محمدرضا جلایی پور در روزنامه اعتماد نوشت: با این حال، تحلیل این جنبش موثر هنوز به قدر کافی مورد توجه جامعه شناسان و بسیاری از تحلیلگران و ناظران و رسانه ها در داخل و خارج از کشور قرار نگرفته است.

در ادامه به چند عامل که در کنار هم شاید این کم توجهی را توضیح دهد، اشاره می کنم:

1- انگاره خطا درباره ابعاد جنبش- بسیاری از ناظران ابعاد این جنبش را دست کم می گیرند. بر اساس چند نظرسنجی معتبر ملی بین 48 تا 60 درصد ایرانیان حداقل یک بار در این تجمع های شبانه حفاظت از ایران شرکت کرده اند. بین 10 تا 25 درصد ایرانیان هم گزارش می کنند که به طور مستمر در این تجمع ها شرکت داشته اند. مشاهدات میدانی هم از جمعیت قابل اعتنای این تجمع های پرشمار حکایت می کند. در تاریخ ایران و جهان سابقه نداشته است که برای 70 شب متوالی در صدها شهر و ده ها میدان پایتخت تجمع های حول پرچم و حفاظت از کشور شکل بگیرد.

2- انگاره خطا درباره یکدستی جمعیت مشارکت کننده- بر اساس نظرسنجی های معتبر، جمعیت مشارکت کننده در این اجتماعات شبانه یکپارچه نیست و به رغم اینکه واجد اکثریتی است که به نسبت میانگین ایرانیان مذهبی تر و بیشتر مدافع نظام است، از چند جهت تکثر دارد. بر اساس یک نظرسنجی معتبر 30 درصد حاضران در انتخابات 1403 رای نداده بوده اند. حاضران به سه دسته بزرگِ حامی تصعید نظامی، متمایل به مذاکره و توافق و حامی ترکیب دیپلماسی و مقاومت نظامی هستند. در خیابان هم مشابه کل جامعه ناراضیان اقتصادی اکثریتند و گرایش های سیاسی و مذهبی متنوعی دارند.

3- انگاره خطای رانتی دانستن مشارکت کنندگان - کسانی که در تجمع های میادینِ متنوع تجربه مشاهده مشارکتی مکرر دارند، می دانند که اکثریت قاطع شرکت کنندگان از اقشار محرومند. دیشب شخصا در میدان انقلاب دیدم که ردیف فشرده موتورسیکلت های پارک شده شرکت کنندگان حدود دو کیلومتر شده بود. در سایر میادین هم اغلب حاضران فاقد خودروی شخصی و از اقشاری اند که با توجه به اینکه نصف ایرانیان به زیر خط فقر رفته اند، تقریبا همه قربانی فقرند. اگر احیانا بهره مندان از رانت هم شرکت کنند، نه در میانه جمعیت که در بخش وی آی پی و پشت سن و غیرمنظم حاضر می شوند. اینکه جمعیتی به این بزرگی را که به رغم تحمل فشارهای شدید اقتصادی، به خاطر تعلقات ملی و مذهبی و با تعهدی دیدنی در سرما و گرما و زیر باران و هر شرایطی در جنبش حفاظت از ایران مشارکت کرده را رانتی بخوانیم دور از انصاف است و محصول عدم مشاهده و تجربه مشارکتی و از نزدیک این تجمعات.

4- انگاره خطای ساندیسی محسوب کردن مشارکت کنندگان- از دور بعضی ناظران اسیر این تصور خطا شده اند که جمعیت مشارکت کننده صرفا دنبال کننده اوامر حاکمیتی و فراخوان های صداوسیما و ساندیسی است. مشاهده از نزدیک از قضا درست عکسِ این انگاره، نشان می دهد که در عموم شرکت کنندگان نوعی حس قدرتمند عاملیت و سوژگی و نقش آفرینی موثر برای حفاظت از ایران دیده می شود و در برابر ابزار و ابژه شدن مقاوت شدیدی دارند. اساسا شروع تجمع ها هم کاملا از پایین و عمدتا با عاملیت اعضای محوری شبکه های مساجد و محله ها و هیئات و موکب ها شکل گرفت و رشد کرد. عمده ساماندهی و حتی پذیرایی ها هم هنوز توسط همین شبکه صورت می گیرد.

5- انگاره خطای تریبون داری شبکه پایداری- از 56 تجمع شبانه مستمر در میادین تهران فقط در دو موردش تریبون در دست مداحان نزدیک به پایداری است. در سایر میادین یا مداحان نزدیک به قالیباف یا تریبون دارانی که تلاش می کنند به رغم دفاع از نظام و ایران وارد منازعات سیاسی نشوند، تریبون دارند. بخشی از تجمع ها هم اساسا مداح ندارد. در بسیاری از میادین تازه بعد از پایان برنامه تریبون، تونل های انسانی پرچم گردانان متکثر شکل می گیرد. واقعیت این است که نیروهای میانه و طیف وسیع تری از هنرمندان و گروه های مرجع هم اگر برای حضور و سازماندهی فعال تر شوند، می توانند بیش از شبکه پایداری اثر بگذارند.

6- انگاره خطای یکدستی مناسکی- از دور برخی ناظران تنوع و تغییرات مناسکی تجمع میدانی را ندیده اند. در بسیاری از میادین به وضوح با میانداری اکثریتِ زنان فرآیند ملی سازی فرم های مناسکی و کارناوالی شدن مناسک ملی خیابانی و شکل گیری نوعی حیات شبانه گرم و فرح بخش در حال تطور بوده است. هیچ گاه در تاریخ ایران معاصر چنین اقبالی به پرچم ایران نشده بوده و این تعداد پرچم در دست این تعداد ایرانی گردانده نشده است. هیچ گاه در تاریخ ایران این تعداد نوحه حماسی و سرود و ترانه ملی در میادین کشور همخوانی نشده است. بسیاری از تریبون داران و حاضران هم در حال تمرین پذیرش تکثر و ملی تر کردن زبان و فرم برنامه هایشان بوده اند. اینکه این تعداد ایرانی به همراه همسر و فرزند و به شکل مستمر در این تجمع های شبانه شرکت کرده اند هم حاکی از جاذبه تجربه همبستگی و فرم های جدید مناسکی برای حاضران است. تکثر مناسکی هم رو به افزایش بوده است. مثلا در میادین بیشتری موسیقی زنده و نقالی اجرا می شود، در جاهایی مثل پارک هنرمندان و باغ فردوس و پاره ای میادین تهران و شیراز تجمع های با محوریت ادبیات و هنر رو به افزایش بوده است، مداحان بیشتری از سنج و دمام و ساز در نوحه های حماسی و سرودهای ملی استفاده می کنند و در میادینی مثل انقلاب تهران همخوانی مستمر حاضران پرشمار با نوحه ها و ترانه ها بسیار شبیه کنسرت های بزرگ خیابانی شده است و نوعی پوست اندازی فرمی و ارتقای کیفی در انتخاب متن ها و ملودی ها دیده می شود.

7- استعمارزدگی ذهنی- بسیاری از رسانه ها و ناظران جهانی و حتی بخشی از روشنفکران و اصحاب علوم اجتماعی کشورمان گویی با ذهنی استعمارزده نگاهی تحقیرآمیز به اکثریت حاضران در این تجمع ها دارند، شاید به خاطر 1- مذهبی بودن، 2- فقیر بودن و 3- مدافع نظام بودنشان. گویی به خاطر این ویژگی ها عاملیتشان کمتر اهمیت دارد، کمتر ارزش تحلیل جامعه شناختی و کمتر ارزش پوشش خبری دارد. اگر یک دهم این جمعیت، نه در همه شهرهای کشور و نه برای هفتاد شب متوالی که فقط در چند شهر و چند شب، جمع می شدند ولی مذهبی نبودند یا از فرادستان اقتصادی بودند یا مدافع حمله نظامی به ایران بودند، تاکنون در رسانه های جهانی پوشش وسیعی می یافت و سوژه نشست ها و تحلیل های جامعه شناختی پرشماری شده بود. اکثریت زنان این تجمع های ده ها شبه به رغم عاملیت قابل اعتنا و میانداریشان چندان دیده نمی شوند، چون چادر یا روسری به سر دارند و نسبتی با سوژه مورد علاقه جریان اصلی رسانه های غربی - زن قربانی پدرسالاری اسلامی - ندارند. علوم اجتماعی ترجمه زده و منقطع از تحولات مهم میدان های اجتماعی هم گویی اسیر نوعی انگاره های استعمارزده مانده است.

مادامی که آتش بس پایدار نشده و ایران در معرض تهدیدهای بزرگ تجاوز و کلنگی سازی است، همین جمعیت پای کار نقشی تعیین کننده در دفاع از ایران و زیرساخت هایش می توانند ایفا کنند و همه ایرانیان و ذی نفعان زندگی در ایران از نتیجه حضورشان در میدان بهره بگیرند. اگر فرآیند تکثرپذیرتر شدن و فراگیرتر و ملی تر شدن تریبون این تجمع ها ادامه یابد، مزاحمت صوتی تریبون ها و کاروان ها در ساعات خواب و استراحت شهروندان رفع شود، طیف وسیع تری از مدافعان ایران بتوانند در سازماندهی و اداره این تجمع ها مشارکت کنند و تنوع مناسکی و محتوایی شان بیشتر شود، بازنمایی تجمع ها در صداوسیما در خدمت یک ذائقه خاص نباشد و از تریبون هیچ تجمعی در هیچ میدانی برای اهداف جریانی یا حمله به دیپلماسی استفاده نشود و اگر ناظران بیشتری تجربه مشارکتی و مشاهده از نزدیک این تجمع ها را بیابند، پاره ای از این انگاره های خطا می تواند اصلاح شود و جامعه شناسان و ناظران بیشتری متمایل به تحلیل این پدیده اجتماعی مهم، بی سابقه و خادمِ ایران می شوند.