عباس عبدی در اعتماد نوشت: آخرین یادداشت به نسبت بلندی که پیش از توقف نوشتن در 22 دی ماه منتشر کردم، درباره آموزش و پرورش بود که عنوان یتیم بودن آموزش را برای آن برگزیدم. فکر نمی کردم به این زودی و به ویژه پس از صد روز ننوشتن مجبور شوم دوباره به این مساله مهم و تاثیرات جنگ بر آن بپردازم.

من فرزند مدرسه ای ندارم، لذا چندان درگیر مستقیم مساله آموزش نیستم. ولی برخی از خوانندگان محترم لطف می کنند و بر حسب درگیری ذهنی و عملی خود موارد مهم را برای نوشتن یادداشت تذکر می دهند و بنده هم برحسب وظیفه با کارشناسان و افراد مطلع گفت وگو می کنم و براساس چارچوب ذهنی و تحلیلی خود که بیان تبعات این جنگ است به موضوع می پردازم.

واقعیت این است که وضعیت آموزش کشور از یتیم بودن گذشته و مطابق نظر کارشناسان امر در وضعیت خطیری قرار دارد. بهتر است آخرین فراز یادداشت قبلی را اینجا تکرار کنم که در پاسخ به پرسش چه باید کرد بود؟ نوشتم: طبعا این را کارشناسان آموزش و پرورش باید نظر دهند ولی لازمه هر تحولی، تغییر نگرش ساختار رسمی نسبت به فلسفه آموزش و پرورش و پذیرش اولویت آن در هرگونه برنامه ریزی آینده نگرانه است. آموزش برای دستیابی به علم، مهارت های زندگی، اجتماعی شدن و ایجاد انگیزه نشاط و پیشرفت در آینده سازان کشور است.

آن یادداشت به نسبت تحقیقی و 2500 کلمه ای بلندتر از یادداشت های متعارف بود و بخشی از مهم ترین مسائل آموزش عمومی کشور را در حد مختصر و براساس داده ها و یافته های موجود تحلیل کرده بود. ولی از آن تاریخ تاکنون که نزدیک به 4 ماه می گذرد بعید است که آموزش و پرورش حتی در حد چند روز برقرار بوده است.

البته توجه داریم که جنگ مانع جدی ماجرا بود. ولی نه پیش از جنگ به ویژه از ابتدای سال و نه پس از آتش بس و نه تا پایان سال آموزشی 1405 هیچ چشم انداز روشنی از بهبود وضعیت آموزش عمومی و حتی عالی دیده نمی شود. در این یادداشت می کوشم که نگاهی اجمالی به وضعیت مذکور بیندازم. داده های آن از گفت وگو با کارشناسان مستقل آموزش عمومی و منابع رسمی گرفته شده است. پیش از جنگ مدت های زیادی مدارس یا تعطیل بود یا در عمل و به دلایل و توجیهات گوناگونی تشکیل نمی شد.

شاید حدود 50 روز از آن مقطع به ویژه در تهران به علل گوناگون تعطیل بود. پس از آن هم مدتی طول کشید تا کلاس های مجازی برقرار شود. ولی مساله اصلی این است که تعداد قابل توجهی از دانش آموزان یا دسترسی به اینترنت ندارند یا فاقد دستگاه مناسب برای استفاده از کلاس های مجازی هستند.

مطابق آمار رسمی در سال 1399 و در دوره کرونا، فقط حدود 69درصد آنان دارای دستگاه الکترونیک بودند و همزمان به اینترنت هم دسترسی داشتند. از بقیه نیز فقط 35درصد به صورت کامل از آموزش مجازی استفاده می کردند. 33 درصد اصلا از این آموزش استفاده نمی کردند، بقیه هم به طور نسبی بهره مند بودند.

در شرایط کنونی با قاطعیت می توان گفت که هم به لحاظ دارا بودن وسیله الکترونیک و هم قدرت اینترنت برای اتصال به شبکه عقب تر از گذشته هستیم و هم شرایط و فضای عمومی برای حضور در کلاس های مجازی نامناسب تر است. برای نمونه با یک جوان رشته معماری هنرستان صحبت کردم گفت به جز قطع های مکرر اینترنت، ارسال عکس برای آموزگار از کاری که انجام داده ایم نیز سخت است و شاید ساعت ها طول بکشد.

ساعت سالانه مصوب برای آموزش ابتدایی به طور رسمی 925 ساعت است ولی در عمل و در بهترین حالت تنها 62 درصد آن اجرایی می شود. که وضعیت کنونی بسیار کمتر از این است. آزمون تیمز در سال 2015، که وضع خیلی بهتر از حالا بود، نشان داد که از میان 49 کشور سنجیده شده، ایران با 645 ساعت رتبه 48 را در خصوص ساعات آموزشی کلاس چهارم ابتدایی دارد.

برنامه مجازی کنونی آموزش و پرورش برای کلاس ها حدود دو ساعت در روز که هفته ای 10 ساعت می شود برای ابتدایی و 15 ساعت برای دو دوره متوسطه است، و این بسیار کمتر از میزان مصوب است. نکته دیگر این است که بسیاری از معلمان دولتی لزوما هم آشنایی کافی با نحوه تدریس مجازی ندارند. تدریس مجازی نیازمند آشنایی های بیشتری با برنامه های نرم افزاری است که آن ها فاقد این توانایی هستند. مثل کار کردن با برنامه پاورپوینت.

اولین اثر فاجعه بار این وضع آموزشی، تشدید نابرابری ها است. آنچه گفته شد مربوط به مدارس دولتی است، ولی اغلب مدارس ویژه دولتی و غیردولتی برای ابتدایی 25 ساعت، برای متوسطه اول 30 ساعت و برای متوسطه دوم 40 ساعت تدریس آنلاین دارند. نکته مهم اینکه آموزش مجازی در مدارس دولتی آفلاین و غیردولتی ها آنلاین هستند و اینها خیلی تفاوت دارند.

غیردولتی ها به جای سکوی رسمی شاد از سکوهای خود یا خرید از بخش خصوصی استفاده می کنند که سرعت کافی دارند. دانش آموزان را هرازگاهی به مدرسه می آورند و مطالعات گروهی با حضور آموزگار انجام می دهند. در واقع و در عمل مدارس عمومی دولتی رها شده اند. پیش از این نیز دانش آموزان به ویژه آنان که طبقات کم درآمد هستند را با نظارت سخت به مدرسه می آوردند.

اکنون که مدرسه نیست آنان با خیال راحت دور آن حضور را خط کشیده و وارد حوزه های دیگر می شوند. آموزش و پرورش هم در پایان سال مجبور است اغلب آنان را قبول کند چون چاره دیگری ندارد. همین امر موجب می شود که تمام ضعف های آنان به سال های بعد حضورشان نیز منتقل شود و حداقل یک نسل دچار خسارت آموزشی مفرط شود و شکاف بزرگ آموزشی میان دانش آموزان مدارس عمومی دولتی با غیردولتی و مدارس ویژه ایجاد شود.

این تفاوت در نظارت بر حضور و غیاب و درس خواندن دانش آموزان در مدارس غیردولتی معتبر نیز مشاهده می شود. پدر یک دانش آموز مدرسه غیردولتی گفت اگر پسرم فقط 5 دقیقه دیر به برنامه متصل یا آنلاین شود، معاون مدرسه به من یا مادرش زنگ زده و تذکر می دهد که او چرا برخط نیست؟ در حالی که این رفتار در مدارس دولتی کمتر دیده می شود اگر اصولا دیده شود، لذا دانش آموزان به راحتی می توانند نظارت را دور بزنند.

مساله اصلی فقط آموزش نیست، پرورش و تربیت اجتماعی شدن نیز رکن اساسی است که با مجازی شدن به کلی حذف می شود زیرا این کار با حضور در مدرسه انجام می شود و نه در خانه که اصولا محیط غیررسمی است، در حال تخمه خوردن یا گفت وگو با دیگران یا دراز کشیدن داخل رختخواب، نمی توان شاهد تأثیرات اصلی مدرسه بود.

پس مساله این است که آموزش عمومی با شرایط کنونی نه تنها با شدت بسیار زیادی نابرابری آموزشی را تشدید کرده و سطح عمومی آموزش را پایین می آورد، بلکه فرآیند اجتماعی شدن فرزندان ایران را دچار اختلال جدی می کند. تربیت و نظارت بر رفتار آنان به طور نسبی حذف می شود.

از آغاز کرونا تاکنون برای چندمین بار با وضعیت بحرانی مواجه شده ایم، وضعیتی که از آن زمان تا امروز با فراز و فرود شاهد آن هستیم و تبعاتش را بر نظام آموزشی تحمیل می کند و بحران اخیر بدترین آن ها بوده است. موضوع دیگر فشار به خانواده ها برای جبران زمان حضور نیافتن فرزندان شان از مدرسه است که بار سنگینی برای آنان است.

به طور کلی باید گفت که، حتی اگر همه دانش آموزان دستگاه الکترونیک داشته باشند، اینترنت هم خیلی خوب باشد، نظارت هم عالی باشد، باز هم کیفیت آموزش مجازی برای آموزش عمومی خیلی پایین و در بهترین حال 50درصد خواهد بود، و تاثیرات تربیتی آن هم قابل مقایسه با آموزش حضوری نیست. چه رسد به اینکه هیچ کدام از اینها نباشد.

15 میلیون دانش آموز و جوان و نوجوان ایرانی، مهم ترین زیرساخت آینده کشور هستند. در بلندمدت از برق و انرژی و ارتباطات قطعا مهم تر هستند. این شعار نیست یک واقعیت است. نقطه قوت ما نیز همین آموزش بود، که امروز ثمره آن چیده می شود. می گویند کسی که شب هنگام دیوار خانه ای را خراب می کرد، از او پرسیدند چه می کنی؟ گفت طبل می زنم. گفتند پس چرا صدایش در نمی آید؟ گفت صدایش صبح در می آید. صدای طبل رکود و تضعیف شدید وضعیت آموزشی کشور کی در می آید؟ روزی که خیلی دیر و گوش خراش خواهد بود.

از آغاز کرونا تاکنون برای چندمین بار با وضعیت بحرانی مواجه شده ایم، وضعیتی که از آن زمان تا امروز با فراز و فرود شاهد آن هستیم و تبعاتش را بر نظام آموزشی تحمیل می کند و بحران اخیر بدترین آن ها بوده است. جنگی که معلوم نیست چه زمانی و با چه وضعیتی خاتمه خواهد یافت و اثرات اقتصادی و روانی آن بر این جمعیت آینده ساز چگونه خواهد بود؟ در مورد وضعیت به کلی مبهم و نامعلوم آن دسته از دانش آموزانی که امسال باید در امتحانات پایانی دوره اول و دوم متوسطه شرکت کنند و نیز دانش آموزان کلاس 11 و آنان که می خواهند کنکور دهند و به دانشگاه بروند و بیش از همه دچار تنش روحی و روانی می شوند چیزی ننوشتم که باید یادداشت جداگانه ای نوشت.