فرارو- یوجین چائوسوفسکی مدیر ارشد مؤسسهٔ نیولاینز و تحلیلگر ارشد اوراسیا در شرکت تحلیل ژئوپلیتیکی استراتفور.

به نقل از نشریه فارن پالیسی، در شرایطی که دولت ترامپ احتمال انجام حملات نظامی به ایران را بررسی می کند، ایالات متحده هم زمان و به گونه ای کم سروصدا اما معنادار، سطح تعامل خود را با دو کشور واقع در شمال ایران یعنی ارمنستان و جمهوری آذربایجان افزایش می دهد. دولت ترامپ به طور عمیق در میانجی گری دیپلماتیک میان این دو دشمن دیرینه درگیر می شود و این تلاش را بر بستر ابتکارهای پیشین آمریکا برای تقویت پیوندهای اقتصادی در منطقه راهبردی قفقاز، از طریق گسترش تجارت بین المللی و توسعه زیرساخت ها بنا می کند. این رویکرد واشنگتن در قفقاز می تواند الگویی برای مدیریت سایر بحران های جهانی و نیز برای نحوه رقابت راهبردی با روسیه و چین ارائه دهد.

اگرچه منطقه قفقاز زیر سایه جنگ های بزرگ تر و پرصداتر در اوکراین و خاورمیانه قرار می گیرد، اما خود نیز از درگیری های نظامی مصون نمی ماند. از اواخر دهه 1980 تا همین سال های اخیر، ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر منطقه ناگورنو-قره باغ در وضعیت جنگی طولانی مدت قرار می گیرند.

پس از آنکه تلاش های میانجی گرانه گروه مینسک ــ که اکنون منحل شده و ریاست مشترک آن را روسیه، ایالات متحده و فرانسه بر عهده داشتند بی نتیجه ماند، جمهوری آذربایجان در سال 2020 و بار دیگر در سال 2023 عملیات نظامی را برای بازپس گیری اراضی ازدست رفته در ناگورنو-قره باغ و مناطق پیرامونی که تحت کنترل ارمنستان قرار داشتند آغاز می کند. روسیه که سال ها ضامن امنیتی ارمنستان محسوب می شد و نیروهایی در منطقه مستقر می کرد، به دلیل فقدان تعهدات معاهده ای نسبت به سرزمین هایی خارج از مرزهای به رسمیت شناخته شده بین المللی ارمنستان و سپس به سبب درگیری در جنگ اوکراین، از مداخله خودداری کرد.

عملیات نظامی جمهوری آذربایجان در ناگورنو-قره باغ یکی از اهداف دیرینه باکو را محقق ساخت؛ زیرا نه تنها اراضی ازدست رفته بازپس گرفته شدند، بلکه از این دستاوردها برای بازسازی و تقویت ارتباطات با مناطقی استفاده شد که در پی درگیری طولانی مدت قطع شده بودند. این مناطق جمهوری خودمختار نخجوان و همچنین اراضی غربی نزدیک به ترکیه را دربرمی گیرند؛ کشوری که جمهوری آذربایجان با آن روابط نزدیک دیپلماتیک و امنیتی برقرار می کند.

گرایش به اتصال منطقه ای موجب می شود جمهوری آذربایجان پس از پایان درگیری نظامی، تمرکز خود را به سرعت بر دستیابی به توافق صلح و عادی سازی روابط دیپلماتیک با ارمنستان معطوف کند تا از این مسیر، پروژه های اتصال منطقه ای تسهیل شوند. نیکول پاشینیان که در سال 2018 از رهگذر یک انقلاب مردمی به قدرت می رسد و فرصت پساجنگی را برای خروج ارمنستان از وضعیت محصور در خشکی و کاهش آسیب پذیری ناشی از وابستگی بیش ازحد به روسیه درک می کند، با وجود مخالفت شدید برخی گروه های داخلی، وارد روند عادی سازی دیپلماتیک با جمهوری آذربایجان می شود.

گفت وگوهای میان دو کشور آهسته اما پیوسته پیش می روند و موضوعاتی چون تعیین و تحدید مرزها و کاهش موانع تجاری در دستور کار قرار می گیرند. بازگشت دولت ترامپ در اواخر سال 2024 به این روند شتاب می بخشد. در چارچوب تلاش های دونالد ترامپ برای تقویت اعتبار دیپلماتیک و تثبیت نقش خود در عرصه صلح سازی، هر دو کشور در پی جلب حمایت و پشتیبانی ایالات متحده از روندهای جاری برمی آیند و تعامل با واشنگتن را به بخشی از محاسبات راهبردی خود تبدیل می کنند.

در ماه اوت گذشته، الهام علی اف، رییس جمهور جمهوری آذربایجان، نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، در کاخ سفید در کنار دونالد ترامپ حاضر می شوند و در مراسمی پرمخاطب، توافق صلح را امضا می کنند؛ توافقی که شامل اعلامیه ای متقابل است و تأکید می کند دو طرف در مسیر تصویب نهایی توافقی قرار دارند که به درگیری طولانی مدت پایان می دهد.

یکی از مؤلفه های حیاتی توافق سال 2025، ایجاد یک کریدور ترانزیتی عمده است که مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین المللی نام می گیرد. این پروژه زیرساختی با حمایت ایالات متحده، جمهوری آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان و با اتکا به جاده، راه آهن و خط لوله به نخجوان متصل می کند. طبق اعلام رسمی، ایالات متحده برای مدت 99 سال حقوق انحصاری توسعه در این محدوده را در اختیار می گیرد. در تازه ترین گفت وگوها، تمرکز بر تملک 74 درصد سهام این کریدور تحت اختیار آمریکا قرار می گیرد در حالی که ارمنستان سهم باقی مانده را حفظ می کند.

اگرچه قلمرو مورد بحث کوچک است و تنها حدود 26 مایل امتداد دارد، اما پیامدهای اتصال منطقه ای آن می تواند بسیار گسترده باشد. قفقاز نه تنها سرشار از منابع انرژی همچون نفت و گاز طبیعی است و در آن سوی دریای خزر نیز آسیای مرکزی از ظرفیت مشابهی برخوردار است، بلکه این منطقه بر یکی از شاه راه های اصلی ترانزیتی قرار می گیرد. جمهوری آذربایجان هم اکنون نفت و گاز خود را به ترکیه و سپس اروپا صادر می کند و به منبعی مهم برای تنوع بخشی به وابستگی انرژی اروپا به روسیه تبدیل می شود. کریدور جدید می تواند مسیر کوتاه تر و کارآمدتری برای انتقال منابع حیاتی آسیای مرکزی از جمله مواد معدنی عناصر نادر خاکی به بازارهای غربی فراهم سازد.

در همین حال، چین نیز در پی گسترش حضور خود در منطقه است و قفقاز و آسیای مرکزی را به عنوان گره های کلیدی کریدور میانی تعریف می کند؛ مسیری که چین را به اروپا متصل می سازد و اهمیت ژئو اقتصادی فزاینده ای می یابد. با این همه، موانع متعددی می تواند نقش آفرینی ایالات متحده در قفقاز را پیچیده کند.

نخست آنکه روند عادی سازی دیپلماتیک میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان هنوز به طور رسمی نهایی نمی شود. یکی از نقاط عطف پیشِ رو، انتخابات پارلمانی ارمنستان در ماه ژوئن است. هرچند نظرسنجی ها حاکی از پیشتازی حزب حاکم پاشینیان است، اما حضور فعال گروه های مخالف در داخل و خارج از کشور این انتخابات را به آزمونی تعیین کننده برای آینده سیاسی او و دستورکار صلح تبدیل می کند.

چالش دیگر از سوی بازیگران خارجی بروز می کند. روسیه آشکارا با پروژه های اتصال شرق به غرب در قفقاز مخالفت می کند، به ویژه آن دسته از طرح هایی که نقش این کشور را به عنوان تأمین کننده عمده انرژی و مسیر ترانزیتی تضعیف می کند و پای بازیگران غربی مانند ایالات متحده را به منطقه می گشاید. هرچند نفوذ مسکو در ارمنستان و قفقاز کاهش می یابد، اما این کشور همچنان در منطقه فعال باقی می ماند و در عرصه هایی از اوکراین تا آفریقا نشان می دهد در صورت تهدید منافعش می تواند نقش اخلال گر ایفا کند. جنگ فرسایشی اوکراین ظرفیت کرملین را محدود می کند، اما آن را به طور کامل از میان نمی برد.

ایران نیز به دلایل مشابه با پروژه های اتصال شرق به غرب مخالفت می کند و روابط اقتصادی و امنیتی جمهوری آذربایجان با اسراییل بر این حساسیت می افزاید. تشدید تنش ها میان تهران و واشنگتن بر سطح عدم قطعیت می افزاید.

در مجموع، بازیگران متعددی تلاش می کنند آینده قفقاز را بر اساس منافع خود شکل دهند. تلاش های ایالات متحده برای تسهیل عادی سازی روابط میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان و پیشبرد پروژه مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین المللی می تواند به نقطه عطفی در ژئوپلیتیک اوراسیا تبدیل شود و الگویی بالقوه برای مدیریت بحران ها و رقابت های راهبردی در سایر مناطق جهان ارائه کند.