در شرایطی که وزیر امورخارجه ایران به پکن رفته و با مقامات چینی دیدار کرده و رییس جمهور آمریکا نیز قرار است در روزهای آینده به پکن سفر کند، یکی از سوالات مهم نقش اقتصادی و سیاسی چین در جنگ آمریکا با ایران است. ارزیابی پیامدهای این بحران برای قدرت های بزرگ، به ویژه چین، به یکی از محورهای مهم تحلیل های ژئوپلیتیک تبدیل شده است.

به گزارش دنیای اقتصاد، بنابر اعلام بروکینگز مجموعه ای از دیدگاه های کارشناسی نشان می دهد که برخلاف برخی برداشت های ساده انگارانه، پکن نه برنده مطلق این جنگ است و نه بازنده قطعی؛ بلکه با ترکیبی از فرصت های تاکتیکی و چالش های راهبردی مواجه است. در عین حال، نحوه واکنش چین به این بحران، ابعاد مهمی از دکترین سیاست خارجی و جایگاه اقتصادی این کشور را آشکار می کند.

در نگاه نخست، برخی تحلیلگران در غرب بر این باورند که درگیری های آمریکا در خاورمیانه، به طور سنتی به سود چین تمام می شود؛ چرا که تمرکز واشنگتن را از شرق آسیا منحرف کرده و فضای مانور بیشتری برای پکن فراهم می کند. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند بی ثباتی در خاورمیانه، به ویژه در حوزه انرژی، به طور مستقیم به زیان اقتصاد چین است.

اما بررسی دقیق تر نشان می دهد که نگاه پکن به این جنگ، پیچیده تر از این دوگانه است. چین بیش از هر چیز، به ثبات سیستم بین الملل برای تداوم رشد اقتصادی خود نیاز دارد. از این منظر، هرگونه اختلال در بازار انرژی، زنجیره های تامین و مسیرهای تجاری، تهدیدی جدی برای اهداف توسعه ای این کشور محسوب می شود. آمارها نیز این نگرانی را تایید می کند. کاهش قابل توجه واردات نفت چین از منطقه خلیج فارس در ماه های اخیر و افزایش قیمت جهانی انرژی، هزینه های اقتصادی قابل توجهی را به پکن تحمیل کرده است. هرچند چین طی سال های گذشته تلاش کرده با تنوع بخشی به منابع انرژی و توسعه انرژی های داخلی، وابستگی خود را کاهش دهد، اما همچنان نمی توان آن را از شوک های خاورمیانه مصون دانست.

در کنار این چالش ها، جنگ در خاورمیانه فرصت هایی نیز برای چین ایجاد کرده است. پکن تلاش کرده خود را به عنوان یک بازیگر مسوول و طرفدار ثبات معرفی کند. دعوت به آتش بس، محکوم کردن اقدامات نظامی و ارائه طرح های صلح، بخشی از این راهبرد است. این رویکرد به چین امکان داده تا در مقابل تصویر مداخله گر از آمریکا، خود را به عنوان یک قدرت متعادل و غیرمداخله گر معرفی کند.

چنین تصویری، به ویژه در میان کشورهای در حال توسعه و برخی بازیگران منطقه ای، می تواند سرمایه دیپلماتیک مهمی برای پکن ایجاد کند. با این حال، این مزیت ها محدود است. چین به رغم روابط نزدیک با ایران، نتوانسته تاثیر قابل توجهی بر روند جنگ بگذارد. این مساله نشان دهنده شکاف میان نفوذ اقتصادی چین و توانایی آن در اعمال قدرت سیاسی و امنیتی در خارج از محیط پیرامونی خود است.

چین هنوز یک بازیگر امنیتی جهانی نیست. یکی از مهم ترین نکات آشکار شده در این بحران، محدودیت های چین در حوزه قدرت نظامی و امنیتی است. برخلاف ایالات متحده که توانایی مداخله نظامی در مناطق دوردست را دارد، چین هنوز فاقد چنین قابلیت هایی است. حضور نظامی محدود چین در خاورمیانه، عمدتا در قالب ماموریت های ضد دزدی دریایی، نشان می دهد که پکن هنوز تمایلی به ایفای نقش امنیتی گسترده در سطح جهانی ندارد.

این موضوع نه تنها ناشی از محدودیت های عملیاتی است، بلکه بازتاب یک انتخاب راهبردی نیز محسوب می شود: اجتناب از درگیر شدن در تعهدات پرهزینه نظامی. در واقع، چین ترجیح می دهد نه از مداخله مستقیم نظامی، بلکه از ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک برای پیشبرد منافع خود استفاده کند. این رویکرد، هرچند ریسک های کوتاه مدت را کاهش می دهد، اما در شرایط بحرانی، قدرت مانور پکن را نیز محدود می کند.

شواهد نشان می دهد که چین در قبال ایران، سیاستی دوگانه در پیش گرفته است. از یک سو، روابط اقتصادی خود با تهران را حفظ کرده و احتمالا در حوزه هایی مانند فناوری و اطلاعات، حمایت هایی ارائه داده است. از سوی دیگر، از ارائه کمک های نظامی مستقیم خودداری کرده تا روابطش با آمریکا و کشورهای عربی به خطر نیفتد. این نوع حمایت غیرمستقیم، به چین اجازه می دهد بدون ورود به تقابل آشکار، منافع خود را حفظ کند. چنین رویکردی پیش تر در جنگ اوکراین نیز مشاهده شده بود؛ جایی که پکن از روسیه حمایت اقتصادی کرد اما از ارسال تسلیحات خودداری کرد.

شاید مهم ترین عامل تعیین کننده در رفتار چین، اهمیت روابط آن با ایالات متحده باشد. به رغم رقابت راهبردی، پکن همچنان تمایل دارد از تشدید تنش با واشنگتن اجتناب کند. در همین چارچوب، جنگ در ایران به عنوان یک موضوع ثانویه در برابر اولویت اصلی چین یعنی مدیریت رقابت با آمریکا، قرار می گیرد. حتی گزارش ها حاکی از آن است که رهبران دو کشور تلاش کرده اند از تبدیل این بحران به یک نقطه اصطکاک مستقیم جلوگیری کنند. این مساله نشان می دهد که برخلاف برخی تصورات، چین هنوز به دنبال رویارویی مستقیم با آمریکا نیست و ترجیح می دهد مسیر رشد خود را در فضای نسبتا باثباتی دنبال کند.

یکی دیگر از ابعاد مهم این بحران، تاثیر آن بر نگاه چین به مساله تایوان است. از یک سو، درگیری آمریکا در خاورمیانه می تواند به طور موقت توجه واشنگتن را از شرق آسیا منحرف کند. از سوی دیگر، نمایش توان نظامی آمریکا در این جنگ، می تواند نقش بازدارنده داشته باشد. به عبارت دیگر، این جنگ پیام دوگانه ای برای پکن دارد: هم فرصت و هم هشدار.

فرصت از این جهت که آمریکا درگیر چند جبهه می شود و هشدار از آن جهت که نشان می دهد واشنگتن همچنان قادر به استفاده از قدرت نظامی در سطح جهانی است. رفتار چین نیز نشان می دهد که این کشور تمایلی به بهره برداری فوری از این شرایط برای تشدید تنش در تنگه تایوان ندارد. در عوض، پکن همچنان بر راهبرد بلندمدت خود یعنی افزایش نفوذ سیاسی و اقتصادی تمرکز کرده است.

یکی از مهم ترین آسیب پذیری های چین که در این بحران برجسته شد، وابستگی آن به مسیرهای انرژی است. اختلال در تنگه هرمز و نگرانی از بسته شدن مسیرهای حیاتی، بار دیگر اهمیت امنیت انرژی را برای پکن یادآور شد. این موضوع می تواند چین را به سمت تسریع در تنوع بخشی منابع انرژی، افزایش ذخایر استراتژیک و حتی بازنگری در مسیرهای انتقال انرژی سوق دهد.

همچنین، احتمال تقویت همکاری های انرژی با سایر کشورها، از جمله آمریکا، دور از ذهن نیست. چین در سال های اخیر روابط اقتصادی گسترده ای با کشورهای حوزه خلیج فارس برقرار کرده است. حجم تجارت با این کشورها به مراتب بیشتر از ایران است. همین مساله باعث شده پکن در جنگ اخیر، سیاستی محتاطانه و موازنه گرانه در پیش بگیرد. اما این موازنه گری بدون هزینه نیست. مواضع چین نه برای ایران و نه برخی کشورهای عربی رضایت کاملی ایجاد نکرده است. این وضعیت نشان می دهد که سیاست بی طرفی فعال چین، در شرایط بحرانی با چالش های جدی مواجه می شود.

جنگ در ایران برای چین یک بازی با حاصل جمع صفر نیست. این کشور از برخی فرصت های دیپلماتیک و راهبردی بهره مند شده، اما در عین حال با چالش های اقتصادی و محدودیت های ساختاری مواجه است. مهم تر از همه، این بحران نشان داد که چین هنوز در حال گذار از یک قدرت اقتصادی به یک قدرت جهانی است و در این مسیر، با موانع جدی روبه روست. پکن ترجیح می دهد این گذار را با احتیاط، به تدریج و اجتناب از ریسک های بزرگ دنبال کند.

به بیان دیگر، چین در قبال جنگ در ایران نه در معرض شکست کامل است نه در حال رسیدن به پیروزی است، بلکه در تلاش است تا در یک محیط پرآشوب، مسیر رشد خود را با کمترین هزینه ممکن حفظ کند؛ راهبردی که به نظر می رسد در آینده نیز ادامه خواهد داشت.