امید زمانی و محمدرضا فرزانگان در سرمقاله دنیای اقتصاد نوشتند: بحران های ژئوپلیتیک معمولا از منظر بازار نفت و تجارت غلات تحلیل می شوند. با این حال، تاب آوری نظام غذایی جهانی به همان اندازه به ثبات زنجیره های تامین نهاده های کشاورزی وابسته است. درحالی که پس از جنگ روسیه و اوکراین توجه جهانی به تنوع بخشی زنجیره های تامین غلات معطوف شده، یک آسیب پذیری کلیدی همچنان نادیده مانده است: تمرکز بالای صادرات کودهای نیتروژنی که از تنگه هرمز عبور می کند.

کودهای نیتروژنی، به ویژه آمونیاک و ترکیبات مبتنی بر گاز طبیعی، به طور خاص در معرض دو ریسک همزمان قرار دارند: نوسانات بازار انرژی و اختلال در حمل ونقل دریایی. شواهد تجربی نشان می دهد که جهش قیمت انرژی و کود می تواند اثری عمیق تر از محدودیت های صادرات غلات بر قیمت جهانی مواد غذایی داشته باشد. این شوک نهاده ای به ویژه برای اقتصادهای تولیدکننده عمده کود در خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، قطر، ایران و امارات، اهمیت دارد؛ چرا که دسترسی آن ها به بازارهای جهانی به عبور از تنگه هرمز وابسته است.

داده های تجاری نشان دهنده تفاوت قابل توجه در میزان وابستگی کشورها به این گلوگاه دریایی است. برای مثال، برزیل با وجود واردات قابل توجه (بیش از 1.6میلیارد دلار در سال 2024)، از تنوع نسبی در منابع تامین برخوردار است. در مقابل، کشورهایی مانند هند و استرالیا وابستگی فیزیکی بالایی دارند. هند به تنهایی حدود نیمی از واردات آمونیاک و کودهای نیتروژنی خود، معادل حدود 9میلیون تن را از صادرکنندگان خلیج فارس تامین می کند.

اهمیت این وابستگی از آن جهت دوچندان است که نهاده های نیتروژنی مصنوعی از حدود نیمی از تولید غذای جهان پشتیبانی می کنند. افزون بر این، کود نیتروژنی برخلاف بسیاری از نهاده های دیگر، می تواند در کوتاه مدت و به سرعت بر عملکرد محصول اثر بگذارد. به همین دلیل، هرگونه اختلال در دسترسی به آن فقط یک مساله بلندمدت در زنجیره تامین نیست، بلکه می تواند در همان فصل زراعی به کاهش مصرف، افت عملکرد و کاهش تولید منجر شود؛ به ویژه در مناطق با کشاورزی فشرده و بهره وری بالا. همین ویژگی، اهمیت پایداری عرضه کود نیتروژنی را از منظر امنیت غذایی جهانی بیش از پیش برجسته می کند.

اختلال در تنگه هرمز در نتیجه می تواند یک شوک ترکیبی ایجاد کند: کاهش همزمان دسترسی به کود، افزایش قیمت گاز طبیعی و رشد هزینه های حمل ونقل. تجربه جهش قیمتی سال2022، نمونه ای از این پویایی بود که قدرت خرید کود را در بسیاری از کشورهای کم درآمد و با درآمد متوسط به شدت کاهش داد. برای کاهش این ریسک ها، سیاستگذاری در حوزه امنیت غذایی باید از تمرکز صرف بر ذخایر غلات فراتر رفته و به تاب آوری شبکه های تامین کود نیز توجه کند. بهبود بهره وری مصرف مواد مغذی و توسعه تولید منطقه ای کود، از جمله راهکارهای بلندمدت هستند. در کوتاه مدت نیز، تنوع بخشی به زنجیره های تامین آمونیاک و شناسایی مسیرهای جایگزین دریایی یا زمینی ضروری است.

با این حال، محدود کردن راه حل ها به تنوع بخشی جغرافیایی کافی نیست. با توجه به اهمیت فزاینده امنیت غذایی در سطح جهانی، تنگه هرمز باید به عنوان بخشی از راه حل مورد توجه قرار گیرد، نه صرفا منشأ ریسک. در این چارچوب، ایده شکل گیری یک نظم جدید در هرمز، بر پایه یک سازوکار خدمات محور برای تضمین عبور ایمن کشتی ها، اهمیت پیدا می کند.

بر اساس تحلیل اخیر کارشناسان، پسران و اسمیت، می توان به جای اتکا به مداخلات پرهزینه و ناپایدار نظامی، یک سازوکار نهادی ایجاد کرد که در آن عبور ایمن از تنگه تضمین شده و در مقابل، هزینه ای محدود و قابل پیش بینی از کاربران دریافت شود. چنین رویکردی این امکان را فراهم می کند که با پرداخت مبلغی نسبتا کوچک، ریسک اختلال های مکرر در این گلوگاه حیاتی به طور قابل توجهی کاهش یابد.

از منظر امنیت غذایی، منطق اقتصادی این پیشنهاد روشن است. هزینه ای محدود برای تضمین عبور پایدار، به مراتب کمتر از پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم اختلال در بازار کود است؛ بازاری که به طور مستقیم بر تولید کشاورزی، قیمت مواد غذایی و دسترسی به غذا در سطح جهانی اثر می گذارد. به بیان دیگر، آنچه به عنوان یک هزینه حمل ونقل تلقی می شود، در عمل نوعی سرمایه گذاری برای جلوگیری از ریسک شوک های گسترده در امنیت غذایی است.

افزون بر این، نهادینه سازی چنین سازوکاری می تواند به شکل گیری یک نهاد منطقه ای جدید برای مدیریت بلندمدت این گذرگاه راهبردی منجر شود. نهادی که با درونی سازی هزینه های امنیت، هم انگیزه حفظ جریان تجارت را تقویت می کند و هم وابستگی به ترتیبات پرهزینه خارجی را کاهش می دهد. در این چارچوب، انضباط جدید در هرمز نه تنها به ثبات بازار انرژی کمک می کند، بلکه می تواند به یکی از ارکان نهادی امنیت غذایی جهانی تبدیل شود.

با افزایش درهم تنیدگی نظام غذایی جهانی، بازار کود به حلقه اتصال میان ژئوپلیتیک، انرژی و کشاورزی تبدیل شده است. در این میان، تنگه هرمز صرفا یک گلوگاه انرژی نیست، بلکه یکی از نقاط کلیدی در پایداری عرضه نهاده های کشاورزی و در نتیجه امنیت غذایی جهان به شمار می رود. در چنین شرایطی، حرکت به سوی یک چارچوب نهادی جدید برای مدیریت ریسک در این گذرگاه، حتی اگر مستلزم پرداخت هزینه ای محدود باشد، می تواند راهکاری کم هزینه تر و پایدارتر در مقایسه با مواجهه با شوک های مکرر و پرهزینه باشد. از این منظر، ثبات هرمز نه تنها یک اولویت ژئوپلیتیک، بلکه بخشی از معماری پیشگیرانه امنیت غذایی جهانی است.

این دیدگاه بر اساس یک مکاتبه منتشرشده توسط نویسندگان در مجله Nature Food است:

Zamani, O. ، Farzanegan, M. R. Global food security rests on the Strait of Hormuz. Nat Food (2026). https://doi.org/10.1038/s43016-026-01340-1