پوریا زرشناس در دنیای اقتصاد نوشت: کتاب هنر جنگ سان تزو، یکی از غنی ترین آثار استراتژیک از دل تاریخ پربار چین بزرگ، همواره منبع الهام برای فرماندهان و سیاستمداران بوده است. اخیرا بحثی مطرح شده مبنی بر اینکه دونالد ترامپ رفتارهای متناقض و تغییر موضع های سریع خود را از این کتاب الگوبرداری می کند. اما آیا واقعا می توان تعویض هرچندساعته حرف را با فریب هوشمندانه و حساب شده در جنگ یکی دانست؟

این یادداشت تحلیلی می کوشد تا با نقد این ادعا، تفاوت بنیادین میان تاکتیک هدفمند و ناهماهنگی مزمن را روشن کند و در ادامه، شکست عملی سیاست ترامپ در قبال ایران و ناکارآمدی ساختار بین المللی را بررسی نماید.

هنر جنگ بی گمان بر نقش فریب و تغییر تاکتیک برای گیج کردن دشمن تاکید دارد، اما این آموزه ها همیشه در چارچوب یک استراتژی منسجم، اهداف مشخص و ارزیابی هزینه-فایده ارائه شده اند. کاری که ترامپ انجام می دهد: تغییر موضع های ناگهانی، متناقض و اغلب بدون پشتوانه ی تحلیلی؛ نه تنها یادآور تعالیم سان تزو نیست، بلکه بیش از هر چیز تداعی کننده ی داستان چوپان دروغگو است؛ جایی که تکرار دروغ و حرف های بی ثبات، سرانجام به فرسایش کامل اعتماد جهانی می انجامد. نتیجه این رفتار، نه گیج شدن دشمن، که از دست رفتن اعتبار خود فرد و غیرقابل پیش بینی شدنِ افراطیِ بازیگر است. تفاوت میان فریب هوشمندانه در جنگ و ناهماهنگی مزمن در سیاست کاملا روشن است.

نظریه مرد دیوانه که واشنگتن در دوره ی ترامپ به کار بست، نه امنیت آورد و نه ثبات؛ تنها جنونِ سیاست کنونی آشکار شد. گزارش ها نشان می دهند: پس از تهدیدهای متعدد ترامپ، واشنگتن آنچه را محاصره دریایی تنگه هرمز می خواند به اجرا گذاشت و هزاران نظامی به منطقه اعزام کرد؛ با این حال، هیچ یک از این تهدیدها به باز شدن تنگه هرمز منجر نشد.

این در حالی است که تنگه ی هرمز پیش از حملات مشترک آمریکا و اسراییل باز بود! به عبارت دیگر، نه تنها تهدیدهای توخالی به نتیجه نرسید، بلکه شرایط را بدتر از قبل کرد. برای درک مکانیسم این شکست، می توان به یک صحنه ی ساده اما گویا در فرهنگ عامه اشاره کرد: بستنی فروش های استانبول که با حرکات سریع و شوخی های تکراری و اعصاب خُردکُن، بستنی را جلو و عقب می برند و سرانجام -پس از یک نمایش تمام شده- آن را به دست مشتری می دهند.

اما تفاوت بزرگ در اینجاست: آن بستنی فروش در نهایت به قول خود عمل می کند و لبخند را به همراه بستنی تقدیم می کند، اما سیاست مرد دیوانه در واشنگتن حتی آن بستنی نمادین را هم به دست مشتری نمی دهد! در اینجا، مشتری همان افکار عمومی، متحدان و حتی طرف مقابل (ایران) است که بعد از مدتی متوجه می شود تمام آن حرکات نمایشی هیچ نتیجه ی ملموسی به جز خستگی و بی اعتمادی ندارد.

روزنامه دیفنس نیوز در تحلیلی نوشت: دیپلماسی پرهیاهو و توخالی ترامپ، نه تنها فرصت های توافق میان واشنگتن و تهران را تضعیف کرده است، بلکه اعتبار خود ترامپ را هم کاهش داده است. وقتی یک دلقک را رییس جمهور می کنید، انتظار چنین سیرکی را هم باید داشته باشید! تشبیه به بستنی فروش استانبولی نیز از این جهت دقیق است که آن بازیگر خیابانی دست کم قوانین سرگرمی را رعایت می کند: پس از پایان نمایش، محصول را تحویل می دهد. اما ترامپ در قامت یک سیاستمدار، هم نمایش بی حاصل اجرا می کند و هم وعده های تحویل بستنی امنیت یا توافق را ناقص می گذارد.

آنچه از ترامپ می بینیم، واکنش های لحظه ای، فاقد چشم انداز و اغلب متناقض است که نتیجه اش نه دستاورد استراتژیک، که کاهش سرمایه دیپلماتیک آمریکا و تقویت بدبینی متحدان و دشمنان نسبت به هرگونه تعهد آمریکایی بوده است. این همان مساله ای است که دیپلمات های صادق و حرفه ای ما در خلال مذاکرات بایستی به آن توجه داشته باشند. عده ای می پرسند پس آیا باید میز مذاکره را ترک کرد؟! قطعا خیر! ایران هیچ گاه میز مذاکره را ترک نکرده؛ اما توجه به همین نکته کوچک، ضامن گرفتن ضمانت های کافی پشت میز مذاکره است که دیپلمات های ایرانی، با تجربه کافی به آن واقفند.

اما سازمان ملل هم در برابر این وضعیت کاری نمی کند. چرا سازمان ملل متحد ایجاد شد؟ چون قرار بود صلح را تضمین کند و استفاده از نیروی نظامی فقط در جایی که برای حفظ صلح ضروری است، مجاز باشد. امروز سازمان ملل به موضوع تمسخر ملت ها تبدیل شده است. واقعیت این است که چه کسی جلوی آمریکایی ها در عراق را گرفته است؟ چه کسی جلوی روسیه در اوکراین را گرفته است؟ چه کسی جلوی آمریکایی ها را در جنگ های اخیر علیه ایران گرفته است؟ چه کسی جلوی آمریکایی ها، در ونزوئلا را گرفته است؟!

فقدان مکانیسم های الزام آور و وتوهای دائمی در شورای امنیت، سازمان ملل را از نهادی که قرار بود ضامن صلح باشد، به صحنه ای برای گفت وگوهای بی اثر و بی نتیجه به نفع ملت ها تبدیل کرده است. پس به کار بستن نادرست و مبتذل آموزه های عمیقی مانند هنر جنگ برای توجیه رفتارهای ناهماهنگ و آشفته، نه تنها به درک درست از استراتژی کمکی نمی کند، بلکه خطر نرمال سازی سیاست چوپان دروغگو را افزایش می دهد.

ترامپ با رفتار متناقض خود - از تهدید نظامی بدون پشتوانه تا عقب نشینی های ناگهانی- نشان داد که نظریه ی مرد دیوانه بیش از آنکه تاکتیکی هوشمندانه باشد، بازتاب آشفتگی درونی و فقدان انسجام است: درست مانند بستنی فروشی که تمام حرکات فریبنده را انجام می دهد، اما در پایان خبری از بستنی در دست مشتری نیست.

در این میان، سازمان ملل نیز به دلیل ساختار ناکارآمد خود، نتوانسته است مانع از تکرار الگوهای قلدری قدرت های بزرگ شود. آنچه امروز بیش از هر چیز مورد نیاز است، بازتعریف نظم بین المللی بر پایه ی پاسخگویی و اعتبار متقابل است، نه مانورهای تبلیغاتی که تنها حاصلش سیرکی بی مزه بیش نیست!