کائولن مگی، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در شبکه الجزیره

به نقل از الجزیره، وانگ یی، وزیر خارجه چین در آغاز دیدار خود با عباس عراقچی گفت: ما معتقدیم آتش بس جامع نباید حتی لحظه ای به تأخیر بیفتد؛ ازسرگیری خصومت ها اقدامی نابه جا خواهد بود و تداوم مذاکرات اهمیت ویژه ای دارد.

این سفر یک هفته پیش از آن انجام می شود که ترامپ قرار است در روزهای 14 و 15 مه در پکن با شی جین پینگ، رییس جمهور چین، دیدار کند. پیش تر، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، از چین خواسته بود بر ایران فشار وارد کند تا محاصره تنگه هرمز را کاهش دهد؛ گذرگاهی راهبردی که حدود یک پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور می کند. این دیدار در فضایی برگزار می شود که تنش ها میان تهران و واشنگتن بر سر این آبراه راهبردی رو به افزایش گذاشته است. ایران پس از آغاز جنگ، محدودیت هایی بر کشتیرانی در تنگه هرمز اعمال کرد و ایالات متحده نیز پس از آتش بس ماه آوریل، در تلاشی برای وادار کردن تهران به پذیرش شروط واشنگتن در مذاکرات، محاصره ای علیه بنادر ایران برقرار ساخت.

اختلال در کشتیرانی از مسیر هرمز، که موجی از شوک اقتصادی را در جهان به راه انداخته، در مقاطعی تنش میان واشنگتن و پکن را نیز تشدید کرده است؛ به ویژه آنکه چین از اختلال در جریان انرژی خلیج فارس به شرق آسیا به شدت آسیب دیده است. اما در شرایطی که ایالات متحده نیز با نشانه های رکود اقتصادی از جمله افزایش قیمت سوخت در داخل کشور پیش از انتخابات میان دوره ای روبه روست، تحلیلگران می گویند منفعت مشترک دو قدرت جهانی در بازگشایی تنگه هرمز و تثبیت آتش بس، فضایی تازه برای نقش آفرینی دیپلماتیک پکن ایجاد کرده است؛ نقشی که می تواند در هر توافق صلح احتمالی اهمیتی تعیین کننده داشته باشد.

در طول این درگیری، چین تلاش کرده است میان دو اولویت حساس توازن برقرار کند: از یک سو، انتقاد از اقدامات نظامی ایالات متحده و اسراییل علیه ایران؛ و از سوی دیگر، تأکید بر ضرورت حفظ ثبات منطقه ای و جلوگیری از گسترش بحران در یکی از حیاتی ترین مسیرهای انرژی جهان. در دیدار روز چهارشنبه، وانگ یی بار دیگر اقدامات نظامی آمریکا و اسراییل علیه ایران را نامشروع توصیف کرد. پکن بارها این درگیری را نقض حقوق بین الملل دانسته، اما در عین حال از حمایت کامل و بی قیدوشرط از همه اقدامات تهران نیز خودداری کرده است.

چین همچنین ترور آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، را به عنوان اقدامی خطرناک و تشدیدکننده محکوم کرده و هشدار داده است که چنین رفتارهایی می تواند سیاست بین الملل را به قانون جنگل بازگرداند. پکن، همراه با روسیه، تلاش ها در شورای امنیت سازمان ملل برای محکوم کردن اقدامات ایران در تنگه هرمز را وتو کرده است. در عین حال، پکن در برابر فشارهای فزاینده آمریکا بر سر روابط اقتصادی اش با تهران نیز ایستادگی کرده است. واشنگتن شرکت های چینی را به دلیل خرید نفت ایران تحریم کرده، اما چین در پاسخ، به شرکت های خود دستور داده است این تحریم ها را رعایت نکنند.

با وجود این تنش ها، اسکات بسنت، وزیر خزانه داری آمریکا، همچنان به صورت علنی از چین خواسته است از نفوذ خود بر تهران برای کاهش تنش ها استفاده کند. این درخواست، نشانه ای از پیچیدگی رابطه واشنگتن و پکن است؛ رابطه ای که هم زمان رقابتی، تنش آلود و در برخی موارد ناگزیر از همکاری است. جودی ون، پژوهشگر مرکز امنیت و راهبرد بین الملل در دانشگاه تسینگ هوا پکن تأکید کرده است که پیام های چین عمدتاً بر جلوگیری از بی ثباتی بیشتر در اطراف تنگه هرمز متمرکز بوده است؛ گذرگاهی که برای واردات انرژی و تجارت چین اهمیتی حیاتی دارد. او می گوید: فکر می کنم چین تمام تلاش خود را خواهد کرد تا ایران را به میز مذاکره بازگرداند و تنگه هرمز دوباره به همان اندازه گذشته باز و قابل دسترسی شود.

چین همچنان مهم ترین شریان حیاتی اقتصادی ایران به شمار می رود؛ جایگاهی که پس از سال ها تحریم آمریکا، برای تهران اهمیتی حیاتی تر یافته است. اقتصاد ایران در نتیجه محدودیت های مالی، نفتی و بانکی، بیش از هر زمان دیگری به تجارت، سرمایه گذاری و خرید نفت از سوی پکن وابسته شده است. چین بخش عمده صادرات نفت ایران را خریداری می کند و درآمد حاصل نیز عمدتاً دوباره به چرخه واردات کالاها و خدمات چینی بازمی گردد. این وابستگی از زمان امضای توافق شراکت راهبردی 25ساله میان تهران و پکن در سال 2021 عمیق تر شده است.

در چنین زمینه ای، سفر عباس عراقچی به پکن را باید تلاشی برای کسب حمایت دیپلماتیک چین در یکی از حساس ترین مقاطع بحران کنونی دانست. به گفته کریس دویل، مدیر شورای تفاهم عربی بریتانیایی، تهران احتمالاً می خواهد بداند اگر تصمیم بگیرد تنش ها در تنگه هرمز را کاهش دهد، پکن تا چه اندازه آماده است در عرصه دیپلماتیک از ایران حمایت کند.

تهران احتمالاً برای جلوگیری از تحریم های جدید مرتبط با هرمز، به پشتیبانی چین در شورای امنیت سازمان ملل نیاز خواهد داشت. هم زمان، گزارش ها نشان می دهد مقام های ایرانی در پی دریافت تضمین هایی درباره موضع پکن در دیدار آتی شی جین پینگ و دونالد ترامپ هستند. نگرانی اصلی تهران این است که چین، در مسیر کاهش تنش با واشنگتن یا دستیابی به امتیازهای اقتصادی، ممکن است امتیازاتی بدهد که به زیان ایران تمام شود. زمان بندی این سفر نیز معنادار است. واشنگتن در روزهای اخیر فشار بر پکن را افزایش داده تا از نفوذ خود بر ایران برای بازگرداندن تهران به میز مذاکره، پایان دادن به جنگ و به ویژه بازگشایی تنگه هرمز استفاده کند.

در کنار دیپلماسی، بُعد نظامی رابطه ایران و چین نیز زیر نگاه دقیق واشنگتن قرار گرفته است. رسانه های آمریکایی گزارش داده اند که چین احتمال افزایش حمایت نظامی از ایران را بررسی کرده است. شبکه سی.بی. اس به نقل از تحلیلگران اطلاعاتی پنتاگون گزارش داده که پکن در حال سنجش امکان ارائه سامانه های پیشرفته راداری و پدافند هوایی به تهران است؛ هرچند هنوز روشن نیست چنین انتقالی انجام شده یا نه.

یکی از منافع محوری چین در بحران کنونی، حفظ ثبات منطقه ای و فراهم ماندن شرایطی امن برای اقتصادی است که همچنان سریع تر از بسیاری از اقتصادهای غربی رشد می کند. در این چارچوب، جریان آزاد کالا و انرژی از مسیر تنگه هرمز برای پکن اهمیتی حیاتی دارد؛ زیرا هرگونه اختلال طولانی مدت در این آبراه، فقط اقتصاد چین را هدف نمی گیرد، بلکه بازارهای جهانی، زنجیره های تأمین و امنیت انرژی در سراسر آسیا را نیز دچار بحران می کند. بر همین اساس، تحلیلگران معتقدند پکن تلاش خواهد کرد تهران را به باز نگه داشتن مسیرهای کشتیرانی و بازگشت به میز مذاکره ترغیب کند.

در نگاه پکن، ایران فقط یک تأمین کننده انرژی نیست؛ بلکه وزنه تعادلی مهم در برابر نفوذ ایالات متحده در خاورمیانه است. تهران با ایستادگی در برابر واشنگتن، بخشی از فشار راهبردی آمریکا را در منطقه ای دور از شرق آسیا جذب می کند و همین امر برای چین ارزش ژئوپلیتیکی دارد. از همین رو، پکن تمایلی ندارد جمهوری اسلامی به طور جدی تضعیف شود یا جایگاه منطقه ای خود را از دست بدهد.

مزیت ایران برای چین فقط امنیتی نیست، بلکه مالی و پولی نیز هست. تهران در سال های اخیر استفاده از یوان چین را در معاملات نفتی ترویج کرده و از این مسیر، به تلاش های پکن برای افزایش نقش بین المللی یوان در برابر سلطه دلار آمریکا کمک کرده است. هم زمان، پکن ممکن است بحران هرمز را فرصتی برای تقویت تصویر خود به عنوان یک قدرت دیپلماتیک جهانی ببیند؛ قدرتی که نه تنها در شرق آسیا، بلکه در خاورمیانه نیز توان میانجی گری، بحران زدایی و شکل دهی به توافقات بزرگ را دارد.

در همین راستا، پاکستان نیز از پکن خواسته است نقش میانجی گرانه فعال تری در تنش های منطقه ای ایفا کند. به گفته مقاماتی که با الجزیره گفت وگو کرده اند، چین به عنوان بازیگری قابل اعتماد دیده می شود که می تواند به ثبات بخشی به گفت وگوهای میان آمریکا و ایران کمک کند. اگر مداخله دیپلماتیک چین موفق شود، پکن چند دستاورد هم زمان به دست خواهد آورد: امنیت انرژی خود را حفظ می کند، نفوذ بیشتری در میان تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی به دست می آورد، جایگاهش را در برابر واشنگتن تقویت می کند و فشار بر واردکنندگان انرژی در سراسر آسیا را کاهش می دهد.

تحلیلگران می گویند روزهای پیش رو می تواند برای آینده بحران هرمز و مسیر جنگ آمریکا با ایران سرنوشت ساز باشد. به گزارش خبرگزاری آلمانی دی.پی.ای ، ایالات متحده و کشورهای هم پیمان خلیج فارس پیش نویس قطعنامه ای را در سازمان ملل تهیه کرده اند که هدف آن تضمین عبور امن از تنگه هرمز است. گفته می شود این پیش نویس از ایران می خواهد حمله به کشتی ها را متوقف کند، مین های دریایی را برچیند و دریافت عوارض عبور را پایان دهد. با این حال، متن پیشنهادی در روزهای اخیر بازنگری شده تا حمایت روسیه و چین را نیز جلب کند.

کریس دویل، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل معتقد است این بحران فرصتی کم نظیر برای چین فراهم کرده تا خود را به عنوان یک میانجی بزرگ دیپلماتیک مطرح کند. او با اشاره به نقش پکن در احیای روابط عربستان سعودی و ایران در سال 2023 می گوید: این می تواند فرصتی فوق العاده برای چین باشد تا میانجی اصلی این بحران شود. دویل تأکید می کند: اگر رییس جمهور شی و رییس جمهور ترامپ بتوانند توافقی را از خط پایان عبور دهند، هر دو می توانند خود را پیروز نشان دهند و به عقب کشیدن اقتصاد جهانی از لبه پرتگاه کمک کنند.

با این حال، او هشدار می دهد که وضعیت همچنان به شدت ناپایدار است: چیزهای زیادی ممکن است اشتباه پیش برود؛ تنش های شدید در منطقه، حجم بالای تجهیزات نظامی و اعتماد بسیار اندک میان همه طرف ها وجود دارد. با وجود این، هم زمانی سفر قریب الوقوع ترامپ به پکن و تمایل مشترک آمریکا و چین برای جلوگیری از شوک اقتصادی عمیق تر، روزنه ای باریک اما واقعی برای دیپلماسی ایجاد کرده است.

منبع: فرارو