فرارو کریستوفر اس چیویس، عضو ارشد و مدیر برنامه کشورداری در بنیاد کارنگی برای صلح بین الملل

به نقل از روزنامه گاردین، رسیدن به توافق با ایران مستلزم آن است که ایالات متحده موضعی اتخاذ کند که از نگاه تهران، بقای حکومت را تهدید نکند. هر مسیر دیگری، به احتمال زیاد، به بن بستی طولانی، پرهزینه و فرسایشی منتهی خواهد شد.

پس از ماه ها جنگ، واشنگتن هنوز به سختی تلاش می کند ایران را وادار کند عبور و مرور باثبات از تنگه هرمز را احیا کند؛ چه رسد به آنکه تهران خواسته های اصلی آمریکا را بپذیرد: کنار گذاشتن برنامه هسته ای، برچیدن توان موشکی و پایان دادن به شبکه های مقاومت منطقه ای. اگرچه ایران آسیب هایی دیده اما تهران همچنان توانسته عبور نفت، گاز، کود شیمیایی و هلیومِ بسیاری از کشورها از تنگه را مختل کند. پیامدهای این وضعیت از مرزهای خاورمیانه فراتر رفته است. اقتصاد جهانی در معرض خطر قرار گرفته، محبوبیت داخلی دونالد ترامپ رو به کاهش است روسیه از فرسایش آمریکا سود می برد و آمادگی نظامی واشنگتن به ویژه در منطقه هند اقیانوس آرام آسیب می بیند.

ایالات متحده در همه شاخص های مهم قدرت ملی از ایران بالاتر است. آمریکا ارتشی در مقیاسی بسیار بزرگ تر، بزرگ ترین اقتصاد جهان و توانایی گسترده برای قطع دسترسی کشورها به بازارهای جهانی از طریق قدرت دلار را در اختیار دارد. پس پرسش اصلی این است: چرا ایران توانسته است تا این اندازه طرح های واشنگتن را ناکام بگذارد؟

مشکل اصلی آن است که ترامپ، هرچند خود را اهل مذاکره معرفی کرده، اما در عمل تقریباً به طور کامل بر فشار نظامی و اقتصادی تکیه کرده است نه بر بده بستان واقعی دیپلماتیک. رویکردی کارآمدتر باید تضمین ها و مشوق هایی به تهران ارائه دهد که آن قدر مهم و معتبر باشند که پذیرش خطر امضای توافق با واشنگتن را برای ایران توجیه پذیر کنند. چنین رویکردی همچنین باید خطوط قرمزی را که حکومت ایران نشان داده از آن ها عقب نشینی نخواهد کرد، به رسمیت بشناسد.

رویکرد ترامپ در اصل شکلی از دیپلماسی قهری است. دیپلماسی قهری می تواند کارساز باشد و در گذشته نیز کارساز بوده است. اما شرط موفقیت آن این است که از طرف مقابل خواسته هایی مطرح شود که بتواند بدون به خطر انداختن بقای خود بپذیرد. نمونه های موفق دیپلماسی قهری در گذشته نیز همین منطق را نشان داده اند. فشارهایی که اسلوبودان میلوشویچ، رهبر صربستان، را در سال 1995 بر سر بوسنی به میز مذاکره آورد و در سال 1999 نیز او را به پذیرش شروط مربوط به کوزوو واداشت.

اما در مورد ایران امروز، خواسته های واشنگتن عملاً به مرز درخواست برای خلع سلاح یک جانبه نزدیک شده است. از نگاه تهران، پذیرش این شروط یعنی واگذاری همان ابزارهایی که حکومت آن ها را ضامن بقا خود می داند: برنامه هسته ای، توان موشکی، شبکه های منطقه ای و اهرم های فشار در خلیج فارس. به همین دلیل، هرچه آمریکا فشار نظامی را بیشتر می کند، احتمالاً تهران بیشتر به این نتیجه می رسد که حفظ توانمندی های بازدارنده قوی تر، برای بقای حکومت ضروری است. خروج ترامپ از برجام در سال 2018 نیز این بی اعتمادی را عمیق تر کرده است. آن تصمیم به تهران یادآوری کرد که واشنگتن ممکن است امتیازات ایران را بگیرد، محدودیت ها را اعمال کند و سپس با تغییر اراده سیاسی، دوباره مسیر خصومت را در پیش بگیرد.

ایران امروز همچنین بیش از بسیاری از اهداف پیشین دیپلماسی قهری، ظرفیت تحمل فشار دارد. تهران ابزارهایی در اختیار دارد که به آن اجازه می دهد هزینه جنگ را برای آمریکا و متحدانش بالا ببرد: پهپادها، موشک ها، توان سایبری، عملیات اطلاعاتی و ظرفیت تهدید کشتیرانی تجاری جهانی. این ابزارها شاید با قدرت متعارف آمریکا قابل مقایسه نباشند، اما برای فرسایش اراده سیاسی واشنگتن و افزایش هزینه های منطقه ای جنگ کافی اند. مهم تر از همه، ایران از حامیان خارجی قدرتمندی برخوردار است. چین حمایت اقتصادی و دیپلماتیک حیاتی ارائه می دهد و برای تهران نقش شریان تنفسی در برابر فشارهای آمریکا را ایفا می کند. روسیه نیز همچنان پشتوانه نظامی و سیاسی در اختیار ایران می گذارد.

بنابراین، شکستن بن بست کنونی مستلزم آن است که واشنگتن موضعی واقع بینانه تر در مذاکرات اتخاذ کند؛ موضعی که بپذیرد خط قرمز نهایی آمریکا نمی تواند خلع سلاح مؤثر ایران باشد. هیچ دولت ایرانی، فارغ از ترکیب سیاسی و ایدئولوژیک آن، نمی تواند با چنین خواسته ای موافقت کند و هم زمان انتظار داشته باشد که در قدرت باقی بماند. از نگاه تهران، پذیرش چنین شرطی نه توافق، بلکه تسلیم یک جانبه خواهد بود.

همان گونه که برخی مذاکره کنندگان پیشین اروپایی اشاره کرده اند، هر توافق جدی درباره مسائل اصلی احتمالاً نیازمند کاهش سریع و قابل توجه تحریم ها علیه ایران است؛ آن قدر گسترده که ریسک سیاسی امتیاز دادن برای تهران ارزشمند به نظر برسد. در نهایت، ایران به نوعی اطمینان نیاز خواهد داشت که واشنگتن به توافقی که امضا می کند پایبند می ماند و دوباره به سمت سیاست تغییر نظام بازنمی گردد. مشارکت بازیگران ثالث از جمله چین، اروپا و احتمالاً کشورهای خلیج فارس می تواند به ایجاد چنین اطمینانی کمک کند؛ زیرا توافقی که فقط بر اراده واشنگتن و تهران تکیه کند، در برابر تغییرات سیاسی آینده آسیب پذیر خواهد بود.

اما ایجاد انعطاف بیشتر در موضع آمریکا آسان نخواهد بود. متحدان منطقه ای واشنگتن با هرگونه کاهش تحریم ها مخالفت خواهند کرد، مگر آنکه ایران امتیازات بزرگی در حوزه هسته ای و موشکی بدهد. با این حال، جایگزین این مسیر، ادامه بن بستی است که هزینه های آن هر روز بیشتر می شود. در چنین وضعیتی، روسیه سود می برد، نفوذ چین افزایش می یابد، متحدان آمریکا در منطقه هند اقیانوس آرام فرسایش منابع واشنگتن در یک جنگ دیگر خاورمیانه ای را با نگرانی تماشا می کنند و اقتصاد جهانی در معرض خطر رکود قرار می گیرد.

اگر دستیابی به توافقی جامع بر سر مسائل اصلی ناممکن باشد، حداقل واقع بینانه آن است که درباره بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ و توقف تشدید بیشتر درگیری های نظامی مذاکره شود. به نظر می رسد، بر اساس گزارش های اخیر رسانه ها، دولت آمریکا نیز در حال حرکت به همین سمت است. ترامپ می تواند تلاش کند خسارت واردشده به زیرساخت های نظامی و هسته ای ایران را به عنوان پیروزی برای منافع آمریکا معرفی کند. او احتمالاً خواهد گفت که توان ایران تضعیف شده، برنامه هسته ای عقب افتاده و واشنگتن نشان داده است که همچنان می تواند قدرت نظامی خود را به کار گیرد. اما در واقع، چنین وضعیتی موفقیت واقعی نخواهد بود. این فقط راهی برای متوقف کردن روند فرسایش قدرت آمریکا خواهد بود؛ روندی که خودِ جنگ به راه انداخته است.

گرفتاری ترامپ در ایران، نتیجه قابل پیش بینی این توهم است که قدرت نظامی و اقتصادی برتر می تواند جایگزین آمادگی برای مصالحه شود. این توهم در سراسر دوران پساجنگ سرد بارها برای قدرت های بزرگ به سرخوردگی راهبردی انجامیده است. جنگ ایران بار دیگر همین حقیقت را آشکار کرده است: قدرت نظامی می تواند تخریب کند، اما الزاماً نمی تواند تسلیم تولید کند.