آموزش موفق فقط با فناوری شکل نمی گیرد. هیچ پلتفرم و اینترنت پرسرعتی نمی تواند جای حس تعلق، ارتباط انسانی، رقابت سالم، دوستی و انگیزه ای را بگیرد که در فضای واقعی مدرسه شکل می گیرد. اگر می خواهیم آموزش آینده کارآمدتر باشد، باید تکنولوژی در خدمت انسانی تر شدن آموزش قرار بگیرد.