درحالی که آتش بس هر روز شکننده تر به نظر می رسد، آثار تاریخی آسیب دیده از جنگ 40 روزه در وضعیتی معلق میان ترمیم و فرسایش ایستاده اند. معمولاً پس از پایان حمله ها، بحرانی دیگر تازه آغاز می شود؛ بحرانی خاموش که می تواند بخشی از حافظه تاریخی یک کشور را برای همیشه از میان ببرد. آینه کاری هایی که زیر موج انفجار از سقف جدا شده اند، آثاری که شبانه از موزه ها خارج شده اند و بناهایی که ردِ آسیب هنوز بر جانشان مانده است، همگی نشانه های یک وضعیت شکننده اند. کارشناسان میراث فرهنگی هشدار می دهند که در مرحله پس از بحران زمان اهمیت حیاتی پیدا می کند؛ جایی که هر تأخیر در تثبیت و مرمت اضطراری می تواند به اندازه خودِ جنگ ویرانگر باشد.

بناهای تاریخی ایران که از موج انفجارهای اخیر جان سالم به در برده اند، اکنون در وضعیتی شکننده و برزخی قرار دارند. غلامرضا رحمانی ، رییس پژوهشکده حفاظت و مرمت، معتقد است اگرچه در مخاصمه اخیر نسبت به بحران های قبلی آماده تر بوده ایم، اما هنوز تا رسیدن به یک مدیریت بحران تخصصی و چندرشته ای فاصله داریم. او هشدار می دهد که در شرایط فعلی زمان بزرگ ترین دشمن میراث فرهنگی است و هرگونه اظهارنظر غیرکارشناسی می تواند اعتبار بین المللی ایران را در پیگیری حقوقی خسارت ها خدشه دار کند:

کشور ما در یک سال اخیر با دو بحران متمایز 12 روزه و 40 روزه روبه رو شد. در بحران اول، آمادگی ها محدود و تجربه عملی اندک بود، اما در مخاصمه 40 روزه، باتکیه بر پروتکل ها و کتاب های راهنمایی که در این فاصله تدوین و دیجیتال سازی شده بود، وضعیت بهتری داشتیم. انتقال سریع آثار منقول به مخازن در مجموعه هایی مثل موزه ملی و کاخ گلستان ، از یک فاجعه ملی جلوگیری کرد. بااین حال نباید از کاستی ها چشم پوشی کرد؛ در بخش هایی از اجرای کامل پروتکل ها بازماندیم و اگر این ضعف ها را نشناسیم، امکان اصلاح آن ها نیز فراهم نخواهد شد.

امروز در مرحله ای قرار داریم که نه می توان آن را پساجنگ نامید و نه پساآتش بس؛ این وضعیت مبهم، خود یک بحران جدید است. بناهایی مثل کاخ گلستان و سعدآباد که تحت تأثیر موج انفجار بوده اند، تعادل سازه ای خود را ازدست داده اند. سقف هایی که در حال جداشدن هستند و آینه کاری هایی که از بستر کنده شده اند، نیازمند اقدام فوری اند. امروز هنوز می توان جلوی انهدام را گرفت، اما فردا شاید برای مرمت هم دیر باشد. خطر تنها نظامی نیست؛ تغییرات اقلیمی و تنش های حرارتی نیز بر سازه های آسیب دیده فشار می آورند و تهدیدی جدی محسوب می شوند.

در معماری ایرانی، تزیینات صرفاً جنبه زیبایی ندارند. کاشی کاری یا گچ بری، لایه ای حفاظتی برای سازه در برابر فرسایش و رطوبت است. وقتی بر اثر موج انفجار این تزیینات آسیب می بینند، لایه های زیرین بنا، بی دفاع می شوند. ریزش این عناصر نه تنها ارزش هنری بنا را از بین می برد، بلکه کارکرد حفاظتی آن را نیز مختل کرده و روند تخریب را سرعت می بخشد.

یکی از چالش های بزرگ ما، اظهارنظرهای غیرمستند درباره میزان خسارت هاست. اگر قرار است در مجامع بین المللی ادعای خسارت کنیم، باید سندی قوی، پایش شده و مبتنی بر مستندات دقیق علمی ارائه دهیم. تناقض میان گزارش های فعلی با اظهارنظرهای قدیمی درباره سلامت سازه ها می تواند در فضای دیپلماسی حقوقی، علیه ما استفاده شود و اعتبار علمی کشور را زیر سؤال ببرد.

مشکل اساسی اینجاست که مدیریت بحران یک حوزه مستقل و چندرشته ای است. یک متخصص مرمت به تنهایی نمی تواند بحران را مدیریت کند. ما به تیم هایی نیاز داریم که توالی اقدامات، از مستندنگاری تا استحکام بخشی، را بشناسند. در حال حاضر پیوندسازمانی لازم میان معاونت میراث فرهنگی و بدنه تخصصی پژوهشگاه در زمان بحران به درستی شکل نگرفته است؛ به طوری که موزه های خصوصی، فعال تر از بخش دولتی از مشاوره های ما استفاده می کنند.

باید به یک اصل بنیادین بازگردیم: در هر بحرانی، اولویت اول انسان است. کارکنان، یگان حفاظت و امنای اموال باید در امنیت باشند. مدیریت بحران از انسان آغاز می شود؛ اگر این نگاه وجود نداشته باشد و ندانیم چه کسی در زمان وقوع حادثه در محل بوده و چه دیده است، هیچ برنامه مرمتی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

فاطمه علی میرزایی ، کارشناس حفاظت و مرمت در پژوهشگاه میراث فرهنگی معتقد است مدیریت بحران در حوزه میراث زمانی مؤثر است که آموزش تخصصی، ساختار اجرایی چابک و برنامه ریزی عملیاتی سه ضلعی اصلی آن باشند. او که سال ها در زمینه آموزش پدافند غیرعامل و مدیریت بحران فعالیت کرده است، می گوید ایران با طیفی گسترده از بحران های طبیعی و انسان ساخت روبه روست و همین موضوع ضرورت نگاه علمی و استاندارد در حفاظت از میراث را دوچندان می کند:

رشته من حفاظت و مرمت آثار تاریخی است، اما در طول کار فهمیدم مدیریت بحران، دیگر فقط یک علاقه شخصی نیست، بلکه ضرورتی حرفه ای است.

من دوره های مربیگری پدافند غیرعامل، سناریونویسی بحران و سیستم فرماندهی حادثه (ICS) را گذرانده ام و هدفم این بوده که دانش مدیریت بحران را از سطح نظری به کاربرد عملی در میراث فرهنگی تبدیل کنم.

بحران یعنی لحظه ای که باید سریع تصمیم گرفت و در این میان هماهنگی میان بخش ها حیاتی است. در واقع ساختار مدیریت بحران باید به گونه ای طراحی شود که امکان واکنش سریع فراهم باشد و این جز با پروتکل های مشخص و آموزش هدفمند ممکن نیست. بحران فقط جنگ نیست. ما کشوری داریم که زلزله خیز، سیل خیز و درگیر فرونشست زمین است و تهدیدهای انسان ساخت را هم باید به آن اضافه کرد؛ بنابراین مدیریت بحران، باید همه این خطرات را در نظر بگیرد و تنها محدود به مخاصمه نظامی نباشد. در حوزه میراث فرهنگی نیز باید این مسائل به طورجدی لحاظ شود.

پروتکل های بین المللی تأکید دارند که هر طرح توسعه، از پروژه های شهری تا برنامه های نظامی، باید آثار تاریخی و ثبت جهانی را در نظر بگیرد. این بخش جدانشدنیِ حفاظت است. در بسیاری کشورها دستورالعمل رفتار در بحران برای همه رده های شغلی وجود دارد و همین آموزش ها باعث هماهنگی در تصمیم گیری می شود. در ایران نیز لازم است آموزش مدیریت بحران در حوزه میراث فرهنگی به شکلی ساختارمند دنبال شود.

البته اقدامات اولیه در این مسیر آغاز شده است، اما کافی نیست. باید بر ظرفیت های کارشناسی موجود تکیه کنیم تا آموزش ها از حالت مقطعی به برنامه ای منسجم تبدیل شود.

به باور من میراث فرهنگی صرفاً موضوعی فرهنگی نیست، بلکه بخشی از سرمایه ملی است و باید جایگاهی روشن در برنامه ریزی بحران داشته باشد. قانون مدیریت بحران، ابزار همکاری میان دستگاه ها را فراهم کرده است. وزارت میراث می تواند با نهادهایی مانند سازمان مدیریت بحران و وزارت راه برای مستندسازی و حفاظت بهتر همکاری کند. همچنین نهادهای بین المللی همچون ایکوم ، ایکوموس و ایکروم دستورالعمل های دقیقی برای حفاظت در شرایط بحران تدوین کرده اند. من در پژوهش ها تلاش کرده ام این استانداردها را با شرایط ایران تطبیق دهم تا کارآمدتر و قابل استفاده تر شوند.

سرمایه گذاری در پیشگیری و آمادگی، بیش از هر اقدام دیگری خسارات را کاهش می دهد. اگر ساختار و آموزش ها از قبل آماده باشد، واکنش سریع نیز ممکن خواهد شد.

مستندسازی دقیق آثار با ابزارهایی مانند تصویربرداری استاندارد و GIS اهمیت زیادی دارد. اطلاعات تاریخ دار و دقیق نه تنها برای ارزیابی خسارت، بلکه برای پیگیری های حقوقی بین المللی نیز اهمیت حیاتی دارند.

من معتقدم یکی از اصول جهانی مدیریت بحران، تعیین اولویت آثار در شرایط اضطراری است. باید از پیش بدانیم کدام آثار یا مخازن باید زودتر تخلیه یا محافظت شوند. در کنار آن، تحلیل خطر و پهنه بندی تهدیدها باید به ابزار اصلی برنامه ریزی حفاظتی تبدیل شود، چراکه شناخت خطر، کیفیت تصمیم گیری را به طور محسوسی افزایش می دهد.

به طورکلی مدیریت بحران یک فرایند یادگیرنده است. از هر بحران باید درس گرفت و همان درس هاست که سیستم ها را اصلاح می کند. هرچه آموزش و آمادگی بیشتر باشد، حفاظت از میراث فرهنگی نیز مؤثرتر خواهد شد.

در دنیای پرتلاطم امروز، بناهای تاریخی و میراث فرهنگی همواره در معرض تهدید جدی قرار دارند. معاهدات بین المللی مانند معاهده لاهه (1954) و کنوانسیون های ژنو (1949) چارچوب های روشنی را برای حفاظت از این میراث تعیین کرده اند و باتوجه به آسیب هایی که بناهای تاریخی در جنگ اخیر متحمل شدند در مورد این دو قانون صحبت های بسیار و بحث های متعددی شده است، بسیاری از بناها قبل از وقوع جنگ، دستورالعمل های این معاهدات را رعایت کرده اند؛ اما محدثه میردریکوند ، معمار و مرمتگر معتقد است؛ واقعیت های میدانی نشان می دهد که شکاف عمیقی میان تعهدات نظری و اجرای عملی وجود دارد. به باور او دو چالش اساسی در این میان وجود دارد: اول، موانع پیش روی متخصصان میراث فرهنگی برای ارزیابی و حفاظت فوری پس از وقوع آسیب؛ و دوم، ناکافی بودن آموزش های نیروهای نظامی و امدادی برای مدیریت و حفاظت اولیه از این بناها در شرایط بحرانی:

یکی از انتقادات اساسی به نحوه مدیریت بحران میراث فرهنگی در زمان جنگ، نبودِ دسترسی به موقع و مؤثر متخصصان به مناطق آسیب دیده است. پس از وقوع حملات یا حوادثی که به بناهای تاریخی خسارت وارد می کند، نخستین و حیاتی ترین اقدام، ارزیابی دقیق میزان آسیب و انجام اقدامات حفاظتی فوری و اضطراری است؛ امری که تنها با حضور کارشناسان مرمت، باستان شناسان و متخصصان میراث فرهنگی ممکن می شود، زیرا این افراد می توانند با دانش تخصصی خود از تخریب بیشتر جلوگیری کنند و مستندات لازم را نیز جمع آوری کنند. بااین حال، در بسیاری از مناطق درگیر جنگ، نیروهای نظامی و امنیتی به دلایل مختلف مانع ورود کارشناسان به مناطق آسیب دیده می شوند؛ دلایلی که گاه به نگرانی های امنیتی مربوط است، گاه به اولویت دادن مسائل امنیتی نسبت به میراث فرهنگی و گاه نیز ناشی از نبود درک درست از اهمیت اقدامات تخصصی. این تأخیر یا ممانعت، پیامدهای ویرانگری دارد: تخریب بیشتر بناها در اثر عوامل محیطی مانند باران، باد یا دخالت های غیرکارشناسانه؛ ازدست رفتن شواهد تاریخی ارزشمندی که برای شناخت تاریخ و هویت یک ملت حیاتی اند؛ و کاهش اثربخشی روند بازسازی، زیرا نبود یک ارزیابی صحیح در مراحل اولیه، طرح های مرمتی آینده را با چالش های جدی روبه رو می کند و حتی ممکن است منجر به اجرای راه حل های نادرست شود.

چالش دوم به آموزش نیروهای نظامی و امدادی بازمی گردد؛ نیروهایی که در خط مقدم رویارویی با بحران قرار دارند؛ اما آموزش های لازم برای مواجهه صحیح با بناهای تاریخی آسیب دیده را دریافت نکرده اند. آموزش های استاندارد نظامی و امدادی عموماً بر نجات جان انسان ها و تأمین امنیت تمرکز دارد، اما مفاد معاهداتی مانند لاهه، وظایف مشخصی را نیز در قبال میراث فرهنگی تعیین می کند که اجرای آن ها نیازمند آموزش های ویژه است. نبود این آموزش ها باعث می شود نیروها توانایی شناسایی بناهای تاریخی و اماکن فرهنگی حساس را نداشته باشند، آگاهی کافی از پروتکل های حفاظتی و مفهوم ایجاد مناطق امن برای میراث فرهنگی وجود نداشته باشد، و گاهی نیز دخالت های ناخواسته آن ها پس از انفجار یا آسیب، شدت تخریب را افزایش دهد. افزون بر این، هماهنگی مؤثر میان فرماندهان نظامی، نیروهای امدادی و متخصصان میراث فرهنگی نیز شکل نمی گیرد و این خود روند مدیریت بحران را دشوارتر می کند.

در چنین شرایطی، درحالی که معاهدات بین المللی مانند معاهده لاهه و کنوانسیون های ژنو چارچوب های حقوقی لازم را برای حفاظت از بناهای تاریخی در زمان جنگ تعیین کرده اند، اجرای عملی این تعهدات با کاستی های جدی مواجه است. جلوگیری از دسترسی به موقع متخصصان میراث فرهنگی به مناطق آسیب دیده و کمبود آموزش های تخصصی برای نیروهای نظامی و امدادی دو شکاف مهمی هستند که مانع از حفاظت مؤثر از میراث فرهنگی می شوند.

برای رفع این کاستی ها لازم است پروتکل های روشن و اجرایی برای دسترسی سریع کارشناسان تدوین شود، آموزش های تخصصی حفاظت از میراث فرهنگی در دوره های استاندارد نیروهای نظامی و امدادی گنجانده شود، و هماهنگی میان نهادهای مسئول از طریق کارگروه های مشترک تقویت گردد. بی توجهی به این مسائل به معنای پذیرش تخریب غیرقابل بازگشت بخشی از تاریخ و هویت انسانی است و حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ تنها اقدامی فرهنگی نیست، بلکه بخشی جدایی ناپذیر از تعهدات بشردوستانه و حفظ کرامت انسانی محسوب می شود.

اهمیت دسترسی فوری متخصصان میراث فرهنگی به بناهای تاریخی آسیب دیده در زمان جنگ، موضوعی انکارناپذیر است. این متخصصان با دانش فنی و تجربی خود می توانند میزان دقیق خسارت را ارزیابی کنند، عوامل تشدیدکننده تخریب را بشناسند و طرح های حفاظتی اضطراری را برای جلوگیری از فروپاشی کامل یا آسیب بیشتر تدوین نمایند. هرگونه تأخیر در این روند، به معنای ازدست دادن فرصتی طلایی است؛ فرصتی که می تواند از تخریب بیشتر جلوگیری کند، شواهد تاریخی را مستند سازد و بنیان بازسازی های آینده را فراهم آورد. در بحران های گذشته و حتی در شرایط درگیری های احتمالی، نبود یک گروه متخصص و سازمان یافته در ایران که بتواند بلافاصله پس از حادثه وارد عرصه شود، باعث تشدید خسارات و دشوارشدن مستندسازی شده است. درحالی که نیروهای نظامی و امدادی وظایف خود را در تأمین امنیت و نجات جان انسان ها انجام می دهند، نبود تیم های تخصصی میراث فرهنگی در کنار آن ها سد بزرگی در مسیر حفاظت مؤثر از گنجینه های تاریخی کشور ایجاد کرده است. این وضعیت، ضرورت ایجاد و تقویت نهادهای تخصصی واکنش سریع در حوزه میراث فرهنگی را بیش از هر زمان دیگری روشن می کند و امید می رود تجربه جنگ اخیر موجب شود وزارت میراث فرهنگی کشور به این موضوع ورود کرده و به شکلی اصولی آن را در دستور کار خود قرار دهد.