فرارو عبدالحلیم قندیل، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی

به نقل از روزنامه القدس العربی، دیگر کمتر کسی از تناقض گویی ها، نمایش های ناگهانی و چرخش های بی وقفه دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا شگفت زده می شود؛ اما شاید هیچ رویدادی به اندازه جنگ او علیه ایران ماهیت آشفته، نمایشی و پرهیاهوی آنچه می توان سیرک ترامپ نامید، آشکار نکرده باشد.

تنها در فاصله 48 ساعت، موضع ترامپ از یک سوی طیف به سوی دیگر چرخید. او حدود یک هفته پیش، با لحنی پرشور، امپراتورمآبانه و سرشار از اعتمادبه نفس، از عملیاتی با عنوان پروژه آزادی در تنگه هرمز سخن گفت؛ عملیاتی که به ادعای او قرار بود کشتیرانی بین المللی را از سلطه ایران آزاد کند. برای اجرای این مأموریت، آمریکا یک آرمادای عظیم نظامی به منطقه اعزام کرد: ناوشکن ها، مین روب ها، صدها جنگنده و بالگرد و حدود 15 هزار نیروی ویژه آمریکایی.

ترامپ در نخستین روز عملیات اعلام کرد دو کشتی تجاری با پرچم آمریکا از تنگه عبور کرده اند. رسانه ها و منابع آمریکایی هم، با اشتیاقی آشکار برای ساختن تصویر موفقیت، بعداً مدعی شدند شمار این کشتی ها به سه فروند رسیده است. اما حتی اگر این روایت را بپذیریم، این رقم در برابر حجم تردد پیش از جنگ یعنی حدود 150 کشتی و نفتکش در روز بسیار ناچیز بود و بیشتر به تلاشی تبلیغاتی شباهت داشت تا نشانه ای از بازگشت واقعی آزادی کشتیرانی.

در مقابل، منابع ایرانی اساساً عبور هرگونه کشتی تحت حمایت آمریکا را تکذیب کردند و هشدار دادند که به هر کشتی ای که مقررات و سازوکار عبور تعیین شده از سوی تهران را نقض کند، شلیک خواهند کرد. اندکی بعد، تصاویر منتشرشده عملاً روایت ایران را تقویت کرد؛ روایتی که با تصمیم ناگهانی ترامپ برای توقف و تعلیق پروژه آزادی آشکارتر شد. این عقب نشینی در حالی رخ داد که ترامپ پیش تر کشورهای اروپایی و آسیایی را فراخوانده بود تا به جنگ او در تنگه هرمز بپیوندند. اما هیچ کشوری پاسخ مثبت نداد. دلیل این بی اعتنایی روشن بود: تقریباً همه بازیگران مهم می دانستند که رییس جمهور آمریکا درگیر ترکیبی از سطحی نگری، محاسبات شتاب زده و نمایش های پرهزینه شده است؛ جنگی که هزینه های جهانی آن روشن بود، اما اهداف نهایی آن همچنان مبهم و متغیر باقی مانده بود.

دونالد ترامپ، طبق معمول، بار دیگر کسی را ناامید نکرد. او این بار نیز از اعلام ضمنی شکست شتاب زده خود در جنگ هرمز ابایی نداشت؛ هرچند تلاش کرد عقب نشینی نظامی خود را با عقب نشینی سیاسی بپوشاند و اعلام کرد مذاکرات با ایران به توافق رسیده است. اما توافقی که ترامپ از آن سخن گفت، نه صرفاً درباره حل بحران تنگه هرمز، بلکه درباره توقف کامل جنگ بود. بر اساس اطلاعاتی که ابتدا رسانه های آمریکایی مانند آکسیوس منتشر کردند و سپس خبرگزاری های بین المللی به نقل از میانجی های پاکستانی آن را تأیید کردند، چارچوب این توافق در کلیات، بیش از آنکه به خواسته های اولیه واشنگتن نزدیک باشد، با دیدگاه ایران همخوانی داشت. گفته می شود این توافق در قالب یک یادداشت تفاهم 14 بندی و در یک صفحه تنظیم شده و از نظر کلی با دومین پیشنهاد رسمی ایران تطابق دارد.

ایران پیش تر نیز آمادگی خود را برای بازگشایی تنگه هرمز در قالب ترتیباتی جدید اعلام کرده بود، اما درخواست آمریکا برای صفر کردن دائمی غنی سازی هسته ای را رد کرد. تهران در مقابل، تعلیق موقت غنی سازی و پذیرش بازرسی بین المللی را مطرح کرده است؛ پیشنهادی که به معنای عقب نشینی کامل از برنامه هسته ای نیست، بلکه تلاشی برای خرید زمان، کاهش تنش و حفظ حداقلی از حقوق هسته ای تلقی می شود. در عین حال، ایران به طور قاطع با برچیدن تأسیسات و راکتورهای هسته ای خود و نیز تحویل حدود 450 کیلوگرم اورانیوم غنی شده با غنای بالای 60 درصد به واشنگتن مخالفت کرده است.

به نظر می رسید تهران ممکن است با انتقال اورانیوم با غنای بالا به کشوری ثالث (احتمالاً روسیه) موافقت کند؛ گزینه ای که ظاهراً دولت ترامپ نیز می توانست با آن کنار بیاید. ولادیمیر پوتین، رییس جمهور روسیه، آشکارا از دوستی و شراکت راهبردی با تهران سخن می گوید و دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، نیز به شیفتگی خاص خود نسبت به مرد کرملین شناخته می شود. به این ترتیب، ترامپ آرام آرام روی فرشی ایرانی کشیده شد؛ فرشی که با صبر، محاسبه و ظرافتی راهبردی بافته شده بود.

ترامپ از آشکار شدن شکست زودهنگام خود در جنگ هرمز ابایی نداشت؛ هرچند تلاش کرد عقب نشینی پرسر وصدای نظامی اش را با عقب نشینی سیاسی دیگری بپوشاند و اعلام کند مذاکرات با ایران به توافق رسیده است. ایران با ترکیبی از صبر و ایستادگی چشمگیر هم در جنگ چهل روزه پیش از آتش بس و هم پس از آن در میدان سیاست، توانست غرور و خودشیفتگی افراطی ترامپ را در هم بشکند. سخنان او درباره پیروزی مطلق به تدریج به موضوعی مضحک تبدیل شد. نه آمریکا و نه رژیم اسراییل به پیروزی قابل اعتنایی دست نیافتند و افکار عمومی نیز بازی پنهان سازی خسارت های واشنگتن و تل آویو را باور نکرد.

چند روز پیش، شبکه آمریکایی سی.ان.ان گزارشی تصویری و قابل توجه منتشر کرد؛ گزارشی کوتاه و چهار دقیقه ای که موفقیت نیروهای ایرانی در تخریب تقریباً کامل 16 پایگاه آمریکایی در هشت کشور را ثبت می کرد. این گزارش از انهدام رادارهای پیشرفته، هواپیماهای سوخت رسان و هواپیماهای هشدار زودهنگام آواکس روی زمین سخن می گفت و هم زمان ادعاهای ترامپ و پیت هگست را به سخره می گرفت.

پیت هگست پیش تر در جلسه استماع کنگره، با ادعایی که موجی از تمسخر برانگیخت، گفته بود هزینه جنگ علیه ایران از 25 میلیارد دلار فراتر نرفته است. اما خیلی زود روزنامه ها و شبکه های بزرگ تلویزیونی آمریکا نادرستی این رقم را آشکار کردند و نوشتند کمترین برآورد از هزینه جنگ، بیش از 50 میلیارد دلار است. این افشاگری برای ترامپ و ژنرال هایش دردناک بود؛ زیرا نشان می داد جنگی که قرار بود کوتاه، قاطع و کم هزینه باشد، به فرسایشی پرخرج و رسواکننده تبدیل شده است. از همین رو، ترامپ تلاش کرد با اعلام عملیات پروژه آزادی ، بزرگ نمایی محاصره دریایی بنادر ایران و تکرار این ادعا که ایران در آستانه فروپاشی است، از این جنجال عبور کند.

دونالد ترامپ حتی مدعی شد هدف نخست خود یعنی تغییر نظام ایران را محقق کرده است؛ ادعایی که با واقعیت آشکار میدان و سیاست هیچ نسبتی نداشت. حقیقت این بود و هست که نظام ایران پس از ترور آیت الله علی خامنه ای نه ضعیف تر، بلکه منسجم تر و جسورتر شده است. ساختار قدرت، به جای فروپاشی، خود را بازآرایی کرد و در برابر فشار خارجی، انسجام امنیتی بیشتری یافت.

پس از خروج آمریکا از دور نخست گفت وگوها در اسلام آباد پاکستان، در جبهه مذاکرات غیرمستقیم نیز عزم ایران برای ترسیم خطوط قرمز خود آشکارتر شد. تهران نشان داد که حاضر نیست زیر فشار جنگ، همه پرونده های راهبردی خود را هم زمان روی میز بگذارد. از این مرحله به بعد، برنامه موشک های بالستیک دیگر موضوعی قابل مذاکره نبود و روابط ایران با متحدان منطقه ای و آنچه واشنگتن گروه های نیابتی می نامد نیز از دستور کار تبادل پیام ها خارج شد. ایران در مقابل، مرکز ثقل مذاکرات را به مسئله تنگه هرمز منتقل کرد؛ حرکتی حساب شده که بر نگرانی گسترده جهانی از پیامدهای بسته ماندن این آبراه استوار بود

در همین چارچوب، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، از اسلام آباد راهی مسقط شد و سپس برای دیدار با ولادیمیر پوتین به مسکو رفت. او در ادامه به پکن سفر کرد تا با مقام های چینی دیدار کند؛ مقام هایی که حمایت خود از ایران و مخالفتشان با جنگ نامشروع آمریکا و اسراییل را پنهان نکرده اند. شی جین پینگ، رییس جمهور چین، پیش تر نیز از ضرورت مقابله با قانون جنگل و دفاع از حقوق بین الملل سخن گفته بود.

چین و روسیه تنها به مواضع سیاسی بسنده نکردند، بلکه آن را با اقدامات عملی نیز همراه ساختند. هر دو کشور با استفاده از حق وتو، پیش نویس قطعنامه های ضدایرانی در شورای امنیت را متوقف کردند و تحرکات مورد حمایت آمریکا در سازمان ملل را به بن بست کشاندند. پکن همچنین توجه چندانی به گزارش ها و نشت های اطلاعاتی رسانه های آمریکایی نشان نداد؛ گزارش هایی که از حمایت اطلاعاتی و پدافندی چین از ایران سخن می گفتند. از جمله، ادعا شده بود نیروهای ایرانی به سامانه های پدافند هوایی دوش پرتاب مجهز شده اند که به نظر می رسید نسخه ای ارتقایافته از موشک های روسی استرلا با فناوری چینی باشند؛ سامانه هایی که در سرنگونی بمب افکن های پیشرفته آمریکایی نقش داشته اند.

علاوه بر این، از نقش چین و روسیه در پشتیبانی از برنامه فضایی ایران و ماهواره های نظامی آن نیز سخن گفته می شود. هرچند پکن و مسکو در موضع گیری های علنی از اظهار نظر مستقیم خودداری کرده اند، اما به نظر می رسد حمایت آن ها در ارائه تصاویر ماهواره ای و مختصات پایگاه های آمریکایی و اسراییلی به ایران جدی بوده است؛ حمایتی که دقت و کارایی حملات موشکی ایران را افزایش داد و هزینه جنگ را برای واشنگتن و تل آویو بالا برد. با این حال، نباید پیشرفت بومی ایران در حوزه پهپادها و موشک ها را نادیده گرفت. این پیشرفت فقط در خلیج فارس دیده نشد، بلکه آثار آن حتی در جبهه لبنان نیز آشکار شده است. پهپادهای مبتنی بر فیبر نوری، به ویژه، به عاملی برای هراس ارتش اسراییل، نیروها و شهرک نشینان شمال فلسطین اشغالی تبدیل شده اند و نوع تازه ای از بازدارندگی میدانی را شکل داده اند.

همان گونه که حرکت ایران به سمت روسیه و چین از منظر بین المللی سنجیده و حساب شده بود، مواضع تهران در قبال متحدان منطقه ای نیز در چارچوبی دقیق قرار داشت. بر اساس مواضع رسمی ایران، تلاش تهران برای متوقف کردن جنگ و تجاوز علیه خود، هم زمان با تلاشی جدی برای توقف جنگ علیه لبنان نیز همراه بوده است. در مقابل، آمریکا تلاش کرده است با کشاندن دولت رسمی لبنان به مسیرهای موازی مذاکره در واشنگتن، ایران را از معادله لبنان کنار بزند و حاکمیت لبنان را به سمت پذیرش نوعی توافق صلح ابراهیمی با اسراییل سوق دهد. هم زمان، تلاش هایی نیز برای درگیر کردن ارتش لبنان در همکاری با ارتش اسراییل علیه حزب الله و حتی کشاندن گروه های لبنانی به جنگ داخلی جدید، تحت عنوان ضرورت خلع سلاح حزب الله، در جریان بوده است.

با این حال، به نظر نمی رسد مسیر اجرای کامل طرح آمریکا و اسراییل در لبنان هموار باشد. آینده این پرونده تا حد زیادی به توان نیروهای ملی لبنان، میزان پایبندی آن ها به سازوکارهای قانونی و قانون اساسی و همچنین رفتار مقاومت و هوادارانش وابسته می باشد؛ جریانی که همواره بر حفظ صلح داخلی تأکید کرده و تلاش کرده است از کشیده شدن لبنان به جنگ داخلی تازه جلوگیری کند. علاوه بر این، نتایج نظرسنجی ها نشان می دهد اکثریت لبنانی ها با هرگونه عادی سازی روابط با اسراییل و اهداف توسعه طلبانه و ویرانگر آن مخالف اند.