اواسط قرن نوزده بود که کشف بزرگی در آمریکای میانه صورت گرفت و در ادامه نیز تحقیقات باستان شناسی گواه تمدنی بزرگ را می داد. تمدن اولمک، قدیمی ترین تمدن در آمریکای میانه و همچنین در مکزیک است. گفتنی است این تمدن پیش از نابودی تاثیر بسزایی بر فرهنگ آمریکا مرکزی داشته و مهمترین جنبه از این تمدن اولمک، هنر و خصوصا آثار متمایز در مجسمه سازی است که به شکل سر و جمجمه های بزرگ انسانی خودنمایی می کنند. آثاری که از سنگ بازالت کنده کاری شده اند. ضمن اینکه آنها این سنگ ها را از فواصلی دور به مکان های مورد نظر منتقل می کرده اند. مردم این تمدن در هنر پیکرتراشی، بیشتر چهره هایی از کودکان چاق با دهانی نیمه باز همراه با نیشخند را به تصویر می کشیدند. خخصوصیات ظاهری این مجسمه ها از گونه های گوشتی، بینی های صاف و چشم های کمی روی هم افتاده تشکیل شده است. وزن برخی از این مجسمه بزرگ از پنج تن تا چهل و پنج تن متغیر است. صاحب نظران تاریخی معتقدند که آنها سعی می کردند که صورت گربه وحشی را به نمایش بگذارند چرا که گمان می رود آنها خود را از نسل گربه سانان می دانستند.

اسناد تاریخی حاکی است بزرگ ترین زیستگاه تمدن اولمک در جنوب شرقی مکزیک قرار داشت؛ در این مکان بقایای شهری به شکل یک ردیف ساختمان های گلی قرار دارد. در این شهر یک هرم اشکوبه ای بزرگ نیز ساخته شده و مطابق شواهد تاریخی از قدیمی ترین اهرام نوع خود در آمریکای مرکزی است. علاوه براینکه آرایش ساختمان های مهم این تمدن به گونه ای دقیق مهندسی و طراحی شده که گویا با دانش ستاره شناسی در آن عصر ارتباط داشت.

از سویی مورخان معتقدند علت ویرانی این بناها، تهاجم اقوام بیگانه و یا زیست محیطی بوده است و با سقوط دو شهر مهم این تمدن، اولمک ها از صفحه روزگار حذف شده اند؛ هر چند جنبه هایی از فرهنگ این قوم همچون پرستش جگوار، سفالگری، کنده کاری بر روی یشم سبز، کشاورزی، دست نوشته ها و نظم اجتماعی در آمریکای مرکزی و جوامع جنوبی رواج پیدا کرد. ضمن اینکه نخستین تمدن های بزرگ آمریکای میانه و همچنین آمریکای جنوبی با تمدن های چون بین النهرین، مصر باستان و چین هم عصر هستند.

تمدن اولمک ها قریب به چهار صد سال دوام داشت؛ آنها که در زمین های پست، مرطوب و حاصلخیز جنوب مکزیک ساکن بودند بخش وسیع تری از آمریکای میانه را تحت تسلط خود داشتند. همچنین اولمک ها شکارچی بودند ولی اطلاع خاصی از ابزاری چون چرخ نداشتند. جامعه اولمک از طبقاتی چون نخبه، کارگران ماهر و کارگران تشکیل می شد. آنها بناها را بر روی تپه های خاکی و دورتادور میدان های باز می ساختند؛ ساختمان هایی که شامل معابد و خانه ها بودند؛ ضمن اینکه شهر مجهز به سیستم فاضلاب پیشرفته نیز بوده است.

یادبودهای سنگی متعدد همچون هشت سر سنگی بزرگ و مجسمه های بزرگ از افرادی که در حالت نشسته اند و همچنین تصویرسازی از حیوانات گوناگون و از همه مهم تر جگوار، جلوه هایی از تمدن اولمک است. ضمن اینکه صاحب نظران احتمال می دهند که حجامت و قربانی کردن بخشی از مناسک آیینی تمدن اولمک بوده است و آنها اولین نظام های نوشتاری آمریکای میانه را ابداع کرده اند. در کنار دیگر ساخته های اولمک ها، آینه هایی نیز از جنس سنگ آهن ساخته می شد که به گردن می آویختند. گمان می رود که رهبران اولمک از این آینه ها به عنوان نشانه های قدرت ویژه خود استفاده می کرده اند چرا که از آن ها برای روشن کردن آتش یا متقارن سازی طرح ها نیز بهره می بردند.

هر چند آثار چندانی از الفبای اولمک ها باقی نمانده ولی خط و رسم آنها، سهم بسزایی در پیدایش خط تصویری مایاها داشته است. ضمن اینکه اولمک ها احتمالا نیاکان مایاها و چاوین نیز بوده اند. مراکز آیینی تمدن اولمک نیز شامل اهرام، گورستان و یادمان ها می شد. مجسمه های انسان و جگوار در تمدن اولمک یک نظریه احتمالی در خصوص جایگاه جگوار در جهان پس از مرگ آنها بود که به ایشان آموزش می داد. مطالعات حاکی است اولمک ها برای نخستین بار در تاریخ از گاه شماری 260 روزه برای آیین های مذهبی استفاده کرده اند. در این تمدن، شکاف چشمگیری نیز بین مردم عادی و نخبگان حاکم به وجود آمده تا بدانجا که فقط نخبگان می توانستند لباس های گرانقیمت و جواهرات ارزشمند داشته باشند و فقط در خانه های آن ها فاضلاب و ستون های سنگی بزرگی وجود داشت. در تمدن اولمک نوعی توپ بازی در محوطه های رسمی نیز انجام می شد که جزو مراسم عادی بود. در واقع تیم های رقیب به تقلید برخوردهای اسطوره ای مربوط به عالم ارواح می پرداختند. ناگفته نماند این بازی و سایر فعالیت های اولمک تا زمان ورود اروپاییان نیز ادامه داشت.