فرارو- حضور کوتاه اما معنادار پرتره ای مشهور از قرن نوزدهم در دل یک فیلم اروپایی، روایتی تازه از تلاقی هنر، تاریخ و زندگی شخصی هنرمندی را آشکار می کند که مرز میان بازنمایی و واقعیت را به چالش می کشد.

به نقل از گاردین، در دل تاریخ هنر روسیه، آثاری وجود دارند که نه تنها به خاطر ارزش زیبایی شناختی شان، بلکه به دلیل سرنوشت پیچیده و روایت های پنهان پیرامون شان، به بخشی از حافظه جمعی یک ملت تبدیل شده اند. یکی از این آثار، تابلوی مشهور زن ناشناس است؛ پرتره ای از ایوان کرامسکوی که از زمان خلقش در قرن نوزدهم تا امروز، همواره میان تحسین، سوءظن، رسوایی و دلبستگی در نوسان بوده است.

اما آنچه این روایت را تازه می کند، نه صرفاً تاریخچه این نقاشی، بلکه پیوند غیرمنتظره آن با فیلمی معاصر از سینمای اروپا و داستانی واقعی است که مرز میان هنر و زندگی را کمرنگ می کند. فیلم Sentimental Value ساخته کارگردان نروژی یواخیم تریِر از آن دسته آثاری است که تماشاگر را وادار می کند با دقتی وسواس گونه به جزییات خیره شود. این فیلم که در جوایز سینمایی اروپا خوش درخشیده و نامزد چندین جایزه مهم بین المللی شده، پر است از نشانه هایی که در نمای نزدیک، در سایه روشن ها و حتی در اشیای حاشیه ای صحنه پنهان شده اند.

حدود یک ساعت از آغاز فیلم گذشته است که دوربین در راهرویی حرکت می کند و ناگهان تصویری آشنا بر دیوار ظاهر می شود: پرتره زنی جوان با نگاهی نافذ. برای هر کسی که در دهه های 1950 تا 2000 در اتحاد جماهیر شوروی یا روسیه زندگی کرده باشد، این تصویر بی درنگ قابل تشخیص است. زن ناشناس طی دهه ها بارها و بارها بازتولید شده است؛ از چاپ های ارزان قیمت گرفته تا گلدوزی، مدال های تزیینی و حتی روی جعبه های شکلات. در بریتانیا نیز بسیاری این چهره را از روی جلد برخی چاپ های رمان آنا کارنینا می شناسند.

تابلوی زن ناشناس یا نِییزْوِستْنایا در سال 1883 خلق شد. خالق آن، ایوان کرامسکوی، از چهره های برجسته جنبش هنری Peredvizhniki یا واندررز بود؛ گروهی از نقاشان واقع گرا که در اعتراض به محدودیت های آکادمی هنرهای امپراتوری سن پترزبورگ شکل گرفتند. خود کرامسکوی پیش تر یکی از رهبران شورش چهارده نفره در این آکادمی بود. اعتراضی که بر سر حق انتخاب موضوع برای مسابقه مدال طلا درگرفت و به نقطه عطفی در تاریخ هنر روسیه بدل شد.

کرامسکوی امیدوار بود این پرتره سرانجام در مجموعه پاول ترتیاکوف، بنیان گذار گالری مشهور مسکو، جای بگیرد. اما چنین نشد. برای درک دلیل این بی میلی، باید زن ناشناس را از منظر هم عصرانش دید.

زن در کالسکه ای روباز، در پس زمینه مه آلود سن پترزبورگ نشسته است. چهره اش زیباست، اما در نگاهش نوعی تکبر یا فاصله گذاری اجتماعی دیده می شود. در جامعه آن روزگار، حضور یک زن تنها در کالسکه، آن هم بدون همراه مرد، رفتاری نامتعارف محسوب می شد. پوشش او نیز بر سوءظن ها افزود: کلاه مخملی مد روز، پالتو و پوستین آراسته با روبان، دستبندهای طلایی. او لباس رسمی و باشکوهی بر تن دارد؛ پوششی که از نظر منتقدان آن دوره، بیش از حد نمایشی و نامتناسب با شأن یک بانوی اصیل بود.

منتقدان زمانه بی رحم بودند. برخی او را کوکوتی در کالسکه خواندند، برخی دیگر کاملیای گران قیمت و حتی یکی از فرزندان هیولایی کلان شهر بزرگ . چنین توصیف هایی نشان می دهد که این تصویر نه تنها زیباشناختی، بلکه اخلاقی و اجتماعی نیز تلقی می شد. پاول ترتیاکوف، که از خانواده ای بازرگان و محافظه کار می آمد، تمایلی نداشت چنین چهره ای را در مجموعه اش جای دهد.

پس از چند دست به دست شدن، این تابلو سرانجام به مالکیت یک سرمایه دار اوکراینی رسید. اما با انقلاب بلشویکی، اموال خصوصی مصادره شد و خانه ها و مجموعه های هنری به تملک دولت درآمد. زن ناشناس نیز در نهایت، برخلاف میل اولیه ترتیاکوف و البته بدون رضایت مالکان قبلی، وارد گنجینه گالری ترتیاکوف شد.

پس از جنگ جهانی دوم، دولت شوروی برای جبران رنج های عظیم مردم، اندکی فضای فرهنگی را گسترش داد. در نبود بازار آزاد هنر، خانه های خصوصی با میلیون ها نسخه ارزان قیمت از آثار کلاسیک تزیین شدند. در این میان، زن ناشناس به پدیده ای فراگیر بدل شد. او در میان نمادهای رسمی و خشک سوسیالیستی، حضوری رازآلود و حتی اندکی اغواگر داشت؛ تصویری بورژوایی در دل واقعیتی خاکستری و روزمره. تقریباً در هر آپارتمان شوروی می شد نسخه ای از او را یافت.

وقتی این پرتره در فیلم ارزش احساسی ظاهر می شود، پرسشی تازه شکل می گیرد: حضور این تصویر در فیلم چه معنایی دارد؟ طراح صحنه فیلم، یورگن استانگبی لارسن، توضیح می دهد که این نخستین بار نیست که این چهره در آثار تریر دیده می شود. در فیلم Oslo, 31 August ، دوربین هنگام عبور از خانه ای قدیمی در اسلو، برای لحظه ای همین پرتره را نشان می دهد.

در ارزش احساسی ، همان خانه چوبی بار دیگر به مرکز روایت بازمی گردد؛ خانه ای که نسل های مختلف یک خانواده را از اوایل قرن بیستم تا امروز در خود جای داده است. این بار پرتره در فلاش بکی به دهه 1930 دیده می شود؛ جایی که زنی جوان بزرگ می شود، به مقاومت می پیوندد، دستگیر و شکنجه می شود و سال ها بعد در همان خانه به زندگی خود پایان می دهد.

نکته تکان دهنده اما اینجاست: تصویری که در فیلم دیده می شود، نسخه ارزان قیمت شوروی نیست، بلکه کپی آزادی است که سال ها پیش توسط هنرمندی نروژی کشیده شده بود؛ زنی به نام هدویگ بروخ.

هدویگ بروخ از کودکی رؤیای هنرمند شدن داشت، اما پدرش اصرار کرد حرفه ای واقعی برگزیند. او جامعه شناسی خواند و بعدها به آکادمی هنر کپنهاگ راه یافت، اما همسرش او را مجبور کرد میان ازدواج و تحصیل یکی را انتخاب کند. بروخ، زندگی مشترک را برگزید.

سال ها بعد، در پنجاه سالگی، سرانجام به رؤیای خود بازگشت و نقاشی را جدی گرفت. در یکی از آثارش، برداشتی شخصی از زن ناشناس کرامسکوی را خلق کرد. در نسخه او، آن زن متکبر به چهره ای اندوهگین تر و آسیب پذیر بدل شده است؛ همچنان رازآلود، اما انسانی تر.

سرنوشت اما پیچشی تلخ داشت. میان ساخت دو فیلم تریر، هدویگ بروخ به زندگی خود پایان داد. خود تریر بعدها گفت از تاریخچه این پرتره بی اطلاع بوده و استفاده از آن در فیلم آگاهانه نبوده است. او در پاسخ به این پرسش که آیا این نمونه ای از تقلید زندگی از هنر است، به جمله ای از گوته اشاره کرد: وقتی نیت را کشف می کنید، افسون از بین می رود.

داستان زن ناشناس تنها روایت یک تابلوی قرن نوزدهمی نیست؛ بلکه حکایت چگونگی زیستن یک تصویر در حافظه جمعی، در خانه های مردم، در سینما و حتی در سرنوشت یک هنرمند معاصر است. از رسوایی در روسیه تزاری تا محبوبیت در آپارتمان های شوروی و از آنجا تا خانه ای چوبی در اسلو، این چهره همچنان در حال بازآفرینی معناست.

شاید راز ماندگاری این پرتره در همین ابهام نهفته باشد: زنی که نام ندارد، اما هر نسل او را به شیوه خود بازتعریف می کند. گویی هنر، حتی زمانی که خالقانش از همه لایه هایش بی خبرند، راه خود را به زندگی باز می کند و داستان هایی می سازد که از قاب نقاشی فراتر می روند.