بیش از 10 ماه از پایان جنگ 12 روزه گذشته. جنگی که نه صدای آژیر قرمز را درآورد و نه پناهگاهی برای پناه وجود داشت. از همان زمان، زمزمه های ساخت پناهگاه حداقل برای تهران- شنیده می شد. تهران اما یک جنگ دیگر را هم دید. جنگ متوقف و فعلا وارد فاز آتش بس شده است. هر لحظه امکان دارد دوباره جنگ از سر گرفته شود و هنوز هیچ خبری نه از آژیر هشدار است و نه پناهگاه.

به گزارش فرارو؛ حالا مشخص شد که پایتخت در لحظه بحران، زیرساخت های پیشگیرانه ندارد و به جای آن بر واکنش های بعدی تکیه کرده؛ طبق آخرین روایت رسمی از خسارت ها، شهردار تهران از عددی سخن گفت که به تنهایی وزن بحران را نشان می دهد: حدود 47 هزار و 300 واحد مسکونی در پایتخت آسیب دیده اند، تاکنون کارشناسی حدود 28 هزار واحد به پایان رسیده و روند رسیدگی همچنان ادامه دارد؛ اما آنچه بیشتر به چشم می آید فقط حجم خسارت نیست، بلکه نوشدارویی بعد مرگ سهراب است. بازدید، کارشناسی، اسکان موقت و تلاش برای بازگرداندن زندگی به خانه هایی که هنوز بوی حادثه از آن ها رخت نبسته است.

نوشداروی مدیریت شهری برای پناه دادن مردم جنگ زده، آن هم بعد از دو جنگ که همچنان ادامه دارد، ساخت یک پارکینگ است. پارکینگی دومنظوره که در مواقع بحران جای پناهگاه را بگیرد و در روزهای عادی منبع درآمدزایی شهرداری شود. البته این پارکینگ هنوز افتتاح نشده، یک ماه ونیم دیگر هم می شود یک سال که از جنگ گذشته و کشوری به این وسعت بی پناه و بی پناهگاه مانده است.

اصطلاح های پناهگاه و پناه گرفتن از همان روزهای جنگ 12 روزه وارد ادبیات روزمره مردم شد. پیش از آن، فقط آن هایی که جنگ هشت ساله را به چشم دیده بودند، این اصطلاحات را شنیده اند. خاطراتی که از دوران دفاع مقدس به گوش می رسند، مملو از پناهگاه ، آژیر قرمز و ... است.

همزمان با آغاز جنگ 12 روزه، برخی شهروندان به متروها پناه بردند، برخی به زیرزمین ها و برخی دیگر هم در خارج از شهرها در پی نقطه امنی گشتند. با این همه، فقدان یک مسیر اصولی و استاندارد بیش از هر چیز حس می شد. اینکه دقیقا کجا باید رفت و چه باید کرد. آن هم زمانی که هیچ آژیر و هیچ راهنمایی روشنی وجود ندارد.

همین تجربه باعث شد تا با شروع جنگ بعدی، دوباره نام مترو به عنوان پناهگاهی امن وارد ادبیات مدیران شهری هم بشود. برخی مسئولان شهرداری و شورای شهر از ظرفیت ایستگاه های مترو گفتند. فضاهایی که بیشتر به پناهگاه های موقت شباهت داشتند؛ به دلیل نبود امکانات پایه، از تهویه گرفته تا خدمات حداقلی مثل سرویس بهداشتی یا امکان ذخیره مواد غذایی برای مدت طولانی.

پس از پایان جنگ 12 روزه، مهدی چمران، رییس شورای شهر تهران اظهارات واکنش برانگیزی را مطرح کرد: در تهران و شهرهای دیگر به صورت کامل پناهگاهی نداریم. در ادامه نیز بحث استفاده از تجربه پناهگاه های قدیمی و ساختارهای جدید مطرح شد. چمران از طرح هایی گفت که دیواره های بتنی و سازه های ماژولار نقش پناهگاه های موقت را بازی می کنند -سازه هایی شبیه سنگرهای جنگی که با اتصال قطعات بتنی ساخته می شوند. چمران حتی به تجربه تل آویو هم اشاره کرد. شهری که به گفته او، وجود شبکه پناهگاهی و تمرین های مستمر باعث تلفات کمتر در حملات شدید شده است.

در سطح بعدی، استاندار تهران حدود 700 مسجد در 22 منطقه پایتخت را در نقش پناهگاه معرفی کرد. بدین ترتیب، تجهیز این مساجد به امکاناتی مانند ژنراتور، منابع ذخیره آب، پنل های خورشیدی و امکانات اسکان اضطراری در دستور کار قرار گرفت. با این همه، طرح ها همچنان در حد پیش طرحند و در همان سطح آماده سازی و هماهنگی باقی مانده اند. به بیان ساده تر، هنوز به مرحله ای نرسیده اند که در یک بحران واقعی بتوان به آن ها تکیه کرد.

اگر به پشت صحنه این مباحث دقت کنید، یک نکته مدام تکرار می شود: پناهگاه در تهران هنوز تعریف واحد و عملیاتی ندارد. در مقررات ساختمانی، فضای امن بخشی از ساختمان است که می تواند در برابر برخی خطرات مقاومت کند.

در سطح مدیریت شهری اما پناهگاه تعریف مشخصی دارد و به سازه ای با استانداردهای مشخص زیرزمینی اطلاق می شود. فضاهایی مثل مترو و پارکینگ ها هم گزینه هایی موقت برای شرایط اضطراری هستند.

همین چندگانگی واژه پناهگاه در تهران را در حد مفهوم نگه داشته و هیچ یک از جوانان نسل جدید جنگ را هنوز با مصداق عینی مواجه نکرده است. غالب ساختمان ها تنها به نقاط امن داخلی مثل ستون ها یا بخش های بدون پنجره متکی اند. نقاط امنی که آسیب را کاهش می دهند اما جایگزین پناهگاه محسوب نمی شوند.

آنچه تجربه دو درگیری اخیر نشان داد، یک الگوی تکرارشونده بود: بحران رخ می دهد، خسارت ثبت می شود، اسکان اضطراری انجام می شود و سپس بحث زیرساخت ها دوباره مطرح شد. این چرخه، هر دو بار با جزییات جدید تکرار می شود. مدیران زاکانی هنوز فاصله بین حادثه و آمادگی برای حادثه را پر نکرده اند.

حتی با وجود آمارهای سنگین خسارت و تجربه مستقیم دو جنگ، بخش عمده ای از برنامه ها در مرحله طراحی یا هماهنگی گیر کرده و جلوتر نمی رود. مثل طرح ساخت پارکینگ و تبدیل آن به پناهگاه یا ایده قدیمی استفاده از مترو و مساجد به جای پناهگاه.

تهران، بیش از آنکه برای بحران آماده باشد، در حال تطبیق با پیامدهای آن است. تهران، شهری که در کمتر از یک سال، دو جنگ را دید و هنوز به مرحله ای نرسیده که بتوان گفت برای بحران بعدی آماده است. شهری که به جای آنکه پناهگاه داشته باشد، مردمش در لحظه خطر حتی نمی دانند کجا پناه بگیرند.

منبع: فرارو