لیلا 58 ساله است و هیچ وقت فکر نمی کرد روزی برای تامین هزینه های زندگی، در خانه های مردم نظافت کند. سال ها خانه دار بود و بعد از فوت همسرش، با حقوق بازنشستگی او زندگی را می گذراند اما از زمانی که آتش بس موقت اعلام شده و فشار اقتصادی هم افزایش پیدا کرده، همان حقوق ثابت دیگر جوابگوی زندگی اش نیست. نه فقط برای خودش، بلکه برای خانواده ای که حالا بخشی از بارشان هم روی دوش او افتاده است. فرزندانش بیکار شده اند، رفت وآمد نوه ها بیشتر شده و او به ناچار در پی راهی برای جبران این کمبود می گردد. حالا نزدیک یک هفته است که لیلا به نظافت خانه ها روی آورده. کاری که به گفته خودش درآمد بدی ندارد اما هر بار از خانه ای بیرون می آید، این فکر را با خودش مرور می کند که قرار نبود در آستانه 60 سالگی، زندگی اش به این نقطه گره بخورد.

به گزارش فرارو؛ شاید روایت لیلا، تصمیمی فردی باشد برای افزایش درآمد اما در واقع بخشی از یک روند فراگیرتر است. روندی که در آن فشار اقتصادی، جنگ و قطعی اینترنت، گروه های مختلف جامعه را به سمت بازار مشاغل خدماتی سوق داده است. همزمان احمد میدری، وزیر تعاون هم از ثبت نام حدود 250 هزار نفر برای بیمه بیکاری طی دو ماه گذشته خبر داده. عددی که حاکی از گسترش بیکاری در سطحی وسیع تر است.

در چنین شرایطی، داده های پلتفرم های ارائه خدمات نیز تصویری روشن تر از این جابه جایی نمایش می دهند؛ از ابتدای اردیبهشت تاکنون، ثبت نام برای کار در این پلتفرم ها نسبت به مدت مشابه سال قبل 30 درصد رشد داشته و تنها در شش روز ابتدایی همین ماه، تعداد متخصصان ثبت نامی 17 درصد افزایش یافته اما آنچه این آمار را معنادار می کند، نوع مشاغلی است که بیشترین تقاضا را به خود اختصاص داده اند.

در میان همه خدمات، مشاغل گروه نظافت و پذیرایی بیش از هر گروه دیگری رشد داشته اند. چراکه برای ورود به این حوزه نیازی به ارائه مدرک دانشگاهی، جواز کسب یا مهارت تخصصی نیست. همین ویژگی موجب شده در شرایط ویژه کنونی که افراد به دنبال کسب درآمد فوری هستند، این دسته از مشاغل به اولین انتخابشان بدل شود. آمارها نشان داده در 11 روز ابتدایی اردیبهشت، تعداد متقاضیان این بخش ها 239 درصد افزایش یافته و در مجموع، درخواست برای این گروه شغلی تقریبا سه برابر شده. این در حالیست که رشد همین بخش در فروردین تنها 7 درصد بوده و مجموع افزایش در این دو بازه به 46 درصد رسیده است.

البته این تغییر فقط به افزایش تعداد متقاضیان محدود نشده، بلکه ترکیب نیروی کار هم دگرگون شده است. سهم مردان از ثبت نام کنندگان از 65 درصد به 76 درصد رسیده و در عین حال، حضور افراد مسن تر هم بیشتر شده است. به طوری که سهم افراد بالای 50 سال که سال گذشته حدود 6 درصد بود، امسال در برخی بازه ها به 11 درصد رسیده است.

علاوه بر این، مشاغل برق کاری با 220 درصد، لوله کشی با 176 درصد، خدمات سرمایش و گرمایش با 150 درصد و تعمیرات ساختمان با 140 درصد افزایش ثبت نام مواجه بوده اند اما همچنان درخواست برای مشاغل کم مهارت و خدماتی در صدر تغییرات بازار کار باقی مانده اند. مشاغلی که امکان ورود سریع تر و آسان تری دارند.

یکی دیگر از مواردی که گزارش پلتفرم های کاریابی نشان داده، افزایش درخواست ها برای شغل دوم است. این درخواست ها در حالی ثبت شده اند که با توجه به تعدیل های اخیر، بخش قابل توجهی از افراد برای ادامه شغل اصلی (شغل اول) خود به این پلتفرم ها پیوسته اند تا در سایه از میان رفتن بازار کار سنتی، بقای خود را حفظ کنند.

یک اتفاق دیگر هم در بازار کار به چشم می آید؛ پلتفرم های کاریابی از تغییر مکان جغرافیایی متخصصان خود خبر داده اند. به نحوی که برخی از نیروهای کار، به دلیل هزینه های بالای زندگی در تهران به شهرهای دیگر یا شهر خود بازگشته اند اما در آنجا با کاهش تقاضا روبه رو شده اند. بدین ترتیب، حتی این تغییر مکان هم لزوما به بهبود شرایطشان منجر نشده است.

جنگ مشاغل بسیاری را از بین برد. چه آن هایی که تاب شرایط اقتصادی را نیاوردند و چه آن هایی که بدون اینترنت عملاً وجود ندارند. حالا هر کدام از این افراد مجبورند گروه شغلی شان را تغییر دهند، به ویژه آن هایی که شغلشان کاملا وابسته به اینترنت بود. این افراد نه به دلیل نداشتن مهارت، بلکه به خاطر از بین رفتن بستر فعالیتشان بیکار شده اند. مثل سمیرا، گرافیست و موشن گرافیستی که بعد از بازگشت ناموفق از مهاجرت، توانسته بود شغلی پیدا کند که هم به آن علاقه داشت و هم در آن احساس رضایت می کرد. قطعی اینترنت پس از ناآرامی های دی ماه اما ضربه مستقیمی به درآمد محل کارش وارد کرد: از هفت پروژه شرکت، پنج پروژه لغو شد و دو پروژه باقی مانده هم نتوانست هزینه ها را تامین کند. در نهایت، کل اعضای تیم تعدیل شدند.

سمیرا و همسرش حالا بیکارند و زندگی شان به حمایت خانواده و سود بانکی اندکی وابسته است که هر روز ارزشش کمتر می شود. سمیرا به فرارو می گوید اگر این حمایت نبود، نمی داند چه شرایطی داشت. مهاجرت که زمانی هدف اصلی زندگی ام بود، حالا جای خودش را به انتظار برای گذشتن از شرایطی که پیش بینی آینده را تقریبا ناممکن کرده، داده است. او ادامه می دهد: در حال هر دو نفرمان بیکاریم و فعلا امکان مهاجرت نداریم. اوضاع عجیبی است و نمی توان آینده را پیش بینی کرد. همسرم از زمانی که در لاهیجان زندگی می کنیم، شغل موقتی دارد. از آنجا که او فنی است و سر از تعمیر آبگرمکن و کولر در می آورد و مدرک فنی وحرفه ای هم دارد، فعلا از این مسیر درآمد اندکی داریم. هرچند او برنامه نویس است امکا فعلا کاری برای او وجود ندارد. شهر هم کوچک است و آنچنان کار وجود ندارد ولی درآمدمان برای بازگشت به تهران هم ناچیز است. فکر نمی کنم به این زودی ها برگردیم.

پرهام 28 ساله هم تجربه مشابهی دارد. او که به عنوان فیلمبردار و تدوینگر پروژه های تبلیغاتی فعالیت می کرد، از زمان قطعی اینترنت در دی ماه عملا بیکار شده است. تمام بازار کارش در اینستاگرام تعریف شده بود و با محدود شدن دسترسی به این پلتفرم، پروژه هایش یکی پس از دیگری متوقف شدند. او در این مدت بارها رزومه فرستاده اما برای بازاری که هم فرصت های شغلی در آن کمتر شده و هم تعداد متقاضیان چند برابر. پیش از این هم یکی از پلتفرم های کاریابی اعلام کرد فقط در عرض یک روز، 318 هزار درخواست کار در این پلتفرم ثبت شده. آماری که نشان دهنده افزایش تقاضای کار همزمان با کاهش فرصت های شغلی رخ داده است.

هزینه های زندگی در تهران، پرهام را وادار به ترک شهر کرده و حالا در شهرستان زندگی می کند. خرج هایش کمتر شده اما کار هم پیدا نمی شود. او تصمیم گرفته مسیر شغلی اش را تغییر دهد و به باریستایی روی بیاورد، حتی اگر این مسیر نیازمند زمان و صرف هزینه باشد. او به فرارو می گوید: همین مشکل را در سال 1401 هم داشتم و حدود 6 ماه درآمدم به طور کامل قطع شده بود. آن زمان اینستاگرام فیلتر شده بود. پس به مشتری ها و پروژه هایم دسترسی نداشتم و از شهریور آن سال تا فروردین 1402 شرایط کاری ام اصلا مناسب نبود. این مسئله دوباره از دی ماه پارسال شروع شده و چشم انداز مشخصی برای آینده وجود دارد. ممکن است اینترنت وصل و دوباره با بحرانی جدید قطع شود. پس حداقل باید یک مهارت دیگر هم یاد بگیرم و روی مهارت های قبلی ام حساب باز نکنم.

در کنار این گروه، افرادی هستند که حتی در مشاغل حضوری و سنتی هم امنیت شغلی خود را از دست داده اند. محمد، سالن کاری که در یک کافه کار می کرد با خسارت ناشی از موج انفجار، هم محل کارش را از دست داده و هم دیگر جایی برای زندگی ندارد. کافه ای که در آن کار و زندگی می کرد، از بین رفته و او حالا ناچار به عنوان کارگر روزمزد در میادین بایستد.

محمد پیش از آن هم به دلیل تعطیلی کافه، ناچار شده بود موقتا در خانه یکی از دوستانش زندگی کند اما با از دست رفتن همان امکان، اکنون شب ها را روی نیمکت پارک ها می گذراند. محدودیت های قانونی برای کار نیز شرایطش را سخت تر کرده و او را به پذیرش دستمزدهای پایین تر واداشته است. او در ایران به دنیا آمده ولی همچنان در گروه اتباع سرشماری می شود و نه شناسنامه دارد و نه اجازه کار؛ اما مجبور است کار کند و درآمد داشته باشد.

در چنین شرایطی، افزایش ثبت نام در مشاغل خدماتی را نمی شود نشانه ای از رونق این بازار کار قلمداد کرد. بلکه این آمارها بازتاب فشاری است که از لایه های مختلف جامعه عبور کرده؛ از لیلا که در آستانه سالمندی وارد بازار کار شده تا سمیرا و پرهام که از مشاغل تخصصی کنار گذاشته شده اند و محمد که حتی حداقل های زندگی اش را از دست داده، همه در یک نقطه مشترکند: تلاش برای یافتن جایگاه در بازاری کاری که هر روز بی ثبات تر می شود. بازاری که هم زمان در حال گسترش و محدود شدن است؛ گسترش از نظر تعداد جویندگان کار و محدودیت از نظر فرصت های واقعی.

به نظر می رسد حالا حرکت به سمت مشاغل ساده تر و در دسترس تر دیگر انتخاب نیست، بلکه پاسخی اجباری به شرایط است.

منبع: فرارو