در میانه بهاری که به جای شکوفه، بوی باروت و بیم موشک در آن پیچیده بود، دانشگاه های ایران ناگهان خالی شدند. جنگ رمضان 1404-1405 تعطیلی ای را تحمیل کرد که هیچ شباهتی به تعطیلی های آرام نوروز یا تابستان نداشت؛ نه بر پایه تقویم، نه با اختیار و آمادگی که در پی تهدیدی بیرونی و ویرانگر رخ داد. یکباره کلاس ها به سکوت فرو رفت، خوابگاه ها با شتاب تخلیه شد و انبوهی از ناتمامی ها - از کارهای اداری معلق تا دفاع های عقب افتاده و وسایل جامانده - پرسش هایی پردامنه و اغلب بی پاسخ را در ذهن دانشگاهیان کاشت.

به گزارش اعتماد، این وقفه بیش از یک خلأ تقویمی به بحرانی وجودی برای نهاد علم بدل شد: نبض تپنده ای که فرو نشست و غیابش هم حس امنیت روانی را لرزاند و هم معنای زندگی جمعی، تعلق و آینده نگری را به چالش کشید. در این میانه، آنچه کمتر به گوش رسیده، روایت درونی همین سکوت و انتظار است؛ اینکه تعطیلی پیش بینی نشده چه بر سر روان و ذهن دانشجویان و استادان آورد، از دست رفتن پیوندهای روزمره چه زخم هایی ناپیدا به جا گذاشت و امکان بازگشت به فضایی که حالا دیگر همان سابق نیست، چگونه فهمیده می شود.

ضرورت واکاوی این تجربه زیسته، از لایه های پیدا تا آسیب های پنهان این تعلیق طولانی، سنگ بنای شکل گیری این مصاحبه شد. در همین رابطه، با الهام فخاری، روان شناس و عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی، همک لام شدیم تا از زاویه ای انسانی و بالینی، پرتویی بر این روزهای پرابهام بیفکنیم و تصویری روشن تر از تاب آوری، فقدان و بازسازی در میانه بحران ترسیم کنیم.

شما که این روزها هم گاهی به دانشگاه سر می زنید، دانشگاه را در این برهه چه شکلی می بینید؟ این سکوت موقت چه حسی دارد؟

دانشگاه خانه مشترک همه ماست و نبودن اعضای اصلی این خانه مطلوب هیچ کسی نبوده و نیست. دانشگاه در نبود دانشجویان و مدرسه در نبود دانش آموزان خاموش و کم فروغ و چه بسا اندوهگین است. ولی بیایید به گونه ای دیگر به وضعیت نگاه کنیم: گاهی برای حفاظت و مراقبت از عزیزترین های مان باید بپذیریم که در جای امن تر و شرایط پایدارتر باشند و دوری شان را تحمل کنیم. مهم این است که بچه ها سالم، باانگیزه و استوار بمانند. این سکوت را چنانکه گفتید موقت می دانم و باور دارم همه به شوق دیدار دوباره و برای حفاظت از جان و سلامتی فردی و جمعی بچه ها، با شکیبایی سازنده این دوران را از سر می گذرانیم. تدبیر وزیر محترم و مدیران ملی برای پیشگیری از آسیب به نهاد و بافت اجتماعی دانشگاه را بجا ارزیابی می کنم. این دوران ویژه می گذرد و استوارتر و آموخته تر از گذشته باز هم در کنار هم دانشگاه را تجربه خواهیم کرد.

در گذشته همیشه مواقعی هم دانشگاه تعطیل می شده، نوروز و تابستان؛ اما آن تعطیلی ها با برنامه و انتخابی بود. این بار اما پیش بینی نشده و به خاطر تهدید بیرونی رخ داد. از منظر روانی، تجربه این دو نوع خالی بودن چه تفاوتی دارد؟

برنامه ای که ما در شرایط عادی و برای کار آموزش تنظیم می کنیم، بر پایه وضعیت باثبات و با پیش فرض های روندهای پیش بینی پذیر است. فرآورده این برنامه، تقویم آموزشی سالانه و برنامه کار آموزشی، اداری، پژوهشی و فراغتی است. ولی هنگامی که چالش های پیش بینی نشده رخ می دهند، از وضعیت عادی خارج شده ایم. بحران ها برخی طبیعی و برخی انسان ساخته هستند که جنگ برجسته ترین آن هاست. همه می دانیم که جنگ به کشور ما تحمیل شده و ما در شرایط دفاع قرار گرفته ایم، پس اولویت های روزمره کاری، آموزشی، بازرگانی و حتی خانوادگی ناگزیر دچار دگرگونی جدی شده اند.

اما یک تفاوت بزرگ اینجاست: دانشگاه خالی هست ولی تعطیل نیست. وزارتخانه، مدیران دانشگاهی، همکاران اداری و استادان تلاش کردند و نگذاشتند دانشگاه تعطیل شود. با همه محدودیت های شرایط بحران، آموزش در کشور متوقف و تعطیل نشده است. بله، از برخی بایسته ها فاصله گرفته ایم ولی این به دلیل بایسته های حفاظتی و پدافند غیرعامل و عامل بوده است. این تجربه سهمگین یک دوره آموزش بزرگ اجتماعی ملی هم هست. هیچ تدریسی در کلاس نمی توانست ما را به این مقدار نسبت به ماهیت و اهمیت زیرساخت ها، نهادها، پیوستگی فرصت ها و تهدیدها و فنون مذاکره و مقابله آگاه و آموخته سازد. تکرار می کنم دانشگاه تعطیل نشد و جامعه گسترده و گوناگون دانشجویان، استادان و کارکنان، شبکه تاروپودی تاب آوری در این جنگ پیچیده ترکیبی بوده اند.

خیلی ها با عجله رفتند. وسایل شان در خوابگاه مانده، کارهای اداری شان ناتمام. این بلاتکلیفی و معلق بودن چه حسی ایجاد می کند؟

از پیامدهای شرایط جنگی که به کشور تحمیل شده، وضعیت تعلیق برنامه ها، اولویت ها و کار و زندگی است که هم آزاردهنده و هم هزینه افزا بوده است. دشمن آگاهانه این تعلیق را به جامعه تحمیل کرده است. جنگ ترکیبی پیش از شلیک موشک ها و بمباران، با ناامنی روانی و تلاطم پی درپی آغاز شده بود که توان تمرکز، بازدهی کاری و امکان برنامه ریزی را سلب می کند. با این حال، ما آگاهانه تلاش کرده ایم تعلیق تحمیلی را خنثی و جبران کنیم. تدابیری در سطح وزارتی و دانشگاه ها برای پیشبرد کارهای اداری اتخاذ شده که اگرچه با دشواری و گاهی کندتر، ولی جریان کارها متوقف نشده است.

در بحبوحه جنگ، برای حفظ امنیت افراد، فضاها پلمب شد تا وسایل بچه ها سالم در امانت باشند. پس از آتش بس نیز برای تحویل وسایل یا پیشبرد کارها رویه هایی فعال و تمدید مهلت ها و تسهیل روندها در امور آموزشی، پژوهشی و اداری اعلام شده است. یادمان باشد درست میانه سهمگین ترین جنگ قرن هستیم؛ باید از روش های بهبود تاب آوری خود و گروه های اجتماعی پشتیبان استفاده کنیم.

برای دانشجویان خوابگاهی، این وقفه فقط قطع درس نیست، قطع یک سبک زندگی است؛ نبودن موقتی این زندگی جمعی را چطور تحلیل می کنید؟

خودتان گفتید: موقتی . یکی از محورهای تاب آوری در بحران این است که یادمان باشد این وضعیت گذراست. در کنار هم از این فراز تاریخی خواهیم گذشت. گرچه امکان با هم بودن در دانشگاه و زندگی در خوابگاه هنوز فراهم نیست، ولی امکان استفاده از گروه های اجتماعی محلی، خانواده و خویشاوندی هست. جوان، نوآور، چابک و سازنده است. جنگ تحمیل شده، درست، ولی دفاع بزرگی هم صورت گرفته که موجب تداوم زندگی مردم در سراسر کشور شده است. این بخشی از داستان زندگی ما در این بخش از تاریخ است که دلیرانه و پرشور تجربه اش می کنیم. اتفاقا در این تهدید، فرصتی درخشان نهفته است: وقتی از دانشگاه نوآور و کارآفرینی اجتماعی می گفتیم، نمی دانستیم که میدان به انجام رساندن آن دانش، همین روزها خواهد بود.

حضور فیزیکی در دانشگاه ندارید ولی دانشجو در جامعه حضور دارد. جامعه محلی و بافت اجتماعی پیرامون خود را بسنجید و ایفای نقش کنید. مگر دانشگاه نمی رویم که در آینده در جامعه ایفای نقش کنیم؟ خب این گوی و میدان در میانه دوران آموزش رسمی شما فراهم شده است. برخی چالش های بزرگ، دیدگاه و نظام شناختی ما را دگرگون و بالنده می کنند. به دانشگاه برمی گردیم، چنانکه پس از محدودیت های کووید- 19 بازگشتیم.

به خصوص برای دانشجویان سال آخر، این وقفه می تواند استرس زا باشد؛ دفاع ها عقب افتاده، فرصت های شغلی از دست رفته. چطور می شود به این گروه دلداری و اطمینان داد که این تمام ماجرا نیست؟

تلاش وزیر محترم و مجموعه دولت بر این بوده که با کمترین آسیب، روندهای آموزشی و اداری به انجام برسند. برای تاخیرها، فرصت های تمدید و جبران پیش بینی شده و برگزاری دفاع ها و مصاحبه ها به صورت برخط تدارک دیده شده است. به نسبت وقوع یک جنگ بزرگ ترکیبی، کشور متوقف نشده است. روشن است که روندها تغییر داشته باشند یا برخی کارها دیر و زود بشوند، ولی متوقف نشده اند. بازار کار ایران هم اکنون شرایط متفاوتی در مقایسه با پیش از تهاجم دارد. زندگی، نگرش ها و جهان همه ما دگرگون شده و ما همانی نیستیم که پیش از جنگ بودیم.

وظیفه ماست که به جوانان نشان بدهیم پشتیبان و در کنار هم هستیم و دنیا به آخر نرسیده، بلکه تعریف نوینی از ایران و ایرانی برساخته شده. جنگ ها پایان می یابند و باور داریم پایداری مدافعان میهن و توانایی جوانان، فرصت های رشد و سازندگی فراهم می آورد. در جهان پس از جنگ، کسب و کارهای تازه ای پررونق خواهند شد و کشور به نیروی کار چالاک نیاز دارد. اگر سنجیده و درست عمل کنیم، در برابر آسیب به کسب و کارها، می توان فضاها و فرصت های تازه ای برپا کرد. جنگ نشان داد جامعه ما زنده، پویا و دارای چارچوب هویتی است. در برابر حملات جنگ شناختی هوشیار باشیم و باور داشته باشیم از عهده ترمیم، بازسازی و بهسازی برمی آییم.

گاهی دوری باعث قدرشناسی می شود. آیا این تجربه می تواند باعث شود دانشجویان بعد از بازگشایی، قدر آن فضای جمعی و تعامل حضوری را بیشتر بدانند و جدی تر درگیر شوند؟

نه تنها دانشجویان، بلکه همه اقشار جامعه طی این چالش بزرگ، در معناها، باورها، آگاهی ها و دلبستگی های شان بازنگری داشته اند. آیا اکنون وجود یک پل یا جاده برایمان معنای متفاوتی ندارد؟ دارد، چون داشته های مان در شرایط تهدید وجودی قرار گرفت. امکان جابه جا شدن، امکان دیدار، حتی امکان خارج شدن از خانه در برخی شهرها ناممکن می شد. در روان شناسی رشد، چالش های بزرگ را موجب دگرگونی اساسی در شخصیت و نگرش می دانند؛ فشار بحران چنان سنگین است که از وجود شما آلیاژی نو می سازد. برخی در این فشار ترک می خورند ولی برخی دیگر پولاد آبدیده می شوند. چه بسا در داستان سرزمین مان باید از چنین بحرانی، جوانانی کارآزموده و استوارتر رشد یابند.

شما امروز با همه نسل زدهای جهان فرق دارید. قدر با هم بودن ها، قدر دوست داشتن را بیشتر و بهتر می دانیم. برخی رابطه ها ممکن است پایان یافته باشند و برخی با وجود عنوان های عالی، کم آوردند و لطمه زدند. این هم بخشی از زندگی است. ولی آیا نسبت به زندگی، به زنده ماندن و به یاریگری حساس تر و همراه تر نشده اید؟ هستید. باور کنید و به وجود نازنین و استوارتان ببالید. از توفان، از میان آن همه آتش و آوار، بال و پر بگشایید. آینده را شما که در دل بحران آلیاژی نو شده اید، می سازید.