نشست پنجشنبه در ژنو میان نمایندگان ایران و ایالات متحده، به عنوان فرصتی برای کاهش تنش ها و جلوگیری از تشدید احتمالی درگیری نظامی، همچنان با دقت و حساسیت های ویژه ای دنبال می شود. همزمان منابع رسانه ای گزارش داده اند که در حلقه نزدیکان دونالد ترامپ، رییس جمهور امریکا، اختلاف های جدی بر سر مسیر اقدام علیه ایران وجود دارد و تصمیم گیری درباره گزینه های نهایی را پیچیده کرده است.

به گزارش اعتماد، در همین راستا با هدف ارزیابی گزاره های مهمی که دور سوم مذاکرات ایران و امریکا را تعیین کننده قلمداد می کند با مرتضی مکی کارشناس مسائل بین الملل گفت وگو شده است.

مشروح این گفت وگو در ادامه می آید:

مرتضی مکی کارشناس مسائل بین الملل در پاسخ به پرسش در خصوص پاسخ احتمالی ایران به پیشنهادات اخیر ایالات متحده که به نظر می رسد در حاشیه سفر آقای لاریجانی به میانجی عمانی تحویل داده شده، گفت: همان گونه که پیش تر نیز اعلام شده بود، این مذاکرات ماهیتی محدود و صرفا هسته ای دارد و قرار نیست به موضوعات دیگری که از منظر امریکایی ها در چارچوب مطالبات حداکثری تعریف می شود پرداخته شود. مسائلی نظیر برنامه موشکی یا نفوذ منطقه ای ایران اساسا در دستور کار این گفت وگوها قرار ندارد و قرار هم نیست محور مذاکرات باشد.

به باور مکی طبیعتا در بسته پیشنهادی که جمهوری اسلامی ایران ارایه داده است، این ملاحظه در نظر گرفته شده که بتواند رضایت طرف امریکایی، به ویژه دونالد ترامپ، را در چارچوبی مشخص جلب کند؛ به خصوص درباره این ادعا که ایران نباید به برخی سطوح از توانمندی دست یابد. در این میان، یکی از اصلی ترین مطالبات امریکا بحث غنی سازی صفر بوده است. البته درباره اینکه امریکایی ها صراحتا چنین درخواستی را مطرح کرده اند یا نه، دیدگاه های متفاوتی بیان شده است. برخی معتقدند چنین مطالبه ای به صورت رسمی مطرح نشده، اما شواهد و محتوای منتشرشده در فضای سیاسی امریکا نشان می دهد که این خواسته، دست کم به عنوان یک مطالبه حداکثری، مطرح بوده است.

این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه تصریح کرد: در عین حال این احتمال وجود دارد که توافقی حول محور غنی سازی در سطوح پایین تر مثلا کمتر از 3.6 درصد شکل بگیرد؛ سطحی که بتواند برای طرف امریکایی نیز دستاوردی قابل عرضه به افکار عمومی تلقی شود. به هر حال، دولت امریکا نیاز دارد که در صورت دستیابی به توافق، آن را به عنوان موفقیتی در سیاست خارجی خود معرفی کند و نشان دهد به توافقی دست یافته که پیش تر حاصل نشده بود.

به گفته مکی با این حال، شاید مهم ترین موضوع در این میان صرفا سطح غنی سازی نباشد، بلکه مساله مشوق های اقتصادی و انتفاع ایران از توافق باشد. یکی از انتقادهای جدی که همواره نسبت به برجام مطرح می شد این بود که امریکا عملا از آن خارج شد و ایران نیز بهره اقتصادی ملموسی از توافق به دست نیاورد. در هفته های اخیر نیز آقای قنبری، معاون اقتصادی وزارت امور خارجه، به موضوع سرمایه گذاری و ضرورت بهره مندی اقتصادی ایران اشاره کرده است. این نشان می دهد که در بسته پیشنهادی ایران، ابعاد اقتصادی جایگاه مهمی دارد. البته فضای امروز با گذشته متفاوت است. اکنون شرایط منطقه ای و بین المللی دچار تحول شده و تهدیدهایی نیز در داخل امریکا درباره احتمال حمله به ایران مطرح شده است. با این حال، به نظر می رسد شخص ترامپ با توجه به پیامدهای چنین اقدامی، ترجیح دهد مسیر توافق را بر گزینه تقابل نظامی مقدم بداند. ارزیابی ها حاکی از آن است که هزینه های هرگونه حمله به ایران، چه از منظر امنیتی و چه سیاسی، برای امریکا قابل توجه خواهد بود.

این تحلیلگر مسائل بین الملل در ادامه گفت: با این همه، شاید مهم تر از محتوای دقیق بسته پیشنهادی ایران، این پرسش باشد که آیا امریکا حاضر است در برابر اقداماتی که ایران می پذیرد انجام دهد، گام های متقابل و موثری بردارد یا خیر. مساله اصلی این است که آیا واشنگتن آمادگی دارد دست کم بخشی از تحریم ها را لغو کند و این لغو تحریم ها را به صورت واقعی و قابل لمس اجرایی سازد؟ در مجموع، آنچه تاکنون در پنج دور مذاکرات با طرف امریکایی در بازه زمانی پیش از جنگ ایران و اسراییل مطرح شده، محدودسازی برنامه هسته ای ایران در چارچوبی مشخص بوده است و نه فراتر از آن. هرچند در برخی محافل سیاسی این بحث مطرح شده که امریکا ممکن است تلاش کند موضوع برنامه موشکی ایران را نیز وارد دستور کار کند، اما چنین مطالبه ای می تواند مذاکرات را با بن بست مواجه کند؛ زیرا ایران اساسا چنین موضوعی را در چارچوب این گفت وگوها نمی پذیرد.

این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه این گفت وگو خاطرنشان کرد: با این حال، جمهوری اسلامی ایران در قالب های مختلف، اهرم ها و ظرفیت هایی در حوزه هسته ای ایجاد کرده است؛ از جمله در زمینه میزان و سطح غنی سازی و ذخایر مواد هسته ای. این موارد می تواند در چارچوب یک سازوکار توافقی مورد بحث و بررسی قرار گیرد، مشروط بر آنکه طرف مقابل نیز رویکردی واقع بینانه و غیرحداکثری اتخاذ کند. در نهایت، اینکه این روند به توافقی پایدار منتهی شود یا خیر، بیش از هر چیز به اراده سیاسی امریکا برای پذیرش یک توافق متوازن و عملیاتی وابسته است.

مکی در پاسخ به دیگر پرسش با لحاظ کردن اظهارات اخیر وزیر امور خارجه کشورمان مبنی بر پیشنهاد شکل گیری توافقی فراتر از برجام به طرف امریکایی تشریح کرد: باید توجه داشت که ایران ممکن است بخشی از کارت های امنیتی و اهرم هایی را که پیش تر می توانست با اتکا به آن ها امتیاز بگیرد، در شرایط فعلی از دست داده باشد یا دست کم قدرت مانور آن ها کاهش یافته باشد. از سوی دیگر، امریکایی ها نیز به طور طبیعی به دنبال کسب امتیازاتی فراتر از آن چیزی هستند که در برجام به دست آمد. برجام در شرایطی متفاوت و در فضایی خاص منعقد شد و مذاکرات آن نیز در چارچوبی ویژه و با پیچیدگی های خاص خود به نتیجه رسید. اکنون این احتمال وجود دارد که توافق جدیدی که امریکا در پی آن است، به ویژه با توجه به موضوعاتی مانند بند غروب در برنامه هسته ای ایران که همچنان محل بحث است، الزاما بهترین توافق ممکن برای ایران نباشد. با این حال، ممکن است در شرایط موجود، به عنوان یک پیشنهاد یا طرح عملی، گزینه ای قابل بررسی تلقی شود.

به بیان دیگر، حتی اگر این توافق در مقایسه با برجام ایده آل نباشد، شاید در چارچوب واقعیات امروز بتواند زمینه ای برای مدیریت تنش و حرکت رو به جلو فراهم کند. به باور مکی نکته مهم این است که هر توافقی باید به گونه ای طراحی شود که امریکا نیز بتواند آن را در داخل کشور خود و در سطح جامعه جهانی بفروشد و از آن دفاع کند. این مساله صرفا یک موضوع سیاسی نیست، بلکه از منظر دیپلماتیک نیز باید مورد ارزیابی دقیق قرار گیرد. واقعیت این است که اگر بخواهیم واقع بینانه قضاوت کنیم، احتمالا هیچ توافقی بهتر از برجام برای ایران دیگر قابل تحقق نخواهد بود؛ چراکه آن توافق در زمانی منعقد شد که ایران کارت های بازی متعددی در اختیار داشت و در کاخ سفید نیز شخصی مانند باراک اوباما حضور داشت که چهره ای نسبتاً قابل پیش بینی و متعهد به قواعد حقوقی داخلی امریکا و مناسبات جامعه جهانی محسوب می شد.

در هرحال اگر در شرایط فعلی نیز توافقی حاصل شود و به نتیجه برسد، می تواند زمینه ایجاد شرایط داخلی مساعدتری را برای حمایت از آن فراهم کند. هرچند باید این نکته را نیز در نظر داشت که توافق با امریکا به معنای پایان یافتن همه شکاف های عمیق میان دو کشور نخواهد بود. اختلافات بنیادین و تاریخی همچنان وجود دارد و طبیعتا یک توافق هسته ای به تنهایی قادر به پر کردن تمامی این فاصله ها نیست. با این حال، هر شکافی از یک گام اولیه برای ترمیم آغاز می شود.

این کارشناس مسائل بین الملل در ادامه تصریح کرد: چنانچه این توافق به شکلی منطقی و متوازن منعقد شود، می تواند در گام های بعدی زمینه را برای توسعه گفت وگو و حتی همکاری های محدودتر با امریکا فراهم سازد. به نظر می رسد در داخل ایران نیز نسبت به گذشته آمادگی بیشتری برای بررسی چنین مسیری وجود دارد. مجموعه حاکمیت به این جمع بندی رسیده است که در مواجهه با سیاست های امریکا، نه می توان به صورت کامل به سمت تقابل حرکت کرد و نه گرایش صددرصدی به یک محور خاص مثلا شرق پاسخگوی همه منافع ملی است. در نهایت، هر کشوری به دنبال تأمین منافع خود است و ایران نیز باید منافعش را به شکلی واقع بینانه تعریف و دنبال کند.

به گفته مکی با این حال، همچنان افراد و جریان هایی هستند که نسبت به مذاکرات ایران و امریکا بدبینی عمیق دارند و بر شکاف های موجود تأکید می کنند. این بدبینی ها را نمی توان نادیده گرفت، زیرا بخشی از آن ریشه در تجربه های گذشته دارد. در عین حال، درباره برخی موضوعات از جمله توانایی های نظامی و جایگاه منطقه ای ایران، نوعی اتفاق نظر داخلی وجود دارد و این مولفه ها بخشی از موقعیت استراتژیک کشور محسوب می شود. در چنین شرایطی، نمی توان در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه صرفا بر نقاط ضعف تمرکز کرد و از ظرفیت ها و نقاط قوت ایران غفلت ورزید. ایران در یک بازه زمانی طولانی، توانمندی ها و مولفه های قدرتی را ایجاد کرده که همچنان در معادلات منطقه ای و بین المللی اثرگذار است. بنابراین هر توافقی، چه در حوزه هسته ای و چه در حوزه های دیگر، باید با در نظر گرفتن همزمان این نقاط قوت و ضعف طراحی شود تا بتواند در چارچوبی واقع بینانه و متوازن، منافع ملی را تأمین کند.

این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه گفت وگوی خود و در خصوص تعیین ضرب الاجل های مکرر از سوی واشنگتن و تعیین کننده بودن دور سوم مذاکرات گفت: در خصوص شرایط فعلی باید گفت که امریکا مدعی است یک پنجره فرصت محدود برای این کشور شکل گرفته که امکان بهره برداری حداکثری از آن وجود دارد، اما این فرصت کوتاه مدت است. تحولات ناشی از درگیری های اخیر، از جمله لشکرکشی نظامی به منطقه و آنچه به عنوان جنگ 12روزه از آن یاد می شود، و همچنین برخوردهایی که میان ایران و اسراییل در سطح منطقه رخ داد، فضای جدیدی ایجاد کرده است.

از طرفی اکنون هر دو کشور، یعنی اسراییل و امریکا، در آستانه تحولات انتخاباتی قرار دارند و طبیعی است که این شرایط می تواند کارکرد سیاسی و تبلیغاتی در داخل این کشورها و حتی در سطح افکار عمومی جهانی داشته باشد. در چنین وضعیتی، اگر این پنجره زمانی از دست برود، به طور طبیعی محاسبات تغییر خواهد کرد. به همین دلیل این تصور وجود دارد که امریکایی ها اگر نتوانند در این فرصت کوتاه به توافقی با ایران دست یابند، ممکن است گزینه تشدید فشار یا حتی دستور حمله را با جدیت بیشتری در دستور کار قرار دهند.

تعجیلی که از سوی دونالد ترامپ در اظهارنظرها درباره توافق یا حمله مشاهده می شود، باید در همین چارچوب تحلیل شود. به باور مکی اما افکار عمومی داخل امریکا همچنان نسبت به وقوع جنگ با ایران نگران است. برخی نظرسنجی ها نشان می دهد درصد قابل توجهی از جامعه امریکا حتی تا حدود 70 درصد از مسیر توافق حمایت می کنند و تمایلی به درگیری نظامی جدید ندارند. در چنین شرایطی، دستیابی به یک توافق می تواند برای ترامپ و جریان جمهوری خواه یک دستاورد سیاسی مهم محسوب شود؛ دستاوردی که بتوانند آن را در رقابت های داخلی و در تعامل با کنگره مورد استفاده قرار دهند.

این تحلیلگر روابط بین الملل در ادامه تصریح کرد: البته این احتمال نیز وجود دارد که ترامپ در صورت حرکت به سمت گزینه نظامی، اهداف مشخصی را مدنظر داشته باشد. اما پرسش اصلی این است که در صورت وقوع چنین حمله ای، چه پیامدهایی رخ خواهد داد؟ آیا تصور می شود که این اقدام، همانند برخی مداخلات کوتاه مدت گذشته مانند افغانستان، به سرعت به تحقق اهداف بزرگ منجر شود؟ یا اینکه با توجه به تهدیداتی که ایران مطرح کرده و توانمندی هایی که در اختیار دارد، شرایط به شکلی متفاوت رقم خواهد خورد؟ اینها پرسش هایی است که مخالفان جنگ در امریکا نیز بر آن تأکید دارند و نسبت به تبعات آن هشدار می دهند.

با این همه به نظر می رسد ترامپ با محدودیت های زمانی و ساختاری نیز مواجه است. چه بسا پیش از انتخابات کنگره در ماه نوامبر، آن سطح از اختیارات و اقتداری را که به دنبال آن است، در اختیار نداشته باشد یا با محدودیت های جدی تری برای پیشبرد اهداف خود روبه رو شود. تصمیمات اخیر دیوان عالی امریکا در موضوع تعرفه ها و برخی چالش هایی که از سوی نهادهای مختلف حاکمیتی ایجاد شده، نشان می دهد که موقعیت و جایگاه سیاسی او نیز با فشارهایی همراه است.

به باور مکی بر این اساس، با توجه به برداشتی که ترامپ از شرایط ایران و منطقه دارد، ممکن است در پی بهره گیری از یک فرصت کوتاه باشد؛ فرصتی که یا به توافقی قابل عرضه منجر شود یا در صورت عدم تحقق آن، گزینه های سخت تری را در دستور کار قرار دهد. در مجموع، شتابی که در مواضع او دیده می شود، بیش از آنکه صرفا ناشی از محتوای مذاکرات باشد، ریشه در ملاحظات سیاسی داخلی، رقابت های انتخاباتی و محاسبات زمانی دارد.