فرارو کریستوفر کالدول، ستون نویس روزنامه ی نیویورک تایمز و ویراستار همکار در نشریه ی نقد کتاب کلرمونت و نویسنده ی کتاب تاملاتی درباره ی انقلاب در اروپا: مهاجرت، اسلام و غرب

به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، حمله آمریکا و اسراییل به ایران، چیزی فراتر از یک تصمیم بد بود؛ این جنگ به نقطه عطفی در روند افول قدرت جهانی آمریکا تبدیل شده است. برخی شاید ترجیح دهند به جای امپراتوری ، از واژه نرم تر و آشناترِ هژمونی برای توصیف نظم جهانی تحت رهبری ایالات متحده استفاده کنند؛ زیرا پرچم آمریکا معمولاً بر فراز سرزمین هایی که از آن ها محافظت می کند، بر آن ها نفوذ دارد یا از منابعشان بهره می برد، برافراشته نیست. اما نام گذاری، ماهیت مسئله را تغییر نمی دهد. نظام های امپراتوری، با هر عنوانی که شناخته شوند، تنها تا زمانی دوام می آورند که ابزارهایشان با اهدافشان تناسب داشته باشد. جنگ ایران نشان داد که دونالد ترامپ این تناسب را برهم زده و امپراتوری آمریکا را به سوی مسیری خطرناک کشانده است.

ماجراجویی نظامی در خاورمیانه، از آخرین مسیرهایی بود که بسیاری انتظار داشتند ریاست جمهوری ترامپ از آن دچار لغزش شود. او در هر سه کارزار انتخاباتی خود، بارها به مشکلاتی اشاره کرده بود که ریشه آن ها در حکمرانی فراتر از ظرفیت و توان واقعی رهبران آمریکا بود. در داخل، جریان هایی که با عنوان بیداری گرایی شناخته می شوند، هزینه ها و دشواری های مدیریت خرد روابط میان گروه ها و هویت ها را دست کم گرفتند. در خارج نیز، نیروهای مسلح عظیم و قدرتمند آمریکا نشان داده بودند که لزوماً استعداد ویژه ای در ترویج دموکراسی، دولت سازی یا بازسازی جوامع خارجی ندارند؛ و شکست عراق، گواهی روشن بر همین واقعیت بود.

بسیاری گمان می کردند ترامپ در این زمینه متفاوت خواهد بود. با وجود شکوه، اغراق و نمایش گری نهفته در شعار آمریکا را دوباره بزرگ کنیم ، رأی دهندگان او انتظار نداشتند که مشکلات تازه ای بر دوش کشور گذاشته شود. آن عظمت وعده داده شده، بیشتر قرار بود حال وهوایی، نمایشی و روانی باشد؛ نوعی لاف زنی ملی گرایانه، نه دعوت به ماجراجویی نظامی تازه. از نگاه بسیاری از حامیانش، آمریکا حتی می توانست با عقب نشینی به حوزه نفوذی محدودتر، بزرگ تر و نیرومندتر به نظر برسد. وقتی ترامپ دکترین مونرو را به روزرسانی کرد و توجه آمریکا را دوباره بر نیمکره غربی متمرکز ساخت، بسیاری تصور کردند با نوعی عقب نشینی راهبردی روبه رو هستند. او در راهبرد امنیت ملی نوامبر گذشته نیز همین پیام را با صراحت بیان کرده بود: روزهایی که خاورمیانه بر سیاست خارجی آمریکا، چه در برنامه ریزی بلندمدت و چه در اجرای روزمره، سلطه داشت، خوشبختانه به پایان رسیده است.

این طرح سیاست خارجی، در اصل، منطقی و حتی تا حدی قابل تحسین بود. مهم تر از آن، تاریخ نیز نشان داده بود که چنین عقب نشینی ای می تواند عملی باشد. بریتانیا پس از جنگ جهانی دوم ناچار شد از نظام گسترده مستعمرات و تحت الحمایه های دوردست خود دست بکشد. این خروج همیشه آسان نبود و در برخی مناطق خشونت و بی ثباتی نیز به جا گذاشت؛ اما لندن، جز در ماجرای بدفرجام تلاش مشترک با فرانسه و اسراییل برای تصرف کانال سوئز در سال 1956، تلاش نکرد سرزمین هایی را حفظ کند که دیگر توان پرداخت هزینه آن ها را نداشت. در نهایت، بریتانیا توانست با بسیاری از مستعمرات پیشین خود روابطی نسبتاً خوب برقرار کند. این خروج، در معنایی تاریخی، موفقیت آمیز بود؛ هرچند درک آن دشوار است، زیرا آنچه مدیریت می شد، در واقع افول بود، نه صعود. ترامپ نیز فرصت داشت کاری مشابه انجام دهد.

در واشنگتن، طی دهه گذشته، فرض مسلط این بوده که جهان وارد نوعی بازی صندلی های موسیقی ژئواستراتژیک شده و موسیقی به زودی متوقف خواهد شد. چین ممکن است در آینده ای نزدیک، نه تنها در ظرفیت نظامی-صنعتی، بلکه در فناوری اطلاعات نیز از آمریکا پیشی بگیرد. در چنین تصوری، نظم جهانی در آرایشی تازه و برای آمریکا نامطلوب تر تثبیت خواهد شد. بنابراین، از نگاه راهبردپردازان آمریکایی، اکنون آخرین فرصت برای بازشکل دهی جهان به سود واشنگتن است.

در آغاز، ترامپ این منطق را در نیمکره غربی به کار گرفت. او تلاش کرد چین را از پایگاه های نفوذش در محیط نزدیک آمریکا بیرون براند. تقریباً بلافاصله پس از بازگشت او به قدرت، ایالات متحده بر شرکت سی.کا. هوتچیسن، شرکت چندملیتی مستقر در هنگ کنگ و دارای پیوندهایی با چین، فشار وارد کرد تا دو بندر خود در منطقه کانال پاناما را بفروشد. در ونزوئلا نیز همین منطق دیده شد. کشوری که برای 80 درصد صادرات نفت خود به چین به عنوان بازار وابسته است، زمستان گذشته شاهد ربوده شدن نیکلاس مادورو، رهبر این کشور، توسط نیروهای آمریکایی بود. ترامپ همچنین هشدار داده است که کوبا، یکی دیگر از مقاصد سرمایه گذاری چین، بعدی است .

منطق مشابهی در نگاه ترامپ به شمالگان نیز دیده می شود. اگر ایالات متحده در نزدیکی قطب شمال، مثلاً در گرینلند، جای پای امن تری داشته باشد، در زمان تقسیم منابع انرژی و معدنی ای که گرمایش جهانی در آن منطقه آزاد می کند، موقعیت بهتری خواهد داشت. این سیاست نیمکره ای، چه قابل دفاع دانسته شود و چه نشود، دست کم از انسجام درونی برخوردار بود.

اما حمله به ایران از جنس دیگری بود. این اقدام نه تحکیم دفاعی در نیمکره غربی بود و نه بخشی از یک عقب نشینی راهبردی سنجیده. جنگ با ایران، در عمل، پذیرش مسئولیتی خطرناک، پرهزینه و بالقوه بی پایان در قلب همان منطقه ای بود که ترامپ وعده داده بود از سلطه آن بر سیاست خارجی آمریکا بکاهد. ممکن است تغییر حاکمیت ایران، از نگاه برخی در واشنگتن یا تل آویو، مطلوب به نظر برسد. اما برای ایالات متحده ای که از نظر انرژی مستقل تر شده و قرار بود به حوزه نفوذ خود عقب نشینی کند، این هدف منفعتی حیاتی محسوب نمی شود. ایران، برخلاف کانال پاناما، ونزوئلا، کوبا یا گرینلند، در منطق نیمکره ای ترامپ جای روشنی نداشت. جنگ با ایران تا همین چند ماه پیش در دستور کار جدی هیچ کس در دولت قرار نداشت و همین مسئله، ناگهانی و نامنسجم بودن این تصمیم را برجسته تر می کند.

دلیل اصلی گرفتاری آمریکا در جنگ ایران، روشن اما برای واشنگتن ناخوشایند است: ایالات متحده ابزار نظامی لازم برای تحمیل اراده خود بر ایران در یک جنگ طولانی را در اختیار ندارد. این کشور می تواند ضربه بزند، زیرساخت ها را نابود کند و فشار وارد آورد؛ اما تبدیل این قدرت تخریبی به پیروزی سیاسی پایدار، مسئله ای کاملاً متفاوت است.

تجربه تاریخی نیز همین را نشان می دهد. در سال 1991، برای عقب راندن نیروهای عراقِ صدام حسین از کویت، کشوری بسیار کوچک تر و ضعیف تر از ایران به حضور حدود یک میلیون سرباز از بیش از 40 کشور نیاز بود. در جنگ ایران و عراق در دهه 1980 نیز، دو کشور با صدها هزار کشته در نهایت به بن بستی خونین رسیدند. در چنین زمینه ای، اگر آمریکا بخواهد حتی شانس مهار ایران را داشته باشد، ناچار است بخش قابل توجهی از نیروهای مسلح خود را که مجموعاً حدود 1.3 میلیون نفر هستند، به منطقه اعزام کند؛ و اگر چنین کاری موفق شود، تازه آغاز یک استقرار طولانی مدت و پرهزینه خواهد بود.

ممکن است گفته شود آمریکا دیگر به بسیج ارتش های عظیم نیاز ندارد و عصر موشک های پیشرفته، تسلیحات دورایستا و جنگ از راه دور فرارسیده است. اما همین تسلیحات، برای دفاع از متحدان و منافع آمریکا در جبهه های دیگر نیز حیاتی اند و اکنون ذخایر آن ها رو به کاهش است. بر اساس گزارش نیویورک تایمز، ایالات متحده تاکنون 1100 فروند موشک کروز دوربرد پنهانکار را مصرف کرده است؛ موشک هایی که برای درگیری های احتمالی در آسیا در نظر گرفته شده بودند. اکنون فقط 1500 فروند از آن ها باقی مانده است. همچنین، آمریکا 1000 فروند موشک تاماهاوک شلیک کرده؛ رقمی که تقریباً 10 برابر میزان خرید سالانه ارتش است. رهبران آمریکایی سال ها متحدان اروپایی را به دلیل ضعف نظامی و کمبود سرمایه گذاری دفاعی سرزنش کرده اند. اما اگر قدرت نظامی آمریکا را نه با تولید ناخالص داخلی، بلکه با سطح جاه طلبی های جهانی اش بسنجیم، خود واشنگتن نیز با کمبود جدی روبه روست.

با این حال، درست نیست گفته شود آمریکا کاملاً در جنگی که آغاز کرده گرفتار شده و هیچ راهی ندارد. واشنگتن هنوز گزینه هایی در اختیار دارد، اما تقریباً همه این گزینه ها پرهزینه اند. آمریکا می تواند از ایران عقب نشینی کند؛ اما در این صورت، بی آنکه ضرورتی راهبردی داشته باشد، به جهان نشان داده که توان نظامی اش کمتر از چیزی است که بسیاری تصور می کردند. گزینه دیگر آن است که آمریکا منابع نظامی خود را از جبهه های حیاتی مانند اروپا و شرق آسیا به این ماجراجویی ایرانی منتقل کند.

گزینه سوم، متوسل شدن به ابزارهای افراطی تر نظامی است؛ گزینه هایی که ترامپ از اوایل آوریل در شبکه های اجتماعی به طور مبهم به آن ها اشاره کرده است. اما چنین مسیرهایی می تواند لکه ای ماندگار بر اعتبار آمریکا باقی بگذارد و بحران را از سطح جنگی نامحبوب به مرحله ای اخلاقاً و حقوقاً فاجعه بار منتقل کند. در نهایت، ایالات متحده ممکن است در این جنگ نه فقط منابع نظامی، بلکه اعتبار، متحدان و حتی ارزش های بنیادین خود را از دست بدهد.

در این میان، نقش بنیامین نتانیاهو نیز تعیین کننده بوده است. نخست وزیر اسراییل ترامپ را به این جنگ ترغیب کرد، زیرا او نیز منطق صندلی های موسیقی ژئوپلیتیک را به خوبی درک کرده بود. وقتی رقابت جهانی به نقطه تثبیت برسد و چین جایگاه قدرت برتر یا هم تراز با آمریکا را به دست آورد، واشنگتن ممکن است دیگر توان یا تمایل لازم برای حمایت سنتی و بی قیدوشرط از اسراییل را نداشته باشد. به طرزی کنایه آمیز، پیامد فاجعه بار این جنگ نشان می دهد که درک پایه ای نتانیاهو چندان بی راه نبود. فرصت های اسراییل برای کشاندن آمریکا به چنین ماجراجویی هایی رو به کاهش بود، و ساده باوری ترامپ شاید آخرین فرصت بزرگ را در اختیار او قرار داد.

وسوسه برانگیز است که بپرسیم ایالات متحده اکنون در کدام مرحله از افول امپراتوری خود قرار دارد. آمریکا بی تردید شباهت هایی نگران کننده با بریتانیای یک قرن پیش پیدا کرده است: صنعتی زدایی، تعهدات جهانی فراتر از ظرفیت واقعی، وابستگی فزاینده به رقبای راهبردی و نوعی رضایت خاطر خطرناک در میان نخبگانی که دیرتر از همه نشانه های افول را جدی می گیرند. بریتانیا در آستانه جنگ جهانی اول، برای بخشی از فناوری صنعتی و حتی نظامی خود به آلمان وابسته شده بود؛ همان قدرتی که به تدریج به رقیب اصلی آن تبدیل می شد. با این حال، لندن تمایلی نداشت در نظام تجارت آزادی بازنگری کند که خود به رشد صنعتی و برتری آلمان کمک کرده بود. تا آستانه جنگ جهانی دوم، بریتانیا عملاً به کشوری ورشکسته تبدیل شده بود؛ امپراتوری ای که هنوز تعهدات جهانی داشت، اما دیگر توان مالی و صنعتی لازم برای حفظ آن تعهدات را در اختیار نداشت.

تردید نسبت به هژمونی آمریکا؛ تردیدی که بخش مهمی از رأی دهندگان را به سوی دونالد ترامپ سوق داد در اصل تردیدی بیمارگونه نبود؛ بلکه واکنشی سالم به شکافی عمیق میان وعده های نظم جهانی و نتایج واقعی آن بود. رأی دهندگان ترامپ پرسشی ساده اما بنیادین مطرح کردند: اگر نظام جهانی مبتنی بر تجارت آزاد، ترویج دموکراسی و مهاجرت گسترده تا این اندازه مطلوب و موفق بوده، چرا آمریکا از زمان پذیرش کامل آن، 35 تریلیون دلار بدهی انباشته است؟

ترامپ برای آمریکایی هایی که احساس می کردند در میان نخبگان سیاسی کشور چیزی عمیقاً به خطا رفته، نامزدی ایده آل بود. استدلال اصلی او این بود که جهانی سازی تحت رهبری آمریکا آن قدر برای سیاستمداران، شرکت ها، اندیشکده ها و شبکه های قدرت سودمند شده که آنان پس از رسیدن به قدرت، حتی برخلاف خواست رأی دهندگان خود نیز از آن دفاع خواهند کرد؛ فارغ از اینکه در کارزارهای انتخاباتی چه وعده هایی داده باشند. تحولات اخیر، متأسفانه، نشان داده است که این نگرانی چندان بی اساس نبوده است.