شاخص فلاکت رو به بالاست؛ این روزها شیشه های ویترین مغازه ها به مرزی تبدیل شده که مشتری و فروشنده را از یکدیگر جدا می کند. فروشنده در انتظار ورود مشتری است و مشتری در حال برآورد قیمت ها؛ قیمت هایی که به شکلی بیمارگونه افزایش یافته و او را پشت همان دیوار شیشه ای میخکوب می کند. اکنون این پرسش مطرح است که مشتری ها تا چه زمانی پشت ویترین مغازه ها دوام می آورند و با نداری هایشان به صورت کج دار و مریز کنار می آیند؟

به گزارش فرارو، سبد خرید خانواده ها روزبه روز آب می رود و در نهایت تنها اقلام ضروری در آن باقی می ماند. اگر تا دیروز مراجعه به دندانپزشکی از اولویت ها حذف می شد، امروز خرید لباس نیز از فهرست نیازها کنار گذاشته می شود. در این میان، برخی تحلیلگران معتقدند جامعه تا زمانی تاب آوری خواهد داشت که بقا ی خود را در معرض تهدید نبیند. با این حال، این تاب آوری با توجه به پیشینه تاریخی ایران، که به هزاران سال پیش و فراز و نشیب های متعدد بازمی گردد، نسبت به سایر جوامع، ویژگی های متفاوتی دارد.

سیدجواد میری، جامعه شناس و استاد دانشگاه، در گفت وگو با فرارو با واکاوی وضعیت اقتصادی مردم و با بهره گیری از مفهوم شاخص فلاکت می گوید: شما نمی توانید بگویید نرخ تورم و بیکاری همزمان بالا برود و در عین حال از وجود تاب آوری سخن بگویید. وقتی این دو نرخ در کنار یکدیگر قرار می گیرند، یعنی تورم و بیکاری افزایش می یابند، به طور الزام آور در حوزه روابط اجتماعی، ساختارهای اقتصادی، مناسبات تولیدی و شبکه های اجتماعی یک جامعه، چالش های خطرناک ایجاد می شود.

سید جواد میری به فرارو می گوید: اساساً در اقتصاد و نسبت آن با جامعه و زندگی روزمره انسان ها در یک کشور، ارتباط وثیقی میان حس رفاه و خوش بینی با وضعیت اقتصادی وجود دارد. وقتی احساس کنید معیشت به انحاء گوناگون قابل مدیریت است و مجبور نیستید به جای یک شغل، سه شغل داشته باشید، شرایط متفاوت است. اما زمانی که ناچار به حذف برخی موارد از دایره دخل وخرج می شوید، این حس به شما دست می دهد که تحت فشار بیرونی قرار دارید.

در این خصوص، تعبیری از امیل دورکیم ، جامعه شناس، وجود دارد که میری در تشریح آن می گوید: برخی به دورکیم ایراد می گرفتند که ما ماهی، پسته و حتی وزن یک شیء 200 کیلویی را حس می کنیم، اما واقعیت اجتماعی (social fact) کجاست؟ او در پاسخ گفت شما social fact را نمی بینید، اما مگر تورم را حس نمی کنید؟ مگر فشار آن را در زندگی روزمره، در امور معیشتی، به مثابه فشاری بر هزینه های زندگی احساس نمی کنید؟ بنابراین، شما به این خودآگاهی می رسید که مسائل اقتصادی تنها اعدادی روی مانیتور نیستند، بلکه ترجمه آن ها بر سر سفره، در برنامه ریزی زندگی و در میزان و کمیت پروتیین های مورد نیاز شما اثرگذار است. از اینجا می توان فهمید که رابطه اقتصاد و جامعه و تبعات آن چگونه شکل می گیرد.

به گفته این استاد دانشگاه: مردم جامعه در چنین شرایط اقتصادی، به مرور، موارد هزینه زای زندگی را حذف می کنند؛ آنان از حذف کلاس موسیقی به حذف کلاس تقویتی می رسند. رفته رفته دایره آن قدر تنگ می شود که بر ساختار خانواده از نظر تعادل روانی و اجتماعی تاثیر می گذارد و شما دچار حس مزمن فلاکت می شوید.

برای توضیح این وضعیت می توان به مفهوم شاخص فلاکت اشاره کرد. این شاخص در اقتصاد توسط آرتور اوکان عنوان شده. از دید او، این شاخص نشانگری اقتصادی است که رابطه بین افزایش نرخ بیکاری و نرخ تورم را می سنجد و این گونه صورت بندی می شود که تورم فزاینده در کنار بیکاری رو به افزایش، برای جامعه هزینه اقتصادی-اجتماعی دارد.

میری با اشاره به این مفهوم می گوید: شما نمی توانید بگویید نرخ تورم و بیکاری همزمان بالا برود و در عین حال از وجود تاب آوری سخن بگویید. وقتی این دو نرخ در کنار یکدیگر قرار می گیرند، یعنی تورم و بیکاری افزایش می یابند، به طور الزام آور در حوزه روابط اجتماعی، ساختارهای اقتصادی، مناسبات تولیدی و شبکه های اجتماعی یک جامعه، چالش های خطرناک ایجاد می شود. به همین دلیل است که در جوامع مختلف، دولت ها تلاش می کنند این دو شاخص همزمان افزایش نیابد.

این جامعه شناس می افزاید: در برخی جوامع اجازه نمی دهند نرخ بیکاری و تورم همزمان بالا برود، بلکه یکی از این دو را کنترل می کنند. اگر این دو همزمان افزایش نیابند، سرمایه گذاری، رفاه، اشتغال زایی و توسعه به صورت توامان توسط دولت ها پیگیری می شود. اما وقتی این دو در کنار هم قرار می گیرند، فلاکت دیگر صرفا یک شاخص نیست، بلکه آن را به طور ملموس حس می کنید؛ زمانی که تعداد سفرها، دید و بازدیدها و خریدهای شما کمتر و کمتر می شود، این وضعیت خود را نشان می دهد.

به تدریج از دید او: این مسئله بر اقتصاد کلان نیز اثر می گذارد؛ به گونه ای که به جای خرید لباس، آن را رفو می کنید. رفته رفته وارد دالانی ترسناک می شویم که تاثیر آن فقط روی کاغذ نیست، بلکه بر بافتار ذهنی جامعه و بر احساسی که افراد نسبت به خود و وضعیتشان پیدا می کنند نیز اثر می گذارد و در نهایت می تواند به شکل گیری یک بحران اقتصادی-سیاسی منجر شود.

حال، در انطباق این تئوری ها با وضعیت اقتصادی کنونی مردم ایران، بحث تاب آوری مردم مطرح می شود؛ میری در این خصوص می گوید: وقتی بحث تاب آوری و مقاومت مردم مطرح می شود، نباید صرفا روان شناختی و مقطعی به آن نگاه کنیم. ایران کشوری با قدمتی طولانی است. همین حالا اگر تاب آوری یک انسان 90 ساله را با یک انسان 18 ساله مقایسه کنید، متوجه خواهید شد کدام یک تاب آوری بیشتری دارد.

اشاره او به این مثال در مقایسه با ایران بدین شکل است که: کشورها در بازه های 20 ساله سنجیده نمی شوند. اگر ایران را در یک سده، از 1280 تا 1405، یعنی قرن بیستم، بسنجیم، می بینیم که در این 120 سال جهان تغییرات زیادی کرده است؛ از روابط بین الملل تا جنگ و سبک جوامع. دو جنگ بزرگ، یعنی جنگ جهانی اول و دوم، رخ داده است. جنگ جهانی اول نقطه عطفی است و همچون حایلی، جنگ های قبلی را از آن جدا می کند. ایران در این جنگ دخالتی نداشت، اما در پی آن قحطی بزرگی در ایران رخ داد و افراد زیادی جان خود را از دست دادند. مجد می گوید 9 میلیون نفر در آن زمان در ایران از گرسنگی مردند.

به گفته او: جنگ جهانی دوم نیز به نوعی مربوط به دوران رضاشاه پهلوی و سپس محمدرضا بود. در ایران، با وجود اعلام بی طرفی، باز هم تجربه ای شدید از جنگ شکل گرفت. برخی خاطراتی که ممکن است حتی از مادربزرگ هایتان شنیده باشید، اینکه در آن زمان نان نبود و برای تهیه آن باید نیمه شب در صف نانوایی می ایستادید، بخشی از این تجربه است.

برخی از این ها به گفته میری: صرفا تاریخ نیستند، بلکه در دی ان ای خاطرات و حافظه جمعی هر یک از ما ایرانیان حک شده اند. پس از آن نیز انقلاب، جنگ 8 ساله، جنگ 12 روزه و جنگ رمضان را داشته ایم. در همین قرن بیستم، جامعه ما تلاطم های فراوانی را تجربه کرده و حافظه جمعی ما سرشار از تجربه های بسیار تلخ و اندکی شیرین است.

از سوی دیگر، ایران به صورت تاریخی حداقل 5 هزار سال حافظه تاریخی دارد. از دید این جامعه شناس: جامعه ایران به طور مشخص حدود 3 هزار سال تجربه دولت و حکومت و فروپاشی آن را داشته است، برخلاف جوامعی همچون آمریکا. مجموعه این تجربیات، چشم انداز و درکی تاریخی به ما داده است که حتی اگر به آن آگاهانه فکر نکنیم، در ضمیر ناخودآگاه جامعه ایرانی حضور دارد و همین امر حس تاب آوری را در انسان ها ایجاد می کند؛ به گونه ای که تصمیم های شتاب زده نمی گیرند و همواره سبک و سنگین می کنند. به تعبیری، کج دار و مریز زندگی می کنند. اینکه چگونه باید کج دار و مریز رفتار کرد، احتمالا ایرانیان به خوبی می دانند؛ چراکه این ضرب المثل در روح و وجود جمعی ما رسوخ کرده است.

میری می گوید: حکایت مردم ایران در تاب آوری این شرایط معیشتی، مانند بندبازی است که از دور، عمل او بسیار سخت ارزیابی می شود؛ اما او نتیجه استمرار و تلاش خود را می بیند. اکنون نیز نمی توان پیش بینی کرد که مردم تا چه زمانی تاب خواهند آورد و با یک چوب بلند، در ارتفاع، بر روی بندی باریک راه خواهند رفت؛ اما می توان گفت این وضعیت تا جایی ادامه خواهد داشت که به نوعی اهداف کلان جامعه ایران تأمین شود؛ یعنی بقا، تداوم و سپس حرکت به سوی توسعه. وقتی بقای شما در خطر باشد، دیگر نمی توان از تداوم و توسعه سخن گفت.

در حال حاضر، به گفته او: بقای ما تهدید شده است. این تهدید تنها داخلی نیست، بلکه ابعاد خارجی نیز دارد. ما منابعی غنی و مردمانی تاجرپیشه داریم، اما از سوی کشور و سیستم با نوعی تهدید وجودی مواجه شده ایم. این تهدید، سیگنالی می دهد مبنی بر اینکه بقای ما هدف قرار گرفته است. بنابراین، ما به نوعی وارد لاک خود شده ایم و این پرسش مطرح است که در این وضعیت لاک پشتی تا چه زمانی می توانیم ادامه دهیم. برای عبور از این شرایط، صرفا نباید به اقتصاد داخلی محدود بمانیم، بلکه باید به اقتصاد سیاسی نیز بیندیشیم. اینجاست که پرسش های اساسی مطرح می شود: حاکمان چه طرح و برنامه ای دارند؟ و آیا امکان خروج از این وضعیت وجود دارد؟

او در نهایت می گوید: ما برای عبور از این وضعیت، نیازمند بازنگری جدی هستیم؛ بازنگری ای که در آن، هم کلان استراتژی امنیت ملی خود را حفظ کنیم؛ استراتژی ای که نمی تواند به پیش از جنگ رمضان بازگردد. در عین حال، در حوزه اقتصاد نیز باید همان تفکراتی که توانسته برد موشک ها را افزایش دهد، به کار گرفته شود تا ضربه پذیری اقتصادی کاهش یابد. در این جهان چندقطبی و آشوبناک پس از جنگ رمضان، امکان بازگشت به عقب وجود ندارد. سکوت معماران سیاست در مورد اقتصاد، در شرایط فعلی، به نفع استراتژی امنیت ملی ایران نیست.

منبع: فرارو