دولت عربستان سعودی پس از جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران و متعاقب آن ناامنی در تنگه هرمز، به عنوان یک گزینه جایگزین دستکم در کوتاه و میان مدت، بر کاربرد جدید بندر "نئوم" خود در ساحل دریای سرخ، تمرکز و تبلیغ می کند.

به نقل از "فایننشال تایمز"، با بسته شدن تنگه هرمز، ریاض بر زیرساخت های دریای سرخ خود تمرکز کرده است.

عربستان سعودی در حال تبلیغ بندر "نئوم" به عنوان مرکزی است که خلیج فارس را به اروپا و آفریقا متصل می کند، زیرا این کشور به سواحل دریای سرخ که مدت ها نادیده گرفته شده بود، به عنوان یک خروجی تجاری کلیدی برای مقابله با کنترل ایران بر تنگه هرمز روی آورده است.

سرعت پیشرفت پروژه عظیم "نئوم" ولیعهد "محمد بن سلمان"، که شامل یک شهر خطی آینده نگر در بیابان بود، پس از صرف هزینه های گزاف، به شدت کاهش یافته است. اما نئوم، بندر کمتر جذاب خود را به عنوان یکی از چندین پروژه زیرساختی که ضربه اقتصادی ناشی ازجنگ علیه ایران به جریان کشتیرانی را که عملا شرق نفت خیز عربستان سعودی را از تجارت جهانی قطع کرد، کاهش داده است.

این حملات که پس از حمله ایالات متحده و اسراییل به ایران در ماه فوریه انجام شد، عربستان و سایر کشورهای خلیج فارس را بر آن داشته است تا وابستگی خود را به این تنگه کاهش دهند.

تیم رسانه های اجتماعی نئوم هفته گذشته در حساب رسمی خود درشبکه "ایکس" پست گذاشت: "با تغییر مسیرهای تجاری و تکامل پویایی های منطقه ای، بندر نئوم به عنوان یک دروازه کلیدی در حال ظهور است. این بندر که از موقعیت استراتژیک در دریای سرخ برخوردار است و کاملاً عملیاتی است، در حال حاضر امکان تجارت سریع تر و متصل تر را فراهم می کند."

مشخص نیست چه کالاهایی به تازگی در نئوم، که مختص نفت نیست، حمل می شوند.

این شرکت که متعلق به "صندوق ثروت ملی پادشاهی" سعودی است، به درخواست اطلاعات مربوط به فعالیت خود پاسخی نداد، اما می گوید که کاملا عملیاتی است.

این بندر(نئوم) در سال 2024، 2.2 میلیون تن بار، یعنی حدود 2 درصد از واردات عربستان، دریافت کرد. تصاویر ماهواره ای از اوایل ماه مارس سال جاری تعداد زیادی کامیون باری را در این بندر نشان داد که نشان دهنده فعالیت قابل توجه است.

تصاویر ماهواره ای Planet Labs نشان می دهد که بندر به طور کامل حفاری شده و جرثقیل ها در کنار اسکله نصب شده اند. یک دیپلمات غربی گفت: "در حالی که عربستان سعودی نسبت به سایر کشورهای خلیج فارس کمتر تحت تاثیر جنگ قرار گرفته است، مرکز ثقل اقتصادی آن اکنون به تدریج در حال تغییر به سواحل غربی است."

این پادشاهی به طور جداگانه موفق شده است بخش بزرگی از نفت خام خود را از طریق خط لوله ای که در طول یک جنگ منطقه ای دیگر ساخته شده بود، یعنی جنگ صدام علیه ایران در دهه 1980، به دریای سرخ منتقل کند.

طبق گزارش گروه تحقیقاتی کپلر، صادرات از بندر ینبع در ساحل غربی از فوریه تقریبا چهار برابر شده و در اوایل آوریل به بیش از 29 میلیون بشکه در هفته رسیده است. (یعنی بیش از 4 میلیون بشکه در روز)

ینبع و خط لوله شرق به غرب در جریان جنگ 40 روزه اخیر، مورد برخی از حملات ایران قرار گرفته اند، اما این بندر با بیش از 1200 کیلومتر فاصله از ترمینال اصلی نفت خام این کشور، ("راس تنوره" در ساحل شرقی)، امن تر است. با مسدود شدن تنگه هرمز، عربستان سعودی به دنبال قرار دادن خود به عنوان یک قطب ترانزیت منطقه ای بوده است.

خطوط هوایی کویت و بحرین موقتا برخی از عملیات خود را به فرودگاه های عربستان سعودی منتقل کرده اند. و ریاض به کامیون های حمل مواد غذایی بیشتری اجازه عبور از این کشور را داده و از هزینه های انبارداری معاف شده است و به همسایگانی که معمولا از طریق بنادر خلیج فارس مواد غذایی دریافت می کنند، کمک کرده است.

"تیم کالن"، پژوهشگر مهمان در موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن و رییس سابق هیات اعزامی صندوق بین المللی پول به عربستان سعودی، گفت: "تلاش زیادی برای توسعه بنادر دریای سرخ به عنوان بخشی از تلاش برای لجستیک صورت گرفته است. پیشرفت خوبی در بهبود زیرساخت ها در بنادر و معرفی فناوری به رویه های گمرکی حاصل شده است."

اما این تغییر اقتصادی به دلیل زیرساخت های محدود غرب عربستان سعودی با مشکل مواجه شده است - هیچ راه آهنی به سمت دریای سرخ وجود ندارد و ظرفیت ینبع محدود است.

به گفته کپلر، ینبع در اوج دوران جنگ خود، تنها نیمی از 59 میلیون بشکه در هفته ای را که این کشور - عمدتا از راس تنوره - در هفته قبل از شروع حملات آمریکا و اسراییل صادر می کرد، ارسال کرده است.

طرح 27 میلیارد دلاری برای ساخت یک خط آهن 1500 کیلومتری، که به عنوان "پل زمینی" شناخته می شود، از ریاض به جده با تاخیرهای مکرر مواجه شده است. مقامات اکنون می گویند که این طرح تا سال 2034 تکمیل خواهد شد.

مقامات سعودی این ماه پنج "کریدور لجستیکی" جدید راه اندازی کردند که بنادر خلیج فارس را به دریای سرخ متصل می کند، اما این کریدورها عمدتا از جاده های از پیش موجود برای کامیون های باری تشکیل شده اند تا از طریق ریاض و شمال به راه آهن های از پیش موجود برسند.

بندر اسلامی "جده" همچنان بزرگترین بندر عربستان سعودی از نظر ظرفیت است و بنابر آمار سال 2024، بیش از یک چهارم واردات کالا به این کشور را مدیریت می کند. طرح توسعه 800 میلیون دلاری که سال گذشته با همکاری شرکت "دی پی ورلد" مستقر در دبی آغاز شد، با هدف افزایش یک سومی ظرفیت آن به 10 میلیون واحد معادل بیست فوتی (TEU) آغاز شده است.

در طول سال ها، دولت عربستان سعودی تلاش های متعددی برای استفاده از ساحل 1830 کیلومتری دریای سرخ خود برای پروژه های اقتصادی جهت کاهش فشار بر جده و توسعه سایر بخش های ساحل دریای سرخ انجام داده است که موفقیت های متفاوتی داشته است.

این پادشاهی در دهه 1970 شهر صنعتی ینبع را به عنوان بخشی از تلاش برای تنوع بخشیدن به اقتصاد فراتر از فروش نفت خام تاسیس کرد. نفت همچنان حدود 70 تا 90 درصد از درآمد دولت سعودی را برای دهه ها تامین می کرد، تا اینکه تلاش های اخیر در زمان شاهزاده محمد این رقم را در سال گذشته به 55 درصد کاهش داد.

طرحی برای جذب سرمایه گذاران آسیایی به پالایشگاه جیزان در نزدیکی مرز یمن، با بحران مالی جهانی 2008 متوقف شد. در همین حال، شهر اقتصادی ملک عبدالله (KAEC) در شمال جده نتوانسته است شرکت ها و ساکنان کافی را برای تکمیل جمعیت خود جذب کند.

اخیرا، این کشور با موفقیت استراحتگاه های لوکس در جزایر بکر ساخته که به عنوان یک مرکز حمل و نقل و لجستیک با دبی رقابت می کند.

نئوم، که تاکنون بلندپروازانه ترین پروژه بوده است، توسط برخی به عنوان یک شکست پرهزینه مورد تمسخر قرار گرفته است. اما "النا دلوزیه"، متخصص خلیج فارس و مدیر اجرایی موسسه امور خارجه "سیج"، گفت که زیرساخت های کم زرق وبرق تر آن ممکن است کاربردی پیدا کند.

دلوزیه گفت: "احتمالا نئوم در ابتدا برای مقابله با تهدیدات تنگه هرمز نبود، اما از نظر تئوری می تواند بیشتر مورد توجه قرار گیرد."

اگرچه نئوم از برنامه های آینده نگرانه خود کاسته است، اما قصد دارد با "اوکساگون"، که در ابتدا قرار بود یک شهر صنعتی نیمه شناور باشد، پیش برود و به ساخت مراکز داده و تولیدات پیشرفته روی آورده است.

بندر نئوم که اکنون عملیاتی شده است، قرار است ظرفیت سالانه حدود 1.5 میلیون TEU داشته باشد. در تصاویر ماهواره ای اوایل ماه مارس، به نظر می رسید بخش هایی از بندر هنوز در دست ساخت است. تصاویر جدیدتر به دلیل قطعی "پلنت لبز" در طول درگیری ایران در دسترس نبود.

اگرچه تغییر جهت تمرکز اقتصاد عربستان به سمت سواحل غربی، امکان محافظت بیشتر در برابر ایران را فراهم می کند، اما تهدیدات دیگری مانند بی ثباتی در شرق آفریقا و حملات انصارالله یمن تحت حمایت تهران را که قبلا ینبع را هدف قرار داده اند، این منطقه را هم تهدید می کند.

انصارالله که از سال 2022 با ریاض آتش بس داشته اند، مشارکت خود را در درگیری های جاری به شلیک موشک به اسراییل محدود کردند، اما این گروه در سال 2019 خط لوله کلیدی نفت شرق به غرب را هدف قرار داد. همین خط لوله اوایل این ماه توسط ایران مورد حمله قرار گرفت و جریان 700 هزار بشکه در روز را برای چند روز متوقف کرد.

"سلطان الامر" از شورای سیاست خاورمیانه گفت: با این حال، انصارالله یمن "تهدید کمتری نسبت به یک هژمون منطقه ای مانند ایران است که می تواند شرایط خود را بر شما تحمیل کند."

این دیپلمات غربی گفت، اما در درازمدت، پادشاهی نمی تواند با کنترل ایران بر تنگه هرمز کنار بیاید.

او توضیح داد: "در حالی که خط لوله و دسترسی به دریای سرخ به آنها گزینه هایی می دهد، اما تنگه هرمز هنوز برای عربستان سعودی از نظر استراتژیک بسیار مهم است."