فرارو تریتا پارسی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در موسسه کویینسی

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، جنگ اوکراین یکی از بنیادی ترین فرضیات درباره سلطه قدرت های بزرگ را فرو ریخت: این تصور که اندازه، قدرت نظامی و برتری تسلیحاتی، به تنهایی برای تحمیل اراده سیاسی کافی است. اوکراین خلاف این فرض را نشان داد. کشوری ضعیف تر، اگر از راهبرد مناسب، جغرافیای مساعد، حمایت کافی و اراده ای پایدار برخوردار باشد، می تواند نه تنها در برابر دشمنی بسیار قدرتمندتر دوام بیاورد، بلکه در حوزه هایی کلیدی، او را فرسوده و حتی شکست خورده نشان دهد.

اکنون ایالات متحده با نمونه ای ناراحت کننده و مشابه روبه رو شده است. جنگ با ایران نیز همان محدودیت ها را در قدرت آمریکا آشکار می کند. برای دهه ها، راهبرد کلان آمریکا بر پایه برتری طلبی بنا شده بود؛ این باور که توانایی های بی رقیب نظامی واشنگتن به آن اجازه می دهد ثبات جهانی را حفظ کند، قواعد بازی را تعیین نماید و مسیر تحولات را در مناطق مختلف جهان شکل دهد.

اما شکست ها در عراق و افغانستان، این اعتماد تاریخی را به شدت فرسوده کرد. بسیاری از آمریکایی ها به این نتیجه رسیدند که هزینه برتری طلبی دیگر قابل تحمل نیست و حتی الزاماً در خدمت منافع ایالات متحده قرار ندارد. راهبردی که بر سلطه نظامی در همه جا و در همه زمان ها تکیه کند، ناگزیر به این معناست که آمریکا همواره در نقطه ای از جهان درگیر جنگ باشد. از این منظر، جنگ های بی پایان آمریکا تصادفی نیستند؛ محصول مستقیم همان رویکردی اند که امنیت را با حضور دائمی نظامی و مدیریت قهری بحران ها یکی می گیرد. در کشوری به شدت دوپاره مانند آمریکا، شاید تنها یکی از معدود نقاط توافق این باشد که مردم از جنگ خسته شده اند.

با این حال، حتی در برابر جامعه ای جنگ زده، فشارهای مالی فزاینده و سیاستمدارانی که مدام وعده پایان دادن به جنگ های بی پایان را می دهند، اینرسی ساختاری سیاست خارجی آمریکا همچنان پابرجاست. نهادهای امنیتی، شبکه های پیمانکاری دفاعی، اندیشکده های وابسته، متحدان منطقه ای و منافع اقتصادی قدرتمندی که به تداوم جنگ و حضور نظامی گره خورده اند، راهبرد برتری طلبی را زنده نگه داشته اند.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا شکست پرهزینه آمریکا در ایران سرانجام می تواند الگوی دیرپای برتری طلبی نظامی واشنگتن را در هم بشکند یا نه. نشانه های اولیه حاکی از آن است که پیامدهای این جنگ، حتی ممکن است از جنگ انتخابی جورج دبلیو بوش در عراق نیز فراتر برود. برای فهم عمق تفاوت، باید به جنگ عراق بازگشت. ایالات متحده جنگ عراق را در کمتر از سه هفته از نظر نظامی برد. برتری نظامی آمریکا در آن مرحله هرگز محل تردید نبود. ارتش صدام حسین به سرعت فروپاشید و بغداد سقوط کرد. اما واشنگتن صلح را باخت؛ زیرا پس از آغاز شورش ها، فروپاشی نظم داخلی و گسترش خشونت های فرقه ای، نتوانست کشور را تثبیت کند.

اما در ایران، وضعیت به مراتب نگران کننده تر است. ایالات متحده حتی مرحله نظامی را نیز نبرد؛ آن هم در برابر نیرویی که از نظر توان متعارف، ضعیف تر از آمریکا بود. ایران با بهره گیری از جغرافیا، عمق سرزمینی، ظرفیت های موشکی و پهپادی و تاکتیک های نامتقارن، قدرت آمریکا را کند کرد و واشنگتن را به عقب نشینی راهبردی واداشت. اهمیت این مسئله در آن است که اکنون روشن شده ادعاهای اولیه درباره تضعیف جدی توان پهپادی و موشکی ایران بر اثر حملات هوایی آمریکا، اغراق آمیز بوده است. وقتی اراده ای برای اعزام نیروی زمینی وجود ندارد و وقتی توان هوایی نمی تواند به نتیجه ای قاطع تبدیل شود، برتری طلبی آمریکا بیش از پیش توخالی به نظر می رسد.

نکته دوم، همان گونه که استفان والت یادآور شده، این است که جنگ عراق با وجود شکست نهایی، دست کم به هدف فوری خود یعنی سرنگونی صدام حسین رسید. اما در ایران، ظاهراً عکس این روند در حال رخ دادن است. جنگ نه تنها حکومت را تضعیف نکرده، بلکه احتمالاً آن را تقویت کرده است؛ انسجام داخلی را افزایش داده، دست جناح های تندرو را بازتر کرده است.

استفان والت همچنین یادآور می شود که اگرچه جنگ عراق منطقه را بی ثبات کرد، اما پیامدهای جهانی آن نسبتاً محدود باقی ماند. آن جنگ بحران نفتی گسترده، کمبود جهانی غذا یا اختلالات بزرگ در زنجیره تأمین ایجاد نکرد؛ اما جنگ ایران از همان ابتدا ماهیتی جهانی تر یافته است. این جنگ بازارهای انرژی را به آشوب کشیده، قیمت نفت و گاز را به رکوردهای بی سابقه رسانده و در چندین کشور وضعیت اضطراری انرژی ایجاد کرده است. این جنگ همچنین ممکن است چشم انداز ژئوپلیتیکی خلیج فارس را برای سال های آینده به طور بنیادین دگرگون کرده باشد.

همان گونه که استفان ورت هایم استدلال کرده، برتری طلبی آمریکا همواره یک انتخاب بوده است نه ضرورتی اجتناب ناپذیر. جنگ ایران اکنون نشان می دهد که این راهبرد شاید دیگر حتی انتخابی قابل دوام هم نباشد. راهبردی که بر سلطه در تشدید تنش بنا شده، زمانی از کار می افتد که خودِ تشدید تنش بیش از حد پرهزینه، خطرناک و غیرقابل مدیریت شود. همچنین، راهبردی که بر پیروزی های قاطع تکیه دارد، هنگامی فرو می پاشد که دشمنان بتوانند به طور مداوم وضعیت بن بست را تحمیل کنند.

آنچه اکنون در حال ظهور است، نوع متفاوتی از نظم بین المللی است؛ نظمی که نه بر پایه سلطه، بلکه بر اساس محروم سازی متقابل شکل می گیرد. در چنین جهانی، قدرت های بزرگ دیگر به سادگی قادر نیستند اراده خود را بر دیگران تحمیل کنند و کشورهای کوچک تر نیز می توانند با هزینه ای قابل تحمل در برابر آن ها مقاومت کنند. نتیجه این وضعیت الزاماً هرج ومرج نیست؛ بلکه محدودیت است.

محتمل ترین نتیجه رویارویی کنونی میان آمریکا و ایران، نه دستیابی به توافقی جامع و تاریخی است و نه بازگشت به جنگی تمام عیار؛ بلکه نوعی تعادل طولانی مدت، ناآرام و شکننده خواهد بود. همین نتیجه نیز نشانه ای از روح زمانه است. ایالات متحده ممکن است از مذاکرات خارج شود، فشارها را حفظ کند یا تهدیدهای تازه مطرح کند، اما بعید است دوباره وارد جنگی گسترده شود؛ نه به این دلیل که توانایی نظامی آن را ندارد، بلکه چون آزادی عمل راهبردی لازم برای استفاده از آن توانایی را از دست داده است.

برای کشورهایی که امنیت خود را بر حمایت آمریکا بنا کرده اند، این وضعیت باید یک زنگ بیدارباش باشد. این به معنای فروپاشی ائتلاف ها نیست، اما به معنای تغییر ماهیت آن هاست. متحدان آمریکا بیش از گذشته به سمت موازنه سازی، تنوع بخشی به روابط امنیتی و اتکا به توازن های منطقه ای قدرت حرکت خواهند کرد. آنان همچنان ممکن است به واشنگتن نیاز داشته باشند، اما دیگر به سادگی نمی توانند امنیت خود را بر وابستگی مطلق به یک ضامن واحد بنا کنند.

از این منظر، جنگ ایران نه یک گسست کامل، بلکه شتاب دهنده روندی است که پیش تر آغاز شده بود. عراق و افغانستان محدودیت های اشغال نظامی و تغییر رژیم را آشکار کردند. اوکراین آسیب پذیری نیروهای متعارف بزرگ را نشان داد و اکنون ایران محدودیت های خودِ اجبار را برملا کرده است. همان گونه که مونیکا تافت، پژوهشگر مؤسسه کویینسی، استدلال می کند، قدرت های کوچک تر برای محدود کردن یک ابرقدرت لزوماً به آبراهی حیاتی مانند تنگه هرمز نیاز ندارند. شکل دهی به جغرافیا، زمین، زمان و میدان نبرد همان گونه که اوکراینی ها انجام دادند می تواند کافی باشد. به بیان دیگر، راهبرد ایران قابلیت تکرار در نقاط دیگر جهان را نیز دارد.

در مجموع، این جنگ ها به ظهور جهانی چندقطبی تر اشاره دارند؛ نه الزاماً به این دلیل که قدرت های بزرگ جدید کاملاً جایگزین آمریکا شده اند، بلکه چون قدرت های موجود دیگر قادر نیستند مانند گذشته سلطه خود را اعمال کنند. خطر اصلی برای واشنگتن، بی اهمیت شدن نیست. خطر واقعی، ادامه دادن راهبردی است که برای جهانی طراحی شده که دیگر وجود ندارد. همین هشدار درباره کشورهایی نیز صدق می کند که به برتری طلبی آمریکا تکیه کرده اند. برتری طلبی وعده کنترل می داد؛ اما جنگ ایران چیز دیگری به نام محدودیت را آشکار کرده است. در فاصله میان این وعده و واقعیت، پایان یک دوران نهفته است. برندگان واقعی جهان تازه، نه الزاماً قدرتمندترین بازیگران، بلکه آن هایی خواهند بود که زودتر این واقعیت را بپذیرند و خود را با نظم محدودیت ها تطبیق دهند.