به نقل از اکو بررسی ها نشان می دهد دانشجویان در مقاطع مختلف، بویژه مقاطع تحصیلات تکمیلی، بیش از آنچه که باید تحصیلات خود را به طول می انجامند. طولانی شدن سنوات تحصیلی که در نگاه اول مسئله ای فردی به نظر می رسد، در واقع هزینه ای سنگین بر بودجه آموزش عالی کشور تحمیل می کند؛ سرمایه گذاری هایی که بازدهی مورد انتظار را نمی دهند، نیروی کار متخصصی که وارد بازار کار نمی شود، خوابگاه هایی که ظرفیتشان پر است و صندلی هایی که خالی نمی شوند. جدیدترین گزارش مرکز پژوهش های مجلس نشان می دهد که این معضل نه تصادفی است و نه گریزناپذیر، بلکه ریشه هایی دارد که با سیاست گذاری هدفمند می توان آن ها را از بین برد.

ماندگاری در آموزش عالی به معنای تداوم حضور دانشجو در نظام دانشگاهی و طولانی شدن مدت تحصیل اوست. در تمام نظام های آموزش عالی جهان، برای هر مقطع تحصیلی یک بازه زمانی مشخص تعریف شده که از آن با عنوان سنوات مجاز یاد می شود. با این حال، در عمل برخی دانشجویان به دلایل مختلف نمی توانند تحصیل خود را در این بازه زمانی به پایان برسانند و مدت تحصیلشان از حد مجاز فراتر می رود. به این پدیده در ادبیات آموزش عالی رسوب گفته می شود.

رسوب دانشجویان یکی از چالش های جدی مدیریت آموزشی است که ابعاد گسترده ای در آموزش عالی کشور دارد. شناخت دقیق این پدیده، پیش نیاز هرگونه سیاست گذاری مؤثر در این حوزه است؛ چرا که تحلیل داده های آماری مربوط به وضعیت موجود می تواند زمینه را برای طراحی مکانیزم های حمایتی، بودجه ریزی هدفمند و ایجاد مشوق هایی برای تسریع فرایند فارغ التحصیلی فراهم کند. در نهایت، تصویر روشنی از گستره و عمق این پدیده در میان گروه های مختلف دانشجویی، راه را برای تدوین راهکارهای کاهش رسوب هموار خواهد کرد.

برای سنجش میزان رسوب دانشجویان، ابتدا باید میانگین مدت تحصیل در هر مقطع محاسبه شود و سپس این عدد با سنوات مجاز مقایسه گردد. بر اساس داده های موجود، میانگین مدت تحصیل دانشجویان در مقطع کاردانی حدود 5 ترم، کارشناسی 8 ترم، کارشناسی ارشد بیش از 5 ترم و دکتری تخصصی حدود 12 ترم است.

طبق گزارش مرکز پژوهش های مجلس، مقایسه این ارقام با سنوات مجاز نشان می دهد که بیشترین فاصله میان مدت تحصیل واقعی و زمان مجاز، در مقطع دکتری تخصصی دیده می شود و کارشناسی ارشد در رتبه بعدی قرار دارد. به طوری که، مدت مجاز تحصیلات در مقطع دکتری تخصصی 8 ترم است و متوسط ماندگاری دانشجویان 11.7 ترم یا تقریبا 12 ترم است. این مسئله در مقطع کارشناسی ارشد نیز مشاهده می شود که متوسط ماندگاری دانشجویان در این مقطع 5.54 یا تقریبا 6 ترم است و در مقایسه با 4 ترم مجاز، دانشجویان این مقطع تقریبا 2 نیم سال بیشتر در دانشگاه حضور دارند.

یافته های این گزارش نشان می دهد که 90 درصد از دانشجویان دکتری تخصصی، بیش از 4 سال در این دوره تحصیل می کنند و حدود 40 درصد آن ها بیش از 6 سال در دانشگاه باقی می مانند. در مقطع کارشناسی ارشد، 70 درصد دانشجویان از سنوات مجاز عبور می کنند. این رقم برای کاردانی به 50 درصد و برای کارشناسی به 30 درصد می رسد. اگرچه از نظر شدت، چالش اصلی در تحصیلات تکمیلی است، از نظر حجم، بیشترین تعداد دانشجویان رسوب کرده در مقاطع کارشناسی و کاردانی قرار دارند.

یکی از پرسش های اساسی در این حوزه آن است که آیا رسوب، تصمیمی آگاهانه از سوی دانشجوست یا ریشه در ساختار نظام آموزشی دارد. شواهد نشان می دهد هر دو عامل نقش دارند. برخی دانشجویان عمدا فارغ التحصیلی را به تأخیر می اندازند تا از سربازی، بازگشت به شهر یا سایر تبعات پس از تحصیل فرار کنند. در مقابل، ساختار دانشگاه نیز بی تأثیر نیست؛ الزام به چاپ مقاله پیش از دفاع از رساله یا پیچیدگی فرایندهای پژوهشی از جمله عواملی هستند که رسوب را ناگزیر می کنند.

پژوهش ها نشان داده اند که عوامل فردی-خانوادگی با 48 درصد، عوامل آموزشی-سازمانی با 40 درصد و عوامل اجتماعی-اقتصادی با 12 درصد، مهم ترین دلایل رسوب دانشجویان هستند. چالش های روان شناختی، ضعف برنامه درسی و فشارهای مالی نیز به عنوان شاخص ترین عوامل در این میان شناسایی شده اند.

طولانی شدن مدت تحصیل پیامدهایی چندوجهی به همراه دارد. از منظر مالی، بار اضافی بر بودجه آموزش عالی تحمیل می کند، بازدهی سرمایه گذاری آموزشی را کاهش می دهد و کمبود خوابگاه و افزایش بدهی های دانشجویی را تشدید می کند. از نظر اجتماعی، دانشجو فرصت های شغلی، ازدواج و استقلال را از دست می دهد و در معرض اضطراب، افسردگی و کاهش انگیزه قرار می گیرد. در سطح آموزشی نیز تجمع دانشجویان نزد یک استاد، کیفیت راهنمایی پژوهشی را تضعیف می کند و کارایی کل نظام را کاهش می دهد. در مجموع، رسوب دانشجویان نه تنها به خود آن ها و خانواده هایشان فشار وارد می کند، بلکه پایداری مالی و کیفیت آموزش عالی را نیز به چالش می کشد. در مجموع، رسوب دانشجویان پدیده ای چندلایه است که ریشه های اقتصادی، اجتماعی و روان شناختی دارد و توجه جدی سیاست گذاران را می طلبد.

گزارش مرکز پژوهش ها پیشنهاد می کند کاهش تنها یک ترم از مدت تحصیل در مقطع کاردانی می تواند نرخ رسوب را از 50 به 16 درصد برساند. در مقطع کارشناسی نیز همین اقدام به کاهش 15 درصدی رسوب منجر می شود. با توجه به حجم بالای دانشجویان این دو مقطع، اجرای این سیاست می تواند رسوب حدود 225 هزار دانشجوی کارشناسی و 174 هزار دانشجوی کاردانی را کاهش دهد. در مقاطع پایه، مشروط شدن دانشجو مهم ترین عامل رسوب است. از این رو پیشنهاد می شود سازوکارهای راهنمایی و پایش تحصیلی، از جمله ارجاع دانشجویان مشروط به مراکز مشاوره و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای پیش بینی افت تحصیلی، در این مقاطع به کار گرفته شود. در تحصیلات تکمیلی، طولانی شدن فرایند تدوین پایان نامه و رساله اصلی ترین دلیل رسوب است. پیشنهاد می شود دفاع از رساله به چاپ مقاله منوط نشود و ورود به دوره دکتری مشروط به داشتن موضوع پژوهشی مشخص باشد تا از اتلاف زمان در مراحل ابتدایی جلوگیری شود.