به نقل از خبرآنلاین، هم زمان با بارش های قابل توجه پس از یک دوره خشکسالی در ایران، بار دیگر ادعا هایی در فضای عمومی و شبکه های اجتماعی مطرح شد که این تغییرات را نه نتیجه فرآیند های طبیعی، بلکه حاصل مداخله نظامی و نابودی سامانه های به اصطلاح دزدی باران می دانستند.

مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی، در گفت و گو با خبرآنلاین، این ادعا ها را نمونه ای روشن از تلاقی شبه علم با نظریه های توطئه می داند و با تکیه بر داده های علمی، زمینه های شکل گیری و گسترش چنین روایت هایی را بررسی می کند.

زارع در توضیح خاستگاه این ادعا ها به هم زمانی رخداد های سیاسی و طبیعی اشاره می کند و می گوید: این نظریه توطئه در فروردین 1405، پس از آنکه باران و برف شدید پس از یک خشکسالی طولانی مدت در ایران رخ داد، همزمان با حملات نظامی آمریکا-اسراییل به ایران و پاسخ ایران دوباره مطرح شد. حساب های کاربری رسانه های اجتماعی و حتی یک پست از سفارت ایران در افغانستان، ادعای ارتباط علت و معلولی بین زدن رادار ها و شروع بارش ها را مطرح کردند.

زارع توضیح می دهد که بر اساس این روایت، تغییرات آب وهوایی به صورت طبیعی رخ نداده، بلکه نتیجه حمله به زیرساخت های راداری و سامانه های ادعایی تغییر اقلیم بوده است: طبق این نظریه، تغییر ناگهانی آب وهوا ناشی از حملات ایران به زیرساخت های راداری ایالات متحده و اسراییل در منطقه بوده است، از جمله سامانه هایی مانند THAAD و رادار هشدار اولیه AN/FPS-132 و یک "مرکز مخفی تغییرات اقلیمی" ادعایی در امارات متحده عربی؛ که تعبیری نادرست از یک برنامه تحقیقاتی باروری ابر ها با حمایت دولت بود.

زارع در تشریح هسته اصلی این نظریه می گوید: این توطئه ادعا می کند که این تأسیسات بخشی از شبکه ای هستند که ایالات متحده و متحدانش برای “دزدیدن” ابر های باران زا برای دهه ها استفاده می کردند و از بارش برف بر فراز ایران جلوگیری کرده و باعث خشکسالی طولانی مدت آن می شدند. معتقدان استدلال می کنند وقتی این سیستم ها در اوایل درگیری نابود شدند، عملیات “دزدی باران” متوقف شد و به بارندگی طبیعی اجازه بازگشت داد.

در مقابل، زارع تأکید می کند: دانشمندان علوم جوی و اقلیمی این ادعا ها را کاملاً رد کرده اند و توضیح داده اند که باران شدید در فروردین 1405 ماه ها قبل پیش بینی شده بود و ناشی از دینامیک طبیعی جو بود.

زارع در ادامه به یکی از محور های این ادعا می پردازد: ادعا می شود که تأسیسات امارات متحده عربی یک “مرکز مخفی آب وهوایی” بوده که نابود شده، در حالی که این مرکز یک برنامه تحقیقاتی عمومی از دهه 1990 برای باروری ابرهاست و نه مخفی بوده و نه نابود شده است. این مرکز حتی در جریان جنگ چهل روزه نیز به فعالیت و به روزرسانی ادامه داد.

زارع با رد ادعای توانایی کنترل آب وهوا در مقیاس منطقه ای می گوید: هیچ فناوری نمی تواند ابر ها را "بدزدد" یا به آن سوی مرز ها هدایت کند. بارورسازی ابر ها بسیار محلی است و بارندگی را تنها حدود 5 تا 7 درصد و به صورت استثنایی بیشتر از این مقدار - از ابر های باران زای موجود افزایش می دهد.

او به زمینه های اجتماعی این باور نیز اشاره می کند: احساسات ضدآمریکایی و ضداسراییلی که از پیش وجود داشت، در جریان جنگ تشدید شد و همزمان با کمبود آب، نظریه "دزدیدن باران" را به روایتی مکرر تبدیل کرد. گفته شد که باران پس از حملات آمد، اما جنگ باعث بارش باران نشد.

زارع در مقابل این روایت ها، بر عوامل واقعی تأکید دارد: تخلیه شدید آب های زیرزمینی و اثر های تغییرات اقلیمی همزمان با خشکسالی طولانی مدت، مسائل اصلی آب ایران هستند.

زارع به دلایل روان شناختی گرایش به این نظریه ها می پردازد: جذابیت روانشناختی، مغالطات منطقی و زمینه دنیای واقعی چنین شایعاتی را برای بعضی مردم قابل قبول جلوه می دهد. مردم به توطئه ای مانند دستکاری آب وهوا برای خشکسالی به ترکیبی از دلایل روانشناختی قدرتمند اعتقاد دارند.

او دیگر دلایل را اینطور برمی شمارد:

نیاز به کنترل و درک -تشخیص عامل- همواره دغدغه بشر است. خشکسالی ها سوانح طبیعی ترسناک و پیچیده ای هستند که تصادفی، ناعادلانه و غیرقابل کنترل به نظر می رسند. یک نظریه توطئه، طبیعت تصادفی و بی تفاوت را با یک دشمن انسانی بدخواه، اما قابل درک جایگزین می کند؛ که یک راه حل نسبتا ساده -متوقف کردن شرور- دارد و پیچیدگی خیلی کمتری از یک مبارزه ی پیچیده با چالش های تغییر اقلیم دارد.

الگوپذیری و آپوفنیا - دیدن الگو های معنادار در نویز: مغز انسان یک دستگاه تطبیق الگو است که برای دیدن یک شکارچی در بوته ها تکامل یافته است، حتی وقتی فقط باد است -ایمن تر از پشیمانی-. در داده های پیچیده، اغلب الگو هایی را می بینیم که وجود ندارند. یک فرد معتقد ممکن است به دنباله ای از سال های خشک، چند مقاله خبری در مورد باروری ابر ها و یک تصویر ماهواره ای از پسدمه ها اشاره کند و آنها را به یک روایت منسجم و علّی متصل کند. وجود فناوری اصلاح آب و هوا (بارورسازی ابرها) و وجود خشکسالی دو نقطه داده را فراهم می کند که مغز آنها را به هم متصل کند، حتی بدون وجود شواهدی از ارتباط.

ما به طور طبیعی فرض می کنیم که اثرات بزرگ باید علل بزرگ و عمدی داشته باشند. تغییرات اقلیمی یک علت آهسته، سیستماتیک و پراکنده است. اینکه "دشمنان با یک دستگاه هواشناسی" با یک علت خاص، ملموس و عمدی - موجب فاجعه یک خشکسالی عظیم شود، بهتر از افزایش تدریجی دمای متوسط ​​​​جهانی مطابقت دارد. مغالطه آمیز است، اما از نظر احساسی قانع کننده است.

بی اعتمادی قربانی به مرجع قدرت موجب می شود که همیشه یک گروه بیرونی منفور را سرزنش کنند: "آنها" باعث شدند خشکسالی به "ما" آسیب برساند. این نظریه یک قربانی ساده و از نظر احساسی رضایت بخش برای یک مشکل پیچیده ارائه می دهد.

زارع تأکید می کند که این ادعا ها معیار های علمی را برآورده نمی کنند: این نظریه در تمام آزمون های روش علمی شکست می خورد و ابطال ناپذیر است. وقتی به یک معتقد گفته شود چنین فناوری ای وجود ندارد، پاسخ این است که داده ها جعلی هستند؛ یعنی نظریه با هر شواهدی سازگار می شود و این مشخصه شبه علم است.

طبق توضیحات استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی موارد دیگری هم در این امر دخیل هستند:

فقدان سازوکار قابل قبول: دستکاری واقعی آب و هوا -بارورسازی ابر با یدید نقره یا یخ خشک- فقط در شرایط بسیار خاص (ابر های فوق سرد موجود) کار می کند. این روش می تواند بارش محلی را با درصد کمی -اغلب حدود 5 تا 7 درصد- یا مه شفاف بر فراز یک فرودگاه افزایش دهد. به هیچ وجه نمی تواند یک سامانه فشار قوی عظیم ایجاد کند که ماه ها باران را در هزاران کیلومتر مربع مسدود کند. انرژی مورد نیاز برای چنین کاری فراتر از هر فناوری انسانی است.

تکیه بر حکایت و شهادت: مانند "این ویدیوی یوتیوب رد شیمیایی را نشان می دهد" یا "به این آرایه آنتن HAARP نگاه کنید". هیچ مطالعه بررسی شده توسط همتایان، هیچ آزمایش قابل تکرار و هیچ داده قابل تأییدی از منابع مستقل وجود ندارد.

سوگیری تاییدی: معتقدان به طور فعال به دنبال هر خبری هستند که ممکن است از این نظریه پشتیبانی کند -مثلاً ثبت اختراع برای یک دستگاه مرتبط با آب و هوا- و به شدت کوهی از شواهد مخالف (مثلاً مدل های اقلیمی، سوابق خشکسالی تاریخی، فیزیک پایه انرژی جوی) را نادیده می گیرند یا توجیه می کنند.

سیستم های ابر دزدی در جنگ اخیر نابود شدند؛ حقیقت یا شبه علم؟ / سابقه ابر دزدی در ایران و اظهارات احمدی نژاد و جلیلی درمورد دزدیدن باران

زارع در ادامه با تأکید بر اینکه این نظریه ها در خلأ شکل نگرفته اند، به زمینه های واقعی ای اشاره می کند که به آنها خوراک می دهد و می گوید: دنیای واقعی نیز به این نظریه فضا می دهد. این روایت ها از عناصر واقعی سوءاستفاده می کنند:

اصلاح آب وهوا واقعاً وجود دارد؛ بارورسازی ابر ها از دهه 1940 انجام شده و برای سرکوب تگرگ، پراکندگی مه و افزایش محدود بارندگی به کار می رود. همین “ذره حقیقت” باعث می شود نظریه توطئه آن را به یک سلاح جهانی اغراق آمیز تبدیل کند.

تحقیقات واقعی: پروژه هایی مانند HAARP در آلاسکا که یونوسفر را در ارتفاع 70 تا 600 کیلومتری مطالعه می کنند، واقعی هستند؛ اما این پروژه ها با امواج رادیویی کار می کنند و اساساً ارتباطی با کنترل آب وهوا ندارند. در نظریه های توطئه، کارکرد این پروژه ها به طور کامل تحریف می شود.

بی اعتمادی در جوامعی که تجربه تصمیمات آسیب زا یا غیرشفاف داشته اند، زمینه پذیرش این نظریه ها را تقویت می کند. وقتی افراد در برابر نیرو های بزرگ احساس ناتوانی می کنند، این روایت ها -حتی اگر مکانیسم شان نادرست باشد- با تجربه زیسته آنها همخوانی پیدا می کند.

تغییرات اقلیمی با تشدید خشکسالی ها ناامیدی برای یافتن علت و مقصر را افزایش میدهد. از نظر روانی باور اینکه "دولت این کار را می کند" آسان تر از پذیرش "انتشار کربن خودمان، طی دهه ها، این کار را می کند و راه حل نیاز به همکاری گسترده جهانی دارد" است.

او این وضعیت را تراژدی می خواند و تأکید می کند: این شبه علم ما را از علل واقعی خشکسالی -مانند تغییرات اقلیمی و مدیریت نادرست منابع- و راه حل های دشوار، اما ضروری منحرف می کند. انرژی ای که صرف مبارزه با یک “ماشین هواشناسی” خیالی می شود، از رسیدگی به مشکلات واقعی بازمی ماند.

سیستم های ابر دزدی در جنگ اخیر نابود شدند؛ حقیقت یا شبه علم؟ / سابقه ابر دزدی در ایران و اظهارات احمدی نژاد و جلیلی درمورد دزدیدن باران

زارع در توضیح بارورسازی ابر ها می گوید: این روش با پخش ذراتی مانند یدید نقره یا کلرید سدیم در ابر های موجود انجام می شود و فقط در شرایط خاص می تواند بارش را اندکی افزایش دهد. هیچ فناوری قادر به “دزدیدن” یا جابه جایی ابر ها بین کشور ها نیست؛ این روش ها نمی توانند خشکسالی های بلندمدت ایجاد یا متوقف کنند، اثرشان محلی (حدود 100 کیلومتر) است و از آسمان صاف هم باران نمی سازند.

او با اشاره به دیدگاه های علمی اضافه می کند: پروفسور ادوارد گریسپردت می گوید باران از هیچ ایجاد نمی شود و بدون ابر، بارورسازی بی معناست؛ پروفسور دیانا فرانسیس هم آن را صرفاً “تحریک جزیی یک ابر موجود” می داند.

سازمان جهانی هواشناسی (WMO) با ایجاد تیم WxMOD بر این حوزه نظارت علمی دارد، نه برای امکان پذیری کنترل آب وهوا.

او درباره سابقه این ادعا ها در ایران می گوید: نظریه “دزدیدن باران” در سال های مختلف تکرار شده؛ از جمله اظهارات سال 1390 محمود احمدی نژاد، رییس جمهوری سابق: "کشور های غربی از فناوری های پیشرفته برای ایجاد خشکسالی در ایران استفاده کرده اند. " و ادعای سال 1387 سعید جلیلی، رییس سابق شورای امنیت ملی: "اسراییل ابر های ایران و یک کشور همسایه را عقیم کرده است. "

ایران چهارمین کشور دارای تنش آبی است و حدود 77 درصد منابع آب زیرزمینی بیش از حد برداشت شده اند؛ وضعیتی که اضطراب اجتماعی را بالا برده و پذیرش این نظریه ها را آسان تر می کند.